Aleksander Jannaj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Państwo Machabeuszy za Aleksandra Jannaja.

     sytuacja w 103 p.n.e.

     tereny podbite

Aleksander Jannaj[1], Aleksander Janneusz[2] (zm. 76 p.n.e.) – król Judei i arcykapłan od 103 p.n.e. z dynastii Hasmoneuszy. Był trzecim synem Jana Hirkana I. Wstąpił na tron po śmierci swojego brata Arystobula I i wydaje się, że poślubił wdowę po nim zgodnie z prawem lewiratu, choć Flawiusz stwierdza to niewyraźnie. Najprawdopodobniej jego hebrajskie imię brzmiało Jonatan. Jest uważany za barwną postać, a w Talmudzie został przedstawiony jako niegodziwy tyran. Aleksander Jannaj i jego żona mieli duży wpływ na rozwój judaizmu[3] Aleksander rozszerzył granice państwa Hasmoneuszy, a w 81 r. p.n.e. założył Gamlę – centralne miasto Wzgórz Golan.

Podboje[edytuj | edytuj kod]

Aleksander Jannaj panował przez dwadzieścia siedem lat. Przez większość tego okresu Izrael znajdował się w stanie wojny. Jannaj trafił na dogodne dla podbojów środowisko. Był on popierany przez Kleopatrę III, najprawdopodobniej z powodu obecności dwóch żydowskich dowódców w armii egipskiej. Miało to decydującą rolę podczas wojny z Ptolemeuszem IX Soterem II. W tym czasie w Rzymie dochodziło do konfliktów, a w 86 r. p.n.e. wybuchła wojna domowa. Natomiast podupadłe państwo Seleucydów nie mogło już przeciwstawić się Judei. Jannaj stworzył armię złożoną z najemników oraz judzkich żołnierzy i z jej pomocą podbił większość przybrzeżnych krain oprócz Aszkelonu. Zdobył zachodnią część Samarii, Galileę i północną Transjordanię. Po klęsce zadanej Seleucydom w Akce przyłączył do państwa izraelskiego porty Dory i Cezarei. Pokonał również miasta Raffah i Antedon. W końcu po rocznym oblężeniu zdobył Gazę. Zwycięstwo to dało Judei kontrolę nad śródziemnomorskim ujściem szlaków handlowych Nabatejczyków.

Wojna z Ptolemeuszem IX Soter II Lathyrosem[edytuj | edytuj kod]

Po oblężeniu Gazy Aleksander Jannaj zawarł przymierze z Ptolemeuszem IX Soterem II Lathyrosem. Jednak w rzeczywistości chciał w ten sposób podburzyć jego matkę Kleopatrę III przeciwko synowi. Kiedy Ptolemeusz dowiedział się o tym wyruszył przeciwko Judei. Po pokonaniu Jannaja koło Jordanu, zabił uciekających z żydowskiego wojska. Następnie zaatakował wsie Judei i rozkazał żołnierzom dusić kobiety i dzieci. Następnie pociął je na kawałki, gotował w kotłach i kazał spożyć jako ofiarę. Ten akt kanibalizmu miał przerazić ludność i wojsko Judei. Jannaj nie był już w stanie przeciwstawić się Lathyrowi, jednak Kleopatra III uniemożliwiała mu zajęcie Jerozolimy.

Arcykapłaństwo[edytuj | edytuj kod]

Aleksander Jannaj był w konflikcie z faryzeuszami, podczas gdy konkurencyjni dla nich saduceusze gorąco go popierali, o czym informuje rękopis z Qumran oznaczony jako 4 Q 448. Dodatkową niechęć faryzeuszy przeciwko niemu wzbudziło małżeństwo z wdową po Arystobulu I. Jannaj zyskał reputację władcy, który był bardziej zainteresowany podbojami niż wypełnianiem religijnych obowiązków arcykapłana. Podczas jednego z Świąt Szałasów Aleksander odmówił obrzędowego wylania wody na ołtarz, czym wyraził swoje poparcie dla saduceuszy. Spotkało się to z niezadowoleniem ludu, który wydrwił Jannaja i obrzucił go cytronami. Aleksander rozkazał swoim żołnierzom wymordować buntowników. Zamordowali oni ponad sześć tysięcy ludzi w dziedzińcu świątyni. Takie postępowanie władcy miało znaczny wpływ na wybuch wojny domowej w Judei. Zwój znany jako Q 390 rzuca na tę sprawę nowe światło. Wg niego faryzeusze chcieli zakończyć jednoczesne sprawowanie władzy arcykapłańskiej i cywilnej przez członków dynastii hasmonejskiej. Gdy Jannaj odmówił rozpętała się wojna domowa.

Wojna domowa w Judei i ukrzyżowanie buntowników[edytuj | edytuj kod]

Kiedy po podboju przez Jannaja Gazy Nabatejczycy nie kontrowali już swoich szlaków handlowych prowadzących do Rzymu i Damaszku, doprowadziło to do ataku ich króla Obadasa I na Wzgórza Golan. Po przegranej bitwie Aleksander wycofał się do Jerozolimy. Wtedy to też wybuchła wojna domowa między nim, a faryzeuszami i ich zwolennikami. Trwała ona sześć lat i pochłonęła pięćdziesiąt tysięcy ofiar. Kiedy Aleksander zaczął ją wygrywać buntownicy poprosili o pomoc seleucydzkiego władcę Demetriusza III. Pokonał on Jannaja w okolicach Sychem i zmusił do ucieczki w góry. Jednak buntownicy ostatecznie uznali, że lepiej żeby krajem władał okrutny rodak niż Seleucyda i przyłączyli się do walki po stronie Aleksandra, który ostatecznie zatriumfował nad Demetriuszem. Koniec wojny dał poczucie narodowej solidarności przeciwko Seleucydom. Jednak Jannaj nie był zainteresowany pojednaniem. Rozkazał ukrzyżować 800 buntowników i na ich oczach poderżnąć gardła ich żonom i dzieciom. Sam zaś przyglądał się temu widowisku ucztując ze swoimi nałożnicami. Wzmianki o tym wydarzeniu znajdują się w rękopisach znad Morza Martwego. Ponieważ mowa w nich o ekspansji Rzymian w Palestynie musiał być napisany już po upadku dynastii hasmonejskiej. Niektórzy uważają, że "gniewny lew", który "wiesza żywcem ludzi" z qumrańskich rękopisów to naprawdę Demetriusz III, choć wydaje się to mało prawdopodobne. Wzmianki o ukrzyżowaniu buntowników i ucztowaniu Aleksandra w czasie niego znajdują się jednak u Flawiusza, co pozwala przyjąć historyczność tego wydarzenia.

Egzekucja faryzeuszy przez Aleksandra Jannaja, pokazująca króla ucztującego podczas egzekucji, Willem Swiddle (XVII wiek)

Moneta[edytuj | edytuj kod]

Moneta Aleksandra Jannaja.
Awers: Seleucydzka kotwica i grecka legenda: BASILEOS ALEXANDROU "Król Aleksander".
Rewers: Ośmioramienne koło albo gwiazda z diademem. Hebrajska legenda: "Yehonatan Król".

Monety Aleksandra Jannaja podobnie jak inne monety żydowskie nie posiadały wyobrażeń zwierząt ani ludzi, co odróżnia je od greckich i innych wybijanych w tym okresie. Natomiast na monetach żydowskich można było zobaczyć obrazy części przyrody – często wykorzystywano motywy owocu granatu, palmy lub gwiazdy. Używano też innych symboli jak menora, trąbka czy róg obfitości czy w końcu Świątynię Jerozolimską. Monety Aleksandra Jannaja były pierwszymi na którym widać charakterystyczne ośmioszprychowe koło. Przyjmuje się, że do właśnie takich monet odnosi się Ewangelia św. Łukasza 21, 1-4. Nie jest jasna symbolika takiego koła; spekuluje się jakoby oznaczało one gwiazdę poranną, słońce lub niebiosa. Niektórzy sugerują jakoby pochodził od perskich gwiazd z diademem ośmioszprychowego buddyjskiego koła, widocznego na indogreckich monetach Menandra I i na hellenistycznych monetach Argeadzydów. Jednak najprawdopodobniejsza wydaje się teoria mówiąca jakoby źródłem tego symbolu były niektóre monety hellenistyczne, na których za pomocą gwiazdy przedstawiano poszczególnych członków królewskiej rodziny.

Aleksander Jannaj w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Aleksander Jannaj jest głównym bohaterem powieści pt. "The King of Flesh and Blood" autorstwa izraelskiego pisarza Moshe Shamiry.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Atlas Biblijny, Warszawa 1990, s. 167.
  2. J. Ciecieląg, Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego..., s. 17.
  3. Mason, Charles Peter (1867). "Alexander, Jannaeus". w William Smith. Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. 1. Boston: Little, Brown and Company. pp. 117.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ciecieląg Jerzy, Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego. Palestyna w epoce rzymsko-herodiańskiej, Kraków 2002, s. 17-18.
  • "Jewish symbols on ancient Jewish coins" Paul Romanoff, New York American Israel Numismatic Association, 1971.
Aleksander Jannaj
Poprzednik:
Arystobul I
Król Judei
103 p.n.e.-76 p.n.e.
Następca:
Aleksandra Salome
Arcykapłan
103 p.n.e.-76 p.n.e.
Następca:
Jan Hirkan II