Arteterapia

Arteterapia (arte z łac. ars sztuka i terapia) - leczenie przez sztukę. Termin „arteterapia” składa się z dwóch części (bardziej widoczne jest to w języku angielskim: „art therapy”), co sugeruje, że jest to działanie bazujące na dwóch równoważnych elementach: sztuce (twórczości) i terapii. Uważa się, że osobą, która po raz pierwszy użyła terminu ‘arteterapia’ w celu określenia działania polegającego na zastosowaniu twórczości w terapii był pracujący w Wielkiej Brytanii artysta Adrian Hill (Edwards, 2004). W podobnym czasie, Margaret Naumburg - psycholog o orientacji psychoanalitycznej, stosowała termin arteterapia do opisu swojej pracy z pacjentami w Stanach Zjednoczonych (tamże).

Zgodnie z definicją Brytyjskiego Stowarzyszenia Arteterapeutów (The British Association of Art Therapists (BAAT) z 2009 roku, arteterapia jest formą psychoterapii (art psychotherapy), która traktuje media artystyczne jako podstawowy sposób komunikacji. We wspierającym środowisku, któremu sprzyja relacja terapeutyczna, uczestnik arteterapii może tworzyć obrazy i obiekty, w celu ich eksploracji oraz dzielenia się znaczeniami, które mogą być z nich odczytane. Dzięki temu, osoba może lepiej zrozumieć siebie oraz naturę swoich problemów i trudności. To z kolei może prowadzić do pozytywnej trwałej zmiany w jego postrzeganiu siebie, w aktualnych relacjach oraz ogólnie rozumianej jakości życia (Edwards, 2004).

Osoby podejmujące arteterapię nie muszą posiadać zdolności artystycznych ani wcześniejszych doświadczeń. Terapeuta nie koncentruje się bowiem w pierwszym rzędzie ani na wartościach estetycznych wytworzonych obiektów ani na ich aspekcie diagnostycznym. Kontekst psychoterapeutyczny, z właściwymi mu czynnikami leczącymi, stanowi podstawową różnicę pomiędzy arteterapią a zajęciami plastycznymi czy terapią zajęciową. Głównym celem arteterapii jest umożliwienie klientowi dokonania zmiany, wzrostu, rozwoju osobistego poprzez stosowanie materiałów artystycznych w bezpiecznych i sprzyjających temu warunkach. Kluczową rolę w arteterapii odgrywa relacja terapeutyczna, która różni się od relacji w tradycyjnych formach psychoterapii, ponieważ zachodzi między pacjentem, osobą uczestniczącą (klientem/ pacjentem) i dziełem. Ta forma terapii może być szczególnie użyteczna dla osób, które mają trudności z wyrażeniem swoich myśli i uczuć drogą werbalną.

Amerykańskie Stowarzyszenie Arteterapii (The American Art Therapy Association (AATA 2009) podkreśla, że arteterapia jest profesją (zawodem), który wykorzystuje proces tworzenia do podniesienie poziomu fizycznego, umysłowego i emocjonalnego dobrostanu osób w każdym wieku. Arteterapia opiera się na założeniu, że proces twórczy służący autoekspresji pomaga ludziom rozwiązywać problemy i konflikty, rozwijać umiejętności interpersonalne, kierować własnym zachowaniem, redukować stres, podnosić samoocenę i samoświadomość oraz osiągać wgląd. Arteterapia w takim rozumieniu, integruje różne pola ludzkiego rozwoju; łączy sztuki wizualne (rysunek, malarstwo, rzeźba i inne formy wizualne)i wiedzę o procesie twórczym z modelami doradztwa personalnego i psychoterapią.

Stosowana jest w pomocy dzieciom, osobom dorastającym, dorosłym i osobom w okresie późnej dorosłości, grupom społecznym i rodzinom, w leczeniu: lęków, depresji, innych zaburzeń afektywnych, uzależnień, problemów w relacjach rodzinnych, w przypadkach nadużycia seksualnego i przemocy domowej, w trudnościach społecznych i emocjonalnych związanych z niepełnosprawnością i chorobą , w traumach i przeżyciach straty, przy problemach fizycznych, poznawczych i neurologicznych, oraz trudnościach psychospołecznych związanych z chorobami somatycznymi (np. chorobami nowotworowymi).

W Stanach Zjednoczonych programy arteterapeutyczne stosowane są w licznych, zróżnicowanych środowiskach takich jak: szpitale, kliniki, placówki publiczne i społecznościowe, centra odnowy biologicznej, instytucje edukacyjne oraz w prywatna praktyka terapeutyczna. Arteterapeuci są profesjonalistami o stopniu magistra, posiadającym wykształcenie w arteterapii lub pokrewnej dziedzinie. Wymagania dotyczące edukacji arteterapeuty obejmują: znajomość teorii arteterapii, doradztwa personalnego i psychoterapii; świadomość problemów etycznych i standardów postępowania w praktyce terapeutycznej; umiejętność oceny i ewaluacji terapii; znajomość technik pracy indywidualnej, grupowej i rodzinnej; wiedza o twórczym rozwoju osobistym i samorealizacji; wiedza na temat wielokulturowości; znajomość metod badawczych; praktyczne doświadczenie w środowisku klinicznym, społecznościowym lub innym. Arteterapeuci posiadają umiejętność stosowania technik pochodzących z wielu różnorodnych form twórczości plastycznej (rysunek, malarstwo, rzeźba, i inne środki wyrazu).

Rodzaje studiów podyplomowych

1. Studia Podyplomowe „uzupełniające” - które nie mają ostrych ram i nie muszą spełniać zbyt wielu warunków (ilość godzin, zestaw przedmiotów, itp.).

2. Studia Podyplomowe „kwalifikacyjne” - muszą być realizowane w oparciu o szczegółowe, skomplikowane przepisy. Muszą trwać co najmniej trzy semestry, muszą mieć co najmniej 360 godzin zajęć, muszą kończyć się pracą dyplomową (w przypadku arteterapii realizacją „Projektu arteterapeutycznego”). Ranga takich studiów jest zdecydowanie wyższa od studiów „uzupełniających”.

3. Kursy Arteterapii - traktowane są przez niektóre instytucje realizujące jako „namiastka”, studiów podyplomowych. Kursy mają najczęściej tylko dwa semestry. Jest to często atrakcyjna forma studiowania, ale należy pamiętać, że ranga dyplomu ukończenia takiego kursu jest nieporównywalnie niższa od Studiów Podyplomowych wcześniej omawianych.

Profesor Wiesław Karolak zajmuje się arteterapią i uczeniem arteterapii od ponad dwudziestu lat. Na bazie swoich doświadczeń na uczelniach i w instytucjach edukacyjnych w Polsce, w Niemczech, we Włoszech opracował program studiów podyplomowych z arteterapii, który realizowany jest w kilku ośrodkach w Polsce. Jest On zwolennikiem zajęć o charakterze blokowym i modułowym. Dlatego też opracowane przez niego programy i realizowane pod jego patronatem studia maja taki układ. W programach studiów podyplomowych wymienia cztery obszary:

I. Blok zajęć ogólnych - psychologia i psychiatria (w poszczególnych profilach dodatkowo np. pedagogika, socjologia, resocjalizacja, animacja i zarządzanie kulturą).

II. Blok zajęć teoretycznych (specjalistycznych) - warsztat umiejętności interpersonalnych, psychologia twórczości i zdolności, diagnostyka i terapia pedagogiczna, elementy psychologii i psychopatologii, metody i szkoły psychoterapii, wstęp do arteterapii, elementy historii sztuki najnowszej, kreatywność w myśleniu i działaniu.

III. Blok zajęć praktycznych (specjalistycznych) - rysunek, malarstwo, rzeźba, muzyka, taniec, choreoterapia i logorytmika, drama, biblioterapia i poezjoterapia, książka artystyczna, intermedia, multimedia, mixmedia, (profilowane to np. pedagogika zabawy, plastyka w nauczaniu i terapii).

IV. Blok związany z pracą dyplomową - seminarium dyplomowe, praca teoretyczna, własny projekt arteterapeutyczny.

Potwierdzenie kompetencji Arteterapeutów

Arteterapeuci nie są w Polsce oficjalnie uznawanym zawodem, nie posiadają kodu zawodu a ich praca nie jest tym samym uznawana i refundowana przez NFZ. Ukończenie tym samym kursów lub studiów nie gwarantuje zatrudnienia w zawodzie, tak jak to ma miejsce w przypadku terapeutów zajęciowych.

Kompetencje Arteterapeutów mogą potwierdzić Stowarzyszenia zrzeszające specjalistów określonych dziedzin, jak np. Polskie Stowarzyszenie Choreoterapii - PTT w Poznaniu, które potwierdza kompetencje zawodowe choreoterapeutów, czy też Stowarzyszenie Arteteraputów Polskich "KAJROS", w którym można się ubiegać o Certyfikat Arteterapeuty Szkolnego lub Certyfikat Edukatora Arteterapii (między innymi na podstawie świadectwa ukończenia określonych studiów podyplomowych oraz udokumentowanego doświadczenia zawodowego).

Przebieg sesji

Cathy Malchiodi (2006) ukazuje specyfikę udziału w sesji sesji arteterapeutycznej i czym różni się w tym od typowej lekcji plastyki. „W większości sesji arteterapeutycznych, nacisk kładziony jest na wewnętrzne doświadczenie – sposób odczuwania i postrzegania świata oraz wyobraźnię”. Podczas arteterapii może występować nauczanie nowych umiejętności i technik plastycznych, jednak skierowana jest ona raczej na rozwijanie i wydobywanie obrazów pochodzących z wnętrza osoby, niż na odtwarzanie obrazów i obiektów odbieranych przez osobę ze świata zewnętrznego. Tak jak podczas tradycyjnej lekcji plastyki zadaniem jest odtwarzanie rzeczywistych obiektów lub ich wyobrażeń poprzez rysowanie lub malowanie, tak w arteterapii wewnętrzny świat obrazów, wizji, odczuć, myśli i pomysłów jest ważniejszy niż rzeczywiste doświadczenie.

Słowo „terapia” pochodzi od greckiego słowa therapeia, oznaczającego troszczenie się, pomoc, obserwowanie i zajmowanie się czymś. To określenie uwypukla dwie strony procesu arteterapeutycznego. W większości przypadków wygląda on tak, że wykształcony profesjonalista opiekuje się jednostką, która tworzy własne dzieło. Pomoc profesjonalisty i jego przewodnictwo są w tym działaniu kluczowe dla procesu terapeutycznego. Wspierająca relacja jest potrzebna, by przeprowadzić osobę przez proces twórczy, pomagając jej znaleźć i odkryć jego indywidualne znaczenie na każdym etapie. Drugim ważnym aspektem jest dbałość samej jednostki o proces twórczy i nadawanie mu osobistego znaczenia, np. poprzez tworzenie historii o tym dziele, jego opis, subiektywną interpretację jego znaczenia. Niewiele form terapii w tak dużym stopniu zależy od aktywnego uczestnictwa osoby (s.24). „W arteterapii terapeuta wspomaga i ułatwia eksplorację zarówno różnych materiałów jak i treści narracji na temat dzieła stworzonego podczas sesji”.

Arteterapia w szerokim rozumieniu wykorzystuje do celów terapeutycznych formy plastyczne, muzyczne, literackie i teatralne. Daje możliwość symbolicznego wyrazu trudnych przeżyć, doświadczeń i emocji w bezpiecznych warunkach, bez mówienia "wprost", pomaga nazwać problem i obniżyć napięcie.

Formy szeroko rozumianej arteterapii (terapii przez sztukę)

• terapia przez sztuki wizualne w tym plastykoterapia
• biblioterapia a w jej ramach bajkoterapia i poezjoterapia
• choreoterapia inaczej terapia tańcem i ruchem
• drama a szerzej psychodrama lub dramatoterapia
• muzykoterapia

Bibliografia

• Arciszewska-Binnebese Alina: Szczęśliwy świat tworzenia, czyli Arteterapia: materiały metodyczne do pracy z dziećmi, młodzieżą oraz osobami dorosłymi, w szkołach podstawowych i gimnazjach, w placówkach szkolno-wychowawczych szkolnictwa specjalnego, w świetlicach szkolnych i terapeutycznych, na koloniach, obozach i wycieczkach. Wariant tytułu Arteterapia. Toruń: Wydaw. BEA-BLEJA, 2003. ISBN 83-88862-14-6.
• Arteterapia a proces leczenia i postępowania psychokorekcyjnego : III Sesja Naukowa w Jagniątkowie k. Jeleniej Góry w dniach 31 V -2 VI 1990 r. (zespół red. Leon Hanek, Maria Passella) ; Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu. (Katedra Arteterapii), Departament Kształcenia Artystycznego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Wrocław: AM, 1990. Zeszyt Naukowy / Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu; nr 57 Arteterapia ; 3.
• Arteterapia w medycynie i edukacji (red. Wiesław Karolak, Barbara Kaczorowska) ; Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi. Łódź: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna, 2008. ISBN 978-83-7405-282-5.
• Borecka Irena: Drama i arteterapia w szkole : programy i scenariusze zajęć. Wałbrzych: Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Angelusa Silesiusa, 2005. ISBN 83-88425-76-5.
• Borowska-Beszta Beata: Echa ekspresji. Kulturoterapia w andragogice specjalnej. Kraków: Oficyna Wydawnicza "Impuls", 2008. ISBN 978-83-7587-029-9.
• Gładyszewska-Cylulko Joanna: Wspomaganie rozwoju dzieci nieśmiałych poprzez wizualizację i inne techniki arteterapii. Kraków: Oficyna Wydawnicza "Impuls", 2007. ISBN 978-83-7308-779-8.
• Handford Olga, Wiesław Karolak: Zabawa (z) przedmiotami w twórczym rozwoju i arteterapii. Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, 2008. ISBN 978-83-7405-289-4.
• Konieczna Ewelina J.: Arteterapia w teorii i praktyce. Kraków: Oficyna Wydawnicza "Impuls", 2007. ISBN 978-83-7308-972-3.
• Kwapiszewski Józef, Katarzyna Sygitowicz-Sierosławska: Wychowanie przez sztukę i arteterapia jako remedium na agresję i przemoc: teatr w działaniach profilaktyczno-wychowawczych. Słupsk: Katedra Filozofii Pomorskiej Akademii Pedagogicznej, 2008. ISBN 978-83-920270-8-9
• Kwiatkowska Grażyna: Arteterapia. Lublin: Wydaw. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1991. ISBN 83-227-0443-7.
• Olczak Małgorzata: Trening twórczości – współczesna i efektywna forma wychowania przez sztukę. Kraków: Oficyna Wydawnicza "Impuls", 2009. ISBN 978-83-7308-962-4.
• Rudowski Tomasz: Arteterapia - inspiracje i wartości. Uniwersytet Warszawski. Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 2007. ISBN 83-60260-02-8.
• Stańko, Maja: Arteterapia jako metoda profesjonalnej pomocy chorym na nowotwory: "Współczesna Onkologia", 12 (3), s.148-152,2008.
• David B. Edwards: Art therapy. London: SAGE, 2004. ISBN 978-0-7619-4751-6. 
• Cathy A. Malchiodi: The art therapy sourcebook. New York: McGraw-Hill, 2007. ISBN 0-07-146827-7.