Brama Chełmińska w Toruniu
![]() Brama Chełmińska i elementy szyi bramnej widziane od zewnętrznej strony murów | |
Państwo | |
---|---|
Miejscowość | |
Adres |
Kulmstraße (obecnie ul. Chełmińska) |
Typ budynku | |
Styl architektoniczny | |
Wysokość całkowita |
21 m[1] |
Wysokość do dachu |
15,5 m[1] |
Kondygnacje |
4 |
Ukończenie budowy |
1. połowa XIV wieku |
Ważniejsze przebudowy |
ok. 1880 |
Zniszczono | |
Położenie na mapie Torunia ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego ![]() | |
![]() |
Brama Chełmińska (niem. Kulmer Tor[2]) – jedna z ośmiu bram Starego Miasta w Toruniu, która znajdowała się w północnej części Starego Miasta, na obszarze dzisiejszego placu Teatralnego[3].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Brama Chełmińska została wybudowana na przełomie XIII i XIV wieku[4]. Ta czterokondygnacyjna brama wieżowa była prawdopodobnie najwyższą bramą Torunia – łącznie z dachem mierzyła około 21 metrów, przy niemal 8 metrach szerokości[1]. Wraz z sąsiadującymi basztami miała bronić północnej części murów Starego Miasta. Przed bramą już wówczas powstawało Chełmińskie Przedmieście z kościołami św. Wawrzyńca[5] i św. Jerzego, przy którym funkcjonowało leprozorium[6][7]. Na samej bramie znajdował się wizerunek Najświętszej Maryi Panny[8]. W pobliżu Bramy Chełmińskiej powstawały zakłady kołodziejskie i kowalskie[9].
Dla dodatkowego wzmocnienia tego odcinka murów, przed bramą, w 1449 roku wybudowano Barbakan Chełmiński[4]. Jeszcze dalej na północ znajdowało się jednopiętrowe przedbramie połączone z barbakanem zwodzonym mostem nad dwunastometrową fosą barbakanu. Sama brama miała osobną fosę, nad którą poprowadzono szyję łączącą bramę z barbakanem[10]. Ok. 1883 roku barbakan przebudowano na mieszkania[3].
Barbakan uległ zniszczeniu podczas oblężenia Torunia przez wojska szwedzkie podczas III wojny północnej. Karola XII w 1703 roku w ramach III wojny północnej[11]. W 1704 roku na południowej elewacji bramy zamontowano zegar słoneczny[3].
Na szczycie bramy znajdowała się metalowa chorągiewka przedstawiająca kucharza Jordana, który zgodnie z legendą przyczynił się do zdobycia zamku krzyżackiego przez toruńskich mieszczan w 1454 roku. Chorągiewka przetrwała do czasów współczesnych, obecnie znajduje się w Ratuszu Staromiejskim[3].
W 1807 roku ks. Grotowski, administrator kościoła św. Janów, zaproponował założenie nowego cmentarza przed Bramą Chełmińską lub Starotoruńską. Nie uzyskał stosownej zgody[12].
Wrota, pomimo niezadowolenia toruńskiej społeczności lokalnej, w XIX wieku władze niemieckie przeznaczyły do rozbiórki[4]. W 1875 roku rozpoczęto niwelowanie terenu wokół bramy, osuszono i zasypano fosę oraz zlikwidowano drewniany most znajdujący się przed budynkiem. Pomimo tych przygotowań, około lat 1880–1883 bramę przebudowano, dostosowując ją do celów mieszkaniowych[13]. Samą bramę rozebrano definitywnie w 1889 roku[4].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Gąsiorowski 2007 ↓, s. 57.
- ↑ Czaja 2019 ↓, s. 28.
- ↑ a b c d Brama Chełmińska. toruntour.pl. [dostęp 2023-08-20].
- ↑ a b c d Bramy. turystyka.torun.pl. [dostęp 2023-08-20].
- ↑ Wasik 2015 ↓, s. 270.
- ↑ Niedzielska 1992 ↓, s. 14.
- ↑ Łyczak 2016 ↓, s. 3.
- ↑ Rozynkowski 2002 ↓, s. 93.
- ↑ Czaja 2019 ↓, s. 17.
- ↑ Barbakan Chełmiński w Toruniu. toruntour.pl. [dostęp 2023-08-20].
- ↑ Flik 1964 ↓, s. 49.
- ↑ Niedzielska 1992 ↓, s. 27-28.
- ↑ Gąsiorowski 2007 ↓, s. 23.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Prusy Królewskie i Warmia. W: Roman Czaja (red.): Atlas historyczny miast polskich. T. 1. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2019. ISBN 978-83-65127-49-5. [dostęp 2023-08-20].
- Józef Flik. Badania konserwatorskie potwierdzeniem hipotezy historyka sztuki. „Ochrona Zabytków”. 7/3 (66), 1964.
- Eugeniusz Gąsiorowski: Średniowieczne obwarowania Torunia. Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia, 2007. ISBN 978-83-900852-6-5.
- Bartłomiej Łyczak. Srebra z ewangelickiego kościoła pw. św. Jerzego w Toruniu w świetle inwentarzy z lat 1580–1817. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”. 64 (1), 2016. ISSN 0023-5881.
- Magdalena Niedzielska: Toruńskie cmentarze. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1992. ISBN 83-85196-66-8.
- Waldemar Rozynkowski: Średniowieczny świat świętych parafii Starego Miasta Torunia – o religijności mieszczan toruńskich. W: Katarzyna Kluczwajd, Michał Woźniak (red.): Dzieje i skarby Kościoła Świętojańskiego w Toruniu. Materiały z konferencji przygotowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki w X rocznicę ustanowienia diecezji toruńskiej pod patronatem Biskupa Toruńskiego oraz Prezydenta Miasta Torunia [22-23 marca 2002]. Toruń: 2002. ISBN 83-7285-116-6.
- Bogusz Wasik. W kwestii lokalizacji „zaginionego” kościoła św. Wawrzyńca w Toruniu. „Rocznik Toruński”. 42, 2015.