Tempo (muzyka)

Określenie tempa (u góry) podane na dwa sposoby: tradycyjnie, przez podanie włoskiej nazwy tempa andante, oraz współcześnie (w nawiasie), przez podanie liczby ósemek na minutę.

Tempo (agogika) – jeden z elementów dzieła muzycznego oznaczający, jak szybko utwór ma być wykonany. Tradycyjnie, w zapisie nutowym szybkość wykonania utworu podaje się w postaci włoskiej nazwy tempa nad partyturą lub pięciolinią; sposób ten definiuje tempo w sposób przybliżony. Nazwom tempa towarzyszą często dodatkowe określenia (również w języku włoskim), opisujące sposób wykonania utworu (np. adagio cantabile - powoli i śpiewnie, adagio risoluto - powoli ale pewnie, zdecydowanie). Określenia tempa podawane na początku utworów lub części utworów są często używane w charakterze ich tytułów, o ile kompozytor nie nazwał dzieła w inny sposób (np. Adagio – najbardziej znany utwór Tomasa Albinoniego).

W różnych szkołach i w różnych okresach historycznych różnie je interpretowano. Ściślejsze określenie tempa stało się możliwe od czasu wynalezienia metronomu. Rzadko jednak podaje się ścisłą częstość, raczej przedział częstości, interpretację zostawiając grającemu lub dyrygentowi.

Oprócz określeń słownych (najczęściej włoskich) tempo można podać bardziej precyzyjnie (w sposób bezwzględny) poprzez podanie liczby uderzeń metronomu na minutę, wraz z określeniem jednostki rytmicznej odpowiadającej uderzeniu metronomu. Domyślnie jednostką tą jest ćwierćnuta, można jednak wybrać dowolną inną jednostkę, jeśli jest ona bardziej naturalna dla danego utworu (np. ósemkę, półnutę).

Jeszcze innym sposobem ustalenia tempa bezwzględnego jest podanie czasu trwania utworu, np. ca = 15 (cały utwór ma trwać około 15 minut).

nazwa włoska	znaczenie	ilość jednostek metrycznych na minutę (BPM)*
Tempa wolne
grave	ciężko, poważnie
largo	szeroko	40 – 60
lento	powoli	60 – 66
adagio	wolno	66 – 76
Tempa umiarkowane
andante	w tempie spokojnego kroku	76 – 108
andantino	nieco szybciej niż andante
moderato	umiarkowanie	108 – 120
allegretto	ruchliwie	120 – 132
Tempa szybkie
allegro	ruchliwie, wesoło	120 – 168
vivo vivace	żywo, szybko
presto	śpiesznie	168 – 200
presto vivacissimo	bardzo żywo
prestissimo	bardzo szybko	200 – 208

^* Częstotliwość może się zmieniać w zależności od źródeł.

Określenia tempa mogą być dodatkowo modyfikowane określeniem uzupełniającym, umieszczanym, zgodnie z regułami języka włoskiego, przed lub po nazwie tempa:

• assai – dość,
• meno – mniej, np. meno vivo – nie tak prędko,
• molto – bardzo,
• non molto' – nie bardzo, np. allegro non molto – nie bardzo ruchliwie,
• non tanto – nie zanadto,
• non troppo – nie zanadto,
• piú – więcej,bardziej np. piú adagio – bardziej, więcej niż adagio,
• poco a poco – coraz bardziej, np. poco a poco ritardando – coraz bardziej zwalniając,
• poco un poco – trochę, np. poco un poco animato trochę ożywiając,
• quasi – jakby,
• sempre - zawsze, stale.

Chwilowe zmiany tempa podaje się pod pięciolinią na początku odcinku tekstu muzycznego, którego one dotyczą. Używa się następujących określeń:

• accelerando – przyśpieszyć,
• allargando – rozwlec,
• animato – ożywić,
• doppio movimento – dwa razy szybciej,
• meno mosso – mniej ruchliwie,
• morendo – zamierając,
• piú mosso – bardziej ruchliwie,
• poco un poco mosso – stopniowo przyspieszyć,
• rallentando (rall.) – stopniowo zwolnić,
• ritardando (rit.) – spowolnić,
• ritenuto(również rit.) – zwolnienie,
• stringendo – pędzić, coraz gwałtowniej,
• tenuto (ten.) – wytrzymać, przetrzymać.

Powrót do poprzedniego tempa zaznacza się określeniem: a tempo lub tempo primo.

We współczesnej literaturze pojawia się trend odchodzenia od włoskiej terminologii i zastępowania jej terminologią w językach narodowych. Na przykład zamiast vivo – żywo po polsku lub vigorously w literaturze angielskiej.

Zobacz też

• rubato