Architektura

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Opera w Sydney

Architektura (łac. architectura) – obiekt budowlany lub grupa obiektów usytuowana w danym miejscu i w określonym czasie(epoce) widziana z konkretnego punktu obserwacyjnego. Obiekt architektoniczny jest to zrealizowany obiekt budowlany czyli budynek, budowla lub obiekt małej architektury. Obiekt architektoniczny składa się ze stabilnej konstrukcji oraz elementów wykończenia i posadowiony jest w górnej warstwie skorupy ziemskiej zwanej gruntem. To właśnie konstrukcja oraz jej elementy wykończenia stanowią o tym co nazywamy architekturą.

Współcześnie w niektórych krajach projektant odpowiedzialny za wykończenie obiektu architektonicznego jest nazywany projektantem w zakresie architektury (ang. architectural design), natomiast odpowiedzialny za stabilną konstrukcję i jej prawidłowe wykonanie, które nazywa się budową (ang. construction) nazywany jest inżynierem strukturalnym lub konstruktorem i jego zadaniem jest zaprojektowanie konstrukcji czyli struktury głównej obiektu architektonicznego(ang. structural design).

Nie należy osób zawodowo zajmujących się projektowaniem w tych zakresach mylić z pojęciami architekt lub inżynier budownictwa, których definicje można znaleść w polskim ustawodawstwie.

Nauka techniczna zajmująca się opisywaniem obiektów architektonicznych i ich szczególnych cech związanych z daną epoką w której je budowano oraz planowaniem przestrzeni wokół jak i wewnątrz takich obiektów w sposób zorganizowany nazywa się zgodnie z klasyfikacją dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce architekturą i urbanistyką. Nauka techniczna zajmująca się wznoszeniem nowych obiektów architektonicznych, zabezpieczeniem istniejących obiektów oraz historycznych tego typu nazywa się zgodnie z klasyfikacją dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce budownictwem.

Obiekty architektoniczne danej epoki są postrzegane jako kulturowe i polityczne symbole oraz dzieła sztuki. Historyczne cywilizacje są często znane głównie z ich architektonicznych osiągnięć. Takie budowle jak piramidy w Egipcie oraz rzymskie Koloseum są ważnym elementem świadczącym o zaawansowaniu technologicznym i kulturowym danego społeczeństwa. Miasta, regiony i kultury są identyfikowane z architektonicznymi monumentami.

Etymologia terminu[edytuj | edytuj kod]

Słowo „architektura” pochodzi od łac. „ architectura” które jest prawdopodobnie pochodną od greckiego „αρχιτεκτονική” i oznacza głównego twórcę obiektu, z kombinacji „αρχι-” (archi-), pierwszy, główny i τεκτονική (tektonik) górotwórczy-budowniczy lub τέκτων (tekton) cieśla budowlany. Podczas gdy główne znaczenie słowa „architektura” oznacza zrealizowane dzieło projektanta i nadzorcy budowy obiektu budowlanego, którego nazywa się architektem, przez rozszerzenie terminu "architekturą" nazywa się każdy wcześniej zaprojektowany a potem zrealizowany kompleks lub system.

Różne definicje architektury[edytuj | edytuj kod]

  • Potocznie architektura to obraz jaki tworzą obiekty budownictwa danej epoki widziane z konkretnego punktu. Można więc powiedzieć, że architektura ulega zmianie w czasie.

Ponieważ każdy kto patrzy na obiekty budownictwa widzi obraz jaki tworzą to i każdy wypowiadający się o tym obrazie może nazwać się znawcą architektury.

  • Według Witruwiusza (O architekturze ksiąg dziesięć) architektura polega na zachowaniu trzech zasad: trwałości (Firmitas), użyteczności (Utilitas) i piękna (Venustas).
  • Według Le Corbusiera (Vers une architecture). (...) Sześcian, stożek, kula, walec czy ostrosłup to wielkie formy podstawowe, które ujawniają się w świetle; ich obraz jest dla nas jasny i łatwy do zrozumienia, jednoznaczny. Dlatego są to piękne, najpiękniejsze kształty.
  • Według Egona Eiermanna (Grosse Architekten): Architektura nie ma nic wspólnego ze sztuką, stanowi czysty proces rozumowania. Architektura powstaje dziś wedle uwarunkowań ekonomicznych, konstrukcyjnych i funkcjonalnych.
  • W "Ilustrowanej encyklopedii dla wszystkich" termin architektura jest objaśniany jako sztuka projektowania i kształtowania budowli[1].
  • Niektórzy ze współczesnych neomodernistów (jak np. Vacchini, Snozzi, Galfetti) definiują architekturę, jako rzecz bezużyteczną, która pojawia się dopiero wtedy, gdy potrafimy przekroczyć granice banalnej użyteczności.

Światowy Dzień Architektury przypada 1 lipca.

Traktaty architektoniczne[edytuj | edytuj kod]

Rysunki architektoniczne detali Pałacu w Persepolis w Persji

Najwcześniej napisana praca na temat architektury to De architectura pióra rzymskiego architekta Witruwiusza z I w. p.n.e. Nawiązując do Wirtuwiusza, dobry budynek powinien spełniać trzy reguły firmitatis, utlitatis, venustatis co oznacza:

  • trwałość – powinno stać niewzruszone,
  • użyteczność – powinno być użyteczne i funkcjonalne dla społeczności,
  • piękno – powinno zachwycać ludzi i podnosić ich na duchu,

Nawiązując do Wirtuwiusza, architekt powinien dążyć do jak najlepszego wykonania wszystkich trzech atrybutów. Leon Battista Alberti, który opierając się na ideach Witruwiusza napisał traktat De Re Aedificatoria pokazując piękno głównie jako ważną część proporcji, chociaż ornamentacja także odgrywa ważną rolę. Dla Albertiego regułami proporcji były te, które rządziły się regułą złotego podziału. Najważniejszy aspekt piękna był wyobrażoną częścią obiektu oraz był oparty na uniwersalnych i rozpoznawalnych prawdach. Pojęcie stylów w sztuce nie było rozwijane aż do XVI w., wraz z pracami Vasariego. Prace naukowe, do XVIII w., zostały przetłumaczone na włoski, francuski, hiszpański i angielski.

Na początku XIX w., Augustus Welby Northmore Pugin napisał Contrasts (1836), które, jak sugeruje tytuł, kontrastowało nowoczesny, przemysłowy świat, który dyskredytował za pomocą wyidealizowanego obrazu neo-średniowiecznego świata. Według Pugina architektura gotycka była jedyną formą chrześcijańskiej architektury.

XIX wieczny angielski krytyk sztuki John Ruskin, w pracy Seven Lamps of Architecture (1849), był bardziej ograniczony w swoich poglądach co tworzy architektura. Dla Ruskina estetyka była nadrzędna. W swojej pracy twierdził, że budynek nie jest prawdziwie dziełem architektury chyba, że w pewien sposób zdobi. O różnicach pomiędzy architekturą a konstruowaniem znany XX wieczny architekt Le Corbusier pisał: Zatrudnisz kamień, drewno i beton i za pomocą tych materiałów budujesz domy i pałace: to jest konstruowanie. Pomysłowość jest w pracy. Ale nagle dotykasz mojego serca, sprawiasz mi przyjemność. Jestem szczęśliwy i mówię: To jest piękne. To jest architektura.

Współczesne koncepcje architektoniczne[edytuj | edytuj kod]

Wspaniały dziewiętnastowieczny architekt drapaczy chmur, Louis Sullivan, promował regułę architektonicznego designu Form follows function (forma podąża za funkcją).

Gdy pogląd, że struktura i estetyka powinny być całkowicie przedmiotem funkcjonalności, spotkało się to z popularnością oraz sceptycyzmem, miało to wpływ na wprowadzenie koncepcji, że funkcja zastąpi witruwiańską użyteczność. Funkcja zaczęła być postrzegana jako zawierająca wszystkie kryteria użycie, percepcji oraz przyjemności z budynku, nie tylko praktycznych, ale także estetycznych, psychologicznych i kulturowych.

Pośród filozofii, które wpływały na współczesnych architektów oraz ich podejście do projektowania budynków są: racjonalizm, empiryzm, strukturalizm, poststrukturalizm i fenomenologia. Pod koniec XX w. została dodana koncepcja zrównoważonego rozwoju. Aby usatysfakcjonować etos, budynek powinien być konstruowany w sposób przyjazny środowisku oraz najbliższemu otoczeniu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia architektury.

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Architektura ewoluowała z potrzeb (schronienie, ochrona) i znaczenia (dostępne materiały budowlane, umiejętności). Z czasem, gdy kultura ludzka rozwijała się i wiedza była formalizowana przez tradycje i zwyczaje, architektura stała się rzemiosłem. Początkowo metodą prób i błędów, później improwizowane lub powtarzano udane próby. Miejscowa architektura była tworzona na całym świecie. Każde ludzkie osady były w większości rodzime. Z powodu nadwyżki w produkcji ekonomia ewoluowała powodując urbanizację oraz powstawanie obszarów zurbanizowanych, które rosły w pewnych przypadkach gwałtownie np.: Catal Huyuk w Anatolii oraz Mohendżo-Daro w Pakistanie. W wielu starożytnych cywilizacjach, takich jak Egipt czy Mezopotamia, architektura i urbanistyka odzwierciedlały boskość, podczas gdy w innych starożytnych kulturach takich jak Persja, architektura była używana do zilustrowania potęgi kraju. Architektura i urbanistyka klasycznych cywilizacji takich jak Grecja i Rzym, ewoluowały z miejskich idei, a nie religijnych. Style architektoniczne rozwijały się.

Teksty na temat architektury zaczęto pisać w okresie klasycznym. Stały się kanonami, na których wzorowano ważne prace, szczególnie architektura religijna. Niektóre przykłady kanonów to teksty Witruwiusza, Kao Gong Ji ze starożytnych Chin, Vaastu ShastraIndie. Architektura różnych regionów Azji rozwijała się niezależnie od Europy, buddyjska, hindu i sikhijska, każda posiada inną charakterystykę. Architektura buddyjska pokazuje w szczególności regionalną różnorodność. W wielu krajach Azji religia doprowadziła do architektonicznych form, które były zaprojektowane, aby odzwierciedlać naturalny krajobraz.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Architektura islamska powstała w VII w. n.e., rozwijając się z form architektury starożytnego Bliskiego Wschodu, ale rozwijała się z cechami pasującymi do religijnych i społecznych potrzeb narodu. Przykłady można znaleźć na całym Bliskim Wschodzie, Afryce Północnej oraz Hiszpanii, miały duży stylistyczny wpływ na europejską architekturę w średniowieczu.

W Europie w okresie klasycznym oraz średniowieczu, architekci byli nieznani, mimo dużej ilości budynków religijnych pozostałych z tamtych czasów. W średniowieczu gildie były zakładane przez rzemieślników, aby organizować handel, ich pisane umowy przetrwały, w szczególności te w relacjach z kościołem. Z czasem wielość typów budowli rosła. Zaczęto budować główne cywilne konstrukcje takie jak drogi i mosty oraz szkoły, szpitale itp.

Renesans[edytuj | edytuj kod]

Wraz z renesansem oraz jego większym naciskiem na indywidualność i humanizm niż na religię oraz wieloma osiągnięciami rozpoczął się nowy rozdział w historii architektury. Budynki były przypisywane do konkretnych architektów – Brunelleschi, Alberti, Michał Anioł, Palladio – oraz rozpoczął się kult indywidualizmu. Ale nie było konkretnego rozróżnienia pomiędzy artystą, architektem oraz inżynierem lub innymi powiązanymi zawodami. W tym czasie nadal było możliwe projektowanie mostów przez artystę na podstawie wyliczeń matematycznych.

Wraz z pojawiającą się wiedzą na polach naukowych oraz wzrostem różnorodności nowych technologii i materiałów architektura i inżynieria rozdzieliły się. Architekt zaczął tracić wiedzę o pewnych technicznych aspektach projektowania budynków, koncentrował się na aspektach estetycznych i humanistycznych.

Formalny trening architektoniczny, w XIX w. np. w École des Beaux-Arts we Francji, kładł głównie nacisk na tworzenie pięknych rysunków niż na wykonalność. Efektywny architekt głównie odbywał swoją naukę w biurze innego architekta, zdając kolejne poziomy.

Tymczasem, rewolucja przemysłowa otworzyła drzwi dla masowej produkcji i konsumpcji. Estetyka stała się dostępna dla klasy średniej, wykorzystując produkcję maszynową, tańszą, zamiast kunsztu rzemieślników. Budowniczy mogli używać obecnych projektów architektonicznych znalezionych w książkach lub magazynach.

Modernizm[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Modernizm (architektura).
Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku

Nie satysfakcja z ogólnej sytuacji na przełomie XIX w. i XX w. dała początek nowym myślom, które były prekursorami architektury współczesnej. Godna uwagi jest Deutscher Werkbund, założona z 1907 roku do produkcji lepszej jakości maszynowo wykonywanych produktów. Bauhaus, ufundowany w Niemczech w 1919 roku, postrzegał architekturę jako syntezę sztuki, rzemiosła i technologii.

Zaraz po I wojnie światowej pionierscy architekci modernistyczni stworzyli nowy styl odpowiedni dla nowego postwojennego społecznego i ekonomicznego ładu, łączący potrzeby średniej i robotniczej klasy.

Modernistyczni architekci chcieli sprowadzić budynki do czystej formy, usuwając historyczne powiązania oraz ornamenty, a zastępując je funkcjonalnymi detalami. Budynki ukazujące stalowe belkowanie oraz powierzchnie z betonu, zamiast chowania jej za tradycyjnymi formami, uważano za piękne samo w sobie. Architekci tacy jak Mies van der Rohe pracowali nad stworzeniem piękna bazując na nowych materiałach: konstrukcji oraz tradycyjnymi historycznymi formami, celebrując nowe myśli i metody stworzone przez rewolucję przemysłową.

Gdy architekci, którzy zapoczątkowali styl międzynarodowy stracili wpływy w latach 70. XX w., rozwinął się postmodernizm jako reakcja przeciw oszczędności modernizm. Spór Roberta Venturi pomiędzy dekoracyjną szopą (budynek zaprojektowany funkcjonalnie wewnątrz oraz zdobiony na zewnątrz) a kaczką (budynek, w którym forma i funkcja są powiązane) dał pomysł temu zbliżaniu się.

Architektura dzisiaj[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Guggenheima w Bilbao

Część architektów, oraz niektórzy nie architekci, nawiązują do modernizmu i postmodernizmu jako początku problemu. Czują, że architektura nie była tylko osobistym fizjologicznym i estetycznym dążeniem indywidualistów, stawia raczej na codzienne potrzeby ludzi i wykorzystywała technologię, aby stworzyć środowisko przyjazne do życia. Design Methodology Movement obejmujący ludzi takich jak Christopher Alexander szukał więcej projektów zorientowanych na ludzi i ich potrzeby. Badania nad charakterem, środowiskiem i w zakresie nauk społecznych zaczęły wpływać na proces projektowania. Gdy kompleksowość budynków zaczęła rosnąć (serwis, energia, technologia) architektura stała się bardziej multidyscyplinarna. Dzisiaj projektowanie i architektura wymaga zespołu profesjonalistów z różnych dziedzin, ale architekt pozostaje nadal najważniejszy.

Kwestia zrównoważonego rozwoju została wprowadzona do głównego nurtu architektonicznego. Pionierami we wprowadzaniu w do architektury zrównoważonego rozwoju byli w roku 1970 Ian McHarg w USA oraz Brenda i Robert Vale w Wielkiej Brytanii i Nowej Zelandii. Od tamtego czasu odnotowano przyspieszony wzrost liczby budynków, które spełniają lub zmierzają do spełniania zasad ekologicznego budowania. Obecnie oczekuje się,że architekci będą budowali zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, przykładem takiego budownictwa jest Dynamic Tower, który będzie zasilany przez turbiny wiatrowe i panele słoneczne.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Witold Szolginia, "Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich", Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1991, ISBN 83-204-0820-2

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]