Łapsze Wyżne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Łapsze Wyżne
Panorama centrum Łapsz Wyżnych od strony północnej
Panorama centrum Łapsz Wyżnych od strony północnej
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat nowotarski
Gmina Łapsze Niżne
Sołectwo Łapsze Wyżne
Wysokość 665 m n.p.m.
Liczba ludności (1 stycznia 2011) 933
Strefa numeracyjna (+48) 18
Kod pocztowy 34-442
Tablice rejestracyjne KNT
SIMC 0443358
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Łapsze Wyżne
Łapsze Wyżne
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Łapsze Wyżne
Łapsze Wyżne
Ziemia 49°24′N 20°12′E/49,400000 20,200000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa miejscowości
Kościół w Łapszach Wyżnych
Szkoła

Łapsze Wyżne (słow. Vyšné Lapše, węg. Felsőlápos, niem. Oberlapsch[1]) – wieś spiska w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Łapsze Niżne.

W Łapszach Wyżnych znajduje się kościół pw. św. Piotra i Pawła z lat 1759-1776 z wyposażeniem rokokowym oraz zabytkowe kaplice św. Antoniego i św. Floriana z 1797 roku.

W Łapszach działają dwa zespoły regionalne oraz orkiestra dęta i straż pożarna o ponad 100-letniej tradycji. Miejscowa szkoła jako pierwsza po beatyfikacji Jana Pawła II przyjęła imię Bł. Jana Pawła II.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Łapsze Wyżne leżą na Pogórzu Spiskim w etnograficznym regionie Spisza.

Miejscowość położona jest na wysokości 635–670 m w głębokiej dolinie potoku Łapszanka, na wschodnich stokach Trybskiej Przełęczy. Leży wzdłuż drogi TrybszNiedzica. Na północ od wsi wznosi się grzbiet ze szczytem Grandeus (795 m), od południa najwyższe wzniesienie Magury Spiskiej – Kuraszowski Wierch.

Wieś zajmuje 1685 ha, z czego 35% pokrywają lasy, a 16% łąki i pastwiska.

Potok płynący po południowej stronie Kurasówki zawiera silnie zmineralizowaną wodę chlorkowo-sodową (woda siarczkowa), która w przeszłości była wykorzystywana w lecznictwie[potrzebne źródło].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki o wsi Łapsze pochodzą z lat 1340, następnie 1463 i 1469. Samodzielna parafia rzymskokatolicka wzmiankowana jest w roku 1660.

Według tradycji ustnej przez blisko 200 lat, od XV-XVI wieku, Łapsze Wyżne zamieszkiwali Wołosi. Opuścili je z niejasnych przyczyn z końcem XVII w. (sama nazwa Łapsze jest pochodzenia wołoskiego)[2].

Po I wojnie światowej wieś znalazła się w granicach Polski. W 1920 wybuchł pożar, który zniszczył 80 domów. Wiele mieszkańców wsi wtedy wyemigrowało. Po pożarze wzniesiono murowane domy, stojące do dziś wzdłuż głównej ulicy. Pożary niszczyły wieś jeszcze kilkukrotnie. Do 1931 przetrwała tu pańszczyzna kościelna.

Z dniem 1 września 1939 Łapsze zostały włączone do Słowacji. Latem 1944 wybudowano drogę, a jesienią Niemcy rozpoczęli budowę umocnień, które w styczniu 1945 posłużyły im do krótkiej obrony.

W 1960 r. miejscowość została zelektryfikowana. Następnie zintegrowano klasy słowackojęzyczne z polskojęzycznymi.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Kościół wzniesiono na miejscu drewnianej cerkiewki w latach 1759-1776. Wnętrze odrestaurowano w latach 1981-82, następnie wymieniono pokrycie dachu (z blachy zwykłej na miedzianą) oraz wyremontowano wieże. Gruntownie odnowiono kościół w latach 2001-2005.

Kościół jest murowany i otynkowany, jednonawowy z krótkim prezbiterium zamkniętym półkoliście i wysmukłą, kwadratową wieżą od frontu. Od strony północnej do prezbiterium przylega mała zakrystia. Po południowej stronie nawy znajduje się kruchta osłaniająca portal z datą "1760". Dach kościoła dawniej pokrywał gont, obecnie – blacha miedziana. Wieżę i sygnaturkę wieńczą barokowe hełmy. Ściany zostały wzmocnione przyporami.

Rokokowe wyposażenie kościoła pochodzi z lat 1760-76. Nawa i prezbiterium pokryte są sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach.

Ołtarz główny z 1776 roku zawiera obraz przedstawiający świętych Piotra i Pawła oraz rzeźby św. Szymona, św. Jana Chrzciciela i koronacja Najświętszej Maryi Panny w zwieńczeniu. Na mensie ołtarza stoi ażurowe tabernakulum.

W centrum lewego ołtarza bocznego znajduje się płaskorzeźba NMP Niepokalanie Poczętej, po bokach – figury św. Anny i św. Elżbiety, a na szczycie obraz św. Jana Chrzciciela. Środek prawego ołtarza bocznego zajmuje płaskorzeźba św. Mikołaja, po bokach stoją figury św. Augustyna i św. Ambrożego, a u góry zawieszony jest obraz św. Sebastiana. Na ścianie północnej znajduje się iluzjonistyczny ołtarz z 1796 roku ze św. Józefem, Dzieciątkiem Jezus i św. Janem Nepomucenem.

Ambona, chrzcielnica, chór i ławki utrzymane są również w stylu rokokowym. W kościele znajdują się m.in. pozłacana puszka na hostie z XIV w. i pozłacana monstrancja z XV/XVI w.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Dynamika ludności Łapsz Wyżnych w latach 1880-2011[edytuj | edytuj kod]

Lata Ludność
1880 1000
1890 966
1900 801
1910 722
1921 602
1930 637
1950 617
1960 671
1970 691
1991 822
1995 875
2000 899
2011 933

[3]

Information icon.svg Zobacz też: Łapsze Niżne.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Andrzej Olejko, "Niedoszły sojusznik czy trzeci agresor? Wojskowo-polityczne aspekty trudnego sąsiedztwa Polski i Słowacji 1918-1939", Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego i Wydawnictwo Arkadiusz Wingert, Kraków – Rzeszów 2012, strona 10
  2. Stanisław Figiel: Polski Spisz. Warszawa: PTTK „Kraj”, 1999. ISBN 83-7005- 396-3.
  3. Dane do wykresu pochodzą z niepublikowanego opracowania Marka Skawińskiego pt. "Dynamika ludności Zamagurza Spiskiego w latach 1880 – 2000" (maszynopis), oraz z informacji podanych na stronie http://lapsze-wyzne.montanus.pl/