Ołtarz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy przedmiotu. Zobacz też: Ołtarz (gwiazdozbiór).

Ołtarz (łac. altare lub altarium) – znane we wszystkich religiach miejsce składania ofiar.

Ołtarz podróżny polskiego biskupa z XVIII wieku z relikwiami świętych
Manierystyczny ołtarz bazyliki Bożego Ciała w Krakowie z pierwszej połowy XVII wieku
Ołtarz szafkowy – Katedra w Poznaniu
Duży ołtarz w parafii bł. Radzyma Gaudentego w Gnieźnie

W starożytności[edytuj | edytuj kod]

Ołtarz pierwotnie znaczył miejsca przeżyć transcendentnych i wyrażania aktów religijnych, w tym nierozerwalnie związanych ze składaniem ofiar dedykowanych bóstwom.

Pierwszymi naturalnymi miejscami na składanie ofiar i pojawianie się praform ołtarzy były góry i wzgórza, źródła życiodajnej wody lub szczególne drzewa. Na wybór miejsca miały wpływ określone elementy takie jak teofanie, inne nadprzyrodzone znaki lub szczególne przeżycia człowieka. W tych miejscach składano ofiary początkowo na powierzchni naturalnej skały, bloku skalnego lub głazie, a nawet naturalnych wzniesieniach. Były to formy ołtarzy naturalnych, w których człowiek nie podejmował się żadnej działalności, lecz wykorzystywał elementy zastanego miejsca.

Z czasem zaczęto dostosowywać miejsca bezpośredniego składania ofiar przez przetaczanie głazów, układanie stosów kamieni, ręczne obrabianie skały lub usypywanie z ziemi kopców i wzniesień, w końcu tworzenie platform. Pojawiają się różnorodne formy ołtarzy budowanych wraz z adaptacją jego otoczenia i utworzenia strefy sacrum (przeznaczonej do kultu). Przykładem takich miejsc są starożytne wyżyny zbliżające do nieba lub zigguraty przypominające schody dla bogów. W ten sposób ołtarz stawał się jednym z elementów miejsca, które możemy dziś określać terminem sanktuarium, następnie rozwiniętych do form świątynnych.

Ołtarz w religiach starożytnych i współczesnych jest najczęściej uroczyście poddawany obrzędom poświęcenia lub konsekracji. Jest to akt potwierdzający uświęcenie ołtarza, przeznaczenie go wyłącznie do kultu religijnego, dedykowanie bóstwu patronującemu. Prócz roli funkcjonalnej związanej ze składaniem ofiary, ołtarz utożsamiany jest w religiach z samym bóstwem, które je zamieszkuje, lub także wypełnia ołtarz, jak duch ciało. Stąd ołtarz można było zbezcześcić, czyli nie tylko zniszczyć, lecz również pozbawić jego świętości i boskiej obecności.

Dlatego możemy wyróżnić następujące funkcje ołtarza:

  • uobecnienie bóstwa lub siły boskiej;
  • składanie ofiar;
  • miejsce kultu.

W religii chrześcijańskiej[edytuj | edytuj kod]

Ołtarz jest miejscem sprawowania pamiątki Wieczerzy Pańskiej. W wielu z nich ofiara mszy świętej jest wydarzeniem tak doniosłym, że ołtarz jest najważniejszym miejscem w świątyni.

Ołtarz w katolickiej tradycji łacińskiej[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze ołtarze chrześcijańskie miały postać stołu lub sarkofagu z relikwiami męczennika. Od IV w. zaczęto budować ozdobną oprawę w formie cyborium. Od czasów średniowiecza, w Kościele rzymskokatolickim zachodziły następujące zmiany:

Po Soborze Watykańskim II pojawiła się tendencja przywrócenia ołtarzom formy stołu; w nowo budowanych kościołach ołtarz jest zazwyczaj odsunięty od ściany, w starszych zaś, kapłan celebruje nie na ołtarzu murowanym, lecz na ołtarzu przenośnym ("posoborowym"). Warto też zauważyć, że po Soborze Watykańskim II kapłani prawie zawsze sprawują liturgię eucharystyczną twarzą do wiernych (versus populum). Wbrew obiegowym opiniom, nie jest to regulowane rubrykami. Przepisy posoborowe określają sytuacje, kiedy kapłan ma odwrócić się do ludu w przypadku mszy versus Deum. W razie konieczności kapłan może sprawować mszę poza kościołem, na odpowiednim stole nakrytym obrusem.

Ołtarz w tradycji bizantyjskiej[edytuj | edytuj kod]

W wierzeniach Słowian znany był pod określeniem żertwiennik, skąd termin ten przeszedł do liturgiki prawosławnej i niektórych katolickich kościołów wschodnich. Obecnie jednak ołtarz w świątyni obrządku wschodniego określa się słowem "tron" lub "Święty Stół" (cs. prestoł gr. Αγία Τράπεζα). Natomiast nazwa żertwiennik oznacza niewielki stół znajdujący się w prezbiterium po lewej stronie, służący do przygotowywania darów eucharystycznych - chleba i wina.

Ołtarz w cerkwi znajduje się w środku prezbiterium, oddzielonego od reszty świątyni ikonostasem. Ma on formę kwadratowej, drewnianej, murowanej lub kamiennej mensy przykrytej antyminsem (jedwabna chusta z obrazem składanego do grobu Chrystusa, w którą wszyte są relikwie) i trzema tkaninami (biała narzuta; błyszcząca, jasna tkanina; wierzchnia narzuta), na której znajdują się ponadto Pismo Święte, krzyż, siedmioramienny świecznik (siemiswiecznik), szkatułka chrzcielna, daronosnica przeznaczona do roznoszenia Eucharystii chorym oraz tabernakulum (darochranitielnica).

W tradycji prawosławnej ołtarz jest darzony tak wielką czcią, że stawać przed nim i go dotykać może tylko kapłan, biskup i diakon. Boską Liturgię można sprawować tylko na ołtarzu lub antyminsie poświęconych przez biskupa.

W architekturze cerkiewnej nazwą "ołtarz" (cs. ałtar' gr. ἰερòν Βῆμα) (odpowiednik prezbiterium) określa się wschodnią część świątyni, przeznaczoną dla duchowieństwa i oddzieloną od nawy ikonostasem.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło ołtarz w Wikisłowniku

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. INSTYTUCJE STAREGO TESTAMENTU, Roland de Vaux, Pallotinum 2004, ISBN 83-7014-487-X, IX Ołtarz, s.419nn
  2. INSTYTUCJE BIBLIJNE, Dariusz K. Bartoszawicz, (wydawnictwo?), Instytucje religijne, Miejsta kultu, s.7nn
  3. PONTYFIKAŁ RZYMSKI, Obrzędy poświęcenia kościoła i ołtarza, Katowice 2001, ISBN 83-7030-322-6