Blok mieszkalny

Bloki mieszkalne na os. Ogrody w Ostrowcu Świętokrzyskim

Blok mieszkalny na os. Kopernika w Legnicy

Bloki mieszkalne na os. Na Skarpie w Toruniu

Blok mieszkalny – potoczna nazwa wielokondygnacyjnego budynku mieszkalnego wielorodzinnego o powtarzalnych segmentach, wyróżniającego się wybitnie prostą formą.

Pierwsze w historii bloki mieszkalne powstawały przed II wojną światową w Europie czego przykładem jest osiedle bloków mieszkalnych z prefabrykatów żelbetowych La Muette zbudowane w 1934 roku w Drancy we Francji.

Określenie swój sens pejoratywny uzyskało w okresie PRL, gdzie budynki wielorodzinne miały zaspokoić wyłącznie podstawowe potrzeby mieszkańca, pomijając wszystkie elementy uznane za zbytek.

Idea Le Corbusiera

Budowę bloków mieszkaniowych zainicjowała urbanistyka modernistyczna, wspierana przez idee funkcjonalizmu i socrealizmu. Ojcem blokowisk jest Le Corbusier – francuski socjalista, architekt, urbanista, rzeźbiarz i malarz. Idee użyteczności i prefabrykacji głoszono już przed nim, ale na mniejszą skalę. Le Corbusier, chcąc zapewnić ubogim robotnikom godziwe miejsce do życia, wśród zieleni, światła słonecznego, porządku, bez ciemnych podwórek - studni, przy całkowitym braku ciasnych suteren i mansard – stworzył, na wzór samowystarczalnych transatlantyków, "maszyny do mieszkania". Miasta w jego wizji miały być ogrodami, wśród których na słupach (żeby nie zakłócać przepływu powietrza oraz pozostawić wolne miejsce na inne aktywności) wznosiłyby się ogromne bloki z ogrodami na dachach.

Le Corbusier planował wybudowanie całych miast opartych na architekturze użytkowej blokowisk ("maszyn do mieszkania"). Chciał wyburzyć i od nowa zbudować centrum Paryża. Ku jego niezadowoleniu wybudowano jednak tylko jeden blok – na zamówienie francuskiego rządu w Marsylii.

Jednostka marsylska (Unité d'Habitation) – jak nazywano pierwszy blok wg planów Le Corbusiera – wybudowana w 1952, ma 23 rodzaje mieszkań od jednopokojowych po dwupoziomowe. W chwili oddania był to największy budynek świata, na 8 piętrze zlokalizowano dwukondygnacyjną ulicę handlową. Na dachu znajduje się m.in. basen, plac zabaw dla dzieci, sala gimnastyczna, taras wypoczynkowy, klub dla mieszkańców a także roślinność będąca konsekwencją zakładania przez Le Corbusiera ogrodów na dachach we wcześniejszych budynkach w tym willach. Jednym z postulatów Le Corbusiera były ogrody na płaskich dachach budynków aby zrekompensować przestrzeń zajętą na ziemi przez fundamenty.

Praktyczne wdrożenia w krajach bloku wschodniego

Transport wielkich płyt na budowę

Bloki mieszkalne w Czeskim Cieszynie

Blok o konstrukcji słupowo-płytowej w Śródmiejskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Łodzi

Koncepcje Le Corbusiera trafiły na szczególnie podatny grunt w obozie komunistycznym. Potrzeba nowych mieszkań stale rosła, a socrealizm był bardzo drogi. Wielka płyta i mrówkowce wydawały się być dobrym rozwiązaniem. Powstające blokowiska nie miały jednak wiele wspólnego z jednostką marsylską – mieszkania były małe i niefunkcjonalne, a dachy bloków nie były wykorzystywane na ogrody i tarasy.

Bloki i blokowiska w PRL

W Polsce powstanie charakterystycznych, podobnych do siebie bloków mieszkalnych datuje się na lata 60., 70. i 80. XX wieku, choć w Łodzi pierwsze bloki tworzące dziś osiedle im. Montwiłła-Mireckiego powstały już w roku 1929. Za czasów PRL osiedla bloków były traktowane przez lokalne władze jako przejaw nowoczesności. Bloki mieszkaniowe powstawały więc nie tylko w dużych miastach, gdzie ich obecność wydawała się uzasadniona, ale i w małych miasteczkach i na wsiach, burząc ład kompozycyjny okolicy.

Budowano budynki wielopiętrowe i wieloklatkowe, wykonywane zazwyczaj w technice wielkiej płyty. Bloki stawiano w zespołach (osiedlach), czyli większych grupach i zwykle występujących w zabudowie rzędowej lub w swobodnej kompozycji budynków wolnostojących – taki typ zabudowy określany jest jako wielki zespół mieszkaniowy, a potocznie nazywany blokowiskiem.

Problemy i krytyka

Wielkości mieszkań określały normy powierzchniowe, które uważane są dziś jako nie spełniające wymogów funkcjonalnego i swobodnego stylu życia, ponadto w lokalach często zamieszkiwało i zamieszkuje zbyt wiele osób. Drugim aspektem jest wielka płyta, która nie sprawdziła się pod względem technicznym i ekonomicznym – nie zapewniała dobrej izolacji, nie była tania w produkcji, a przede wszystkim w transporcie. Niektóre blokowiska z powodu słabej jakości jak i standardów wykończenia szybko zaczęły popadać w ruinę.

Zgromadzenie dużej liczby ludzi na niewielkim terenie, uniformizacja otoczenia, brak wspólnych miejsc odpoczynku i rozrywki itp. spowodowały, że blokowiska sprzyjają anonimowości, wykształciły się w nich też nowe zjawiska kulturowe i społeczne, między innymi tzw. blokersi.

Część problemów dotyczących jakości budownictwa mieszkaniowego w okresie PRL wynika z podporządkowania architektury niewydolnemu przemysłowi budowlanemu. Projekty budynków musiały być dostosowane do ograniczonych możliwości wykonawców. Taka sytuacja sprzyjała monotonii architektury: upraszczaniu kształtu budynków, rezygnacji z detalu, stosowania powtarzalnych jednostek.

Ze względu na krytykę społeczeństwa i środowisk architektonicznych nasiloną w czasie masowego powstawania monotonnych bloków mieszkalnych w PRL architekt Jadwiga Grabowska-Hawrylak stworzyła w 1975 roku we Wrocławiu nowatorskie pod względem formy architektonicznej osiedle bloków mieszkalnych przy placu Grunwaldzkim tzw. Manhattan. Było to pierwsze w powojennej Polsce osiedle gdzie zrezygnowano z pudełkowatych, kanciastych, nużących form, a także wprowadzono wiele nowoczesnych rozwiązań, w tym szerokie zastosowanie klinkieru elewacyjnego w naturalnym kolorze, tarasy widokowe na dachach, okrągłe okna, szybkie i bezpieczne windy sprowadzone z Zachodu i pawilony handlowe dopasowane do oryginalnej architektury bloków. Na osiedlu wybudowano także mieszkania czteropokojowe dla rodzin z dziećmi, co było odpowiedzią na krytykę zbyt małych mieszkań budowanych dotychczas w PRL.

Zobacz też

• Rama H
• Wielka płyta
• Osiedle mieszkaniowe

Bibliografia

• "Awangarda dla mas" Elżbiety Wieteskiej ("Wiedza i Życie").