Toruń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w województwie kujawsko-pomorskim. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Toruń
Ratusz Staromiejski, Pałac Dąmbskich, Brama Mostowa, Pomnik Mikołaja Kopernika, Stare Miasto widziane z lewego brzegu Wisły
Ratusz Staromiejski, Pałac Dąmbskich, Brama Mostowa, Pomnik Mikołaja Kopernika, Stare Miasto widziane z lewego brzegu Wisły
Herb Flaga
Herb Torunia Flaga Torunia
Dewiza: Durabo (Przetrwam)
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja bydgosko-toruńska
Data założenia X wiek[1]
Prawa miejskie 28 grudnia 1233
Prezydent Michał Zaleski
Powierzchnia 115,72 km²
Wysokość 34-95 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

203 965[2]
1763 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 56
Kod pocztowy 87-100 do 87-120
Tablice rejestracyjne CT
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Toruń
Toruń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Toruń
Toruń
Ziemia 53°02′N 18°37′E/53,033333 18,616667Na mapach: 53°02′N 18°37′E/53,033333 18,616667
TERC
(TERYT)
0463011
SIMC 0982724
Hasło promocyjne: Toruń porusza
Urząd miejski
Wały gen. Władysława Sikorskiego 8
87-100 Toruń
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Toruń w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Toruń w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Toruń w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Toruń i (niem. Thorn, łac. Thorunia, Torunium) – miasto na prawach powiatu w województwie kujawsko-pomorskim. Prawobrzeżna część miasta leży na Pomorzu[3], lewobrzeżna część położona jest na Kujawach. Miasto leży nad Wisłą i Drwęcą. Duży ośrodek gospodarczy, kulturalny, naukowy oraz turystyczny (m.in. uznany na Wielkie Centrum Krajoznawcze Polski, Średniowieczny Zespół Miejski wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO oraz Listę Pomników Historii RP.).

Od 1999 siedziba marszałka województwa kujawsko-pomorskiego[4], siedziba organów samorządu województwa, czyli Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego, Kujawsko-Pomorskiego Sejmiku Wojewódzkiego oraz jednostek im podporządkowanych. Siedziba starosty powiatu toruńskiego. W latach 1920–1939 stolica województwa pomorskiego, w latach 1945–1975 w województwie bydgoskim (w latach 1945-1950 nosiło ono nazwę woj. pomorskie), w latach 1975–1998 stolica województwa toruńskiego.

Jest jednym z najstarszych miast polskich. Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwie w akcie wyboru króla[5]. Od 1992 Toruń jest siedzibą kurii diecezji toruńskiej. W 1997 toruński zespół staromiejski został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a od 2004 jest ogólnopolską siedzibą Ligi Polskich Miast UNESCO. Toruńska starówka w 2007 r. w plebiscycie „Rzeczpospolitej” została uznana za jeden z siedmiu cudów Polski[6]. Toruński Rynek i Ratusz Staromiejski zajęły 3. miejsce w plebiscycie czytelników polskiej edycji National Geographic Polska na 30 najpiękniejszych miejsc na świecie[7].

Spis treści

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Toruń położony jest nad Wisłą i Drwęcą (częściowo w granicach miasta jej ujście do Wisły), w Kotlinie Toruńskiej, stanowiącej część Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Część prawobrzeżna leży na historycznej ziemi chełmińskiej, lewobrzeżna na Kujawach; od południowego wschodu graniczy przez Drwęcę z ziemią dobrzyńską.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Części urzędowe miasta Torunia[8][9][10]

  1. Starotoruńskie Przedmieście
  2. Barbarka
  3. Bielany
  4. Bydgoskie Przedmieście
  5. Wrzosy
  6. Koniuchy
  7. Chełmińskie Przedmieście
  8. Rybaki
  9. Stare Miasto
  10. Katarzynka
  11. Mokre
  12. Jakubskie Przedmieście
  13. Rubinkowo
  14. Winnica
  15. Grębocin nad Strugą
  16. Bielawy
  17. Na Skarpie
  18. Kaszczorek
  19. Piaski
  20. Podgórz
  21. Glinki
  22. Stawki
  23. Rudak
  24. Czerniewice
Torun - czesci1.svg

Środowisko przyrodnicze[edytuj | edytuj kod]

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Toruń położony jest w zalesionej Kotlinie Toruńskiej, po obu stronach rzeki Wisły, otoczony prawie ze wszystkich stron lasami. Dalej od niecki rzeki teren wznosi się (50–60 m n.p.m.), często stromo (np. osiedle Na Skarpie), staje się pagórkowaty, tworząc malownicze tarasy, o ziemi piaszczystej (V, VI klasa)[11]. Teren wokół Torunia określany jest jako pagórkowaty[12].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Torunia
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 1 1 6 12 18 21 22 22 18 12 6 2 12
Średnie najniższe temperatury [°C] -4 -4 -1 3 8 11 13 12 9 5 1 -2 4
Opady [mm] 27.9 25.4 22.9 30.5 48.3 68.6 81.3 58.4 40.6 27.9 35.6 35.6 513,1
Źródło: Weatherbase[13] 17.12.2008
Klimatogram dla Toruń
St Lu Ma Kw Ma Cz Li Si Wr Pa Li Gr
 
 
28
 
1
-4
 
 
25
 
1
-4
 
 
23
 
6
-1
 
 
30
 
12
3
 
 
48
 
18
8
 
 
68
 
21
11
 
 
81
 
22
13
 
 
58
 
22
12
 
 
40
 
18
9
 
 
28
 
12
5
 
 
36
 
6
1
 
 
36
 
2
-2
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm

Wody[edytuj | edytuj kod]

Największą rzeką jest dzieląca miasto na dwie części Wisła, dzięki której starówka zyskuje malownicze położenie. Drugą co do wielkości jest Drwęca, a trzecią Struga Toruńska. Struga Toruńska w części swego biegu przepływa pod zespołem staromiejskim, gdzie jej fragmenty są wyeksponowane w budynkach i chodnikach.

Największym zbiornikiem wodnym w Toruniu jest staw Nagus na Rudaku, później Kaszownik obok starówki i kilka mniejszych.

W okresie powojennym najwyższy stan Wisły w Toruniu wynosił 867 cm w czerwcu 1962 roku[14].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Kaplica św. Barbary na toruńskiej Barbarce
Kaplica św. Barbary na toruńskiej Barbarce

Toruń prawie ze wszystkich stron otoczony jest przez obszary leśne, stanowiące tereny rekreacyjne – Barbarka, Las Bielawski, Bielański, Łysomicki, Papowski, Lasy Ciechocińskie, Puszcza Bydgoska, oraz trzy rezerwaty: rezerwat leśny Las Piwnicki z 1924; najdłuższy rezerwat ichtiologiczny w Polsce – Rezerwat na rzece Drwęcy z 1961 (z ginącym minogiem rzecznym) oraz unikatowo położony w centrum miasta rezerwat leśny Kępa Bazarowa z 1987, na wiślanej wyspie, naprzeciwko toruńskiej starówki.

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu znajduje się duża liczba terenów zielonych, a miasto zalicza się do jednego z najbardziej zielonych w Polsce (około 30% powierzchni). Łączna powierzchnia lasów to 2755 ha. Główne parki skupione są w centrum na tzw. Plantach wokół starówki, gdzie po likwidacji średniowiecznych umocnień w XIX wieku wygospodarowano strefę zieleni wokół Starego Miasta, znacznie poszerzoną po rozebraniu nowożytnych i XIX-wiecznych fortyfikacji bastionowych w latach 20. XX w.

Poza tym w Toruniu znajduje się kilkanaście parków. Największymi terenami rekreacyjnymi są: Barbarka, ze szkołą leśną, urządzeniami rekreacyjnymi, placami zabaw; niedawno zagospodarowane Błonia Wisły oraz trzy rezerwaty. Najstarszymi terenami zielonymi są: Park Miejski na Bydgoskim Przedmieściu, Park na Bielawach założony w XVIII wieku oraz najstarszy w Polsce Ogród Zoobotaniczny z 1797.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Torunia.


1. Kazimierz Esden-Tempski: Księga Pamiątkowa Dziesięciolecia Pomorza. Toruń: Pomorski Związek Podoficerów Rezerwy, 1930, s. 482.

Struktura demograficzna mieszkańców miasta Toruń według danych z 31 grudnia 2010[15]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 205 312 100 110 357 53,75 94 955 46,25
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 33 987 16,55 16 724 8,15 17 263 8,41
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 136 311 66,39 68 551 33,39 67 760 33
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 35 014 17,05 25 082 12,22 9932 4,84

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczna Krzywa Wieża w systemie murów obronnych (XIII w.)
Toruń z mostem przez Wisłę z 1500 r.
Toruń twierdzą od 1641 r.
Oblężenie Torunia przez armię szwedzką w 1658, z dzieła Pufendorfa Caroli gustavi... vita et res gestae, 1697, grafika E.J. Dahlberga.
Pocztówka z panoramą Torunia (1897). Na zdjęciu m.in. budowa wieży kościoła Świętego Ducha (1893-1899), limnigraf (1892) oraz Brama Łazienna (zburzona w końcu XIX w.)
Muszla koncertowa Teatru Wiktoria w Toruniu w 1903 r.
Hala sterowcowa na Bielanach (1911-1945)

Obszar dzisiejszego miasta w epokach prehistorycznych znajdował się na styku trzech krain geograficznych, miał dostęp do rzeki oraz dogodną przeprawę (bród) przez Wisłę, co sprawiło, iż osadnictwo na obszarze dzisiejszego miasta i w jego okolicy rozwijało się od paleolitu, ok. 9 tys. lat p.n.e. Przez Toruń prowadził także bursztynowy szlak. Około roku 1100 p.n.e. na obszarze obecnego zamku krzyżackiego funkcjonowała osada łużycka.

W okresie od IX do XIII w. w tym miejscu wznosił się pierwotny słowiański gród toruński, otoczony drewniano-ziemnymi wałami, strzegący przeprawy przez Wisłę.

Początek współczesnemu miastu dali Krzyżacy w 1230, dla których był on punktem wyjścia do podboju plemion pruskich i tworzenia państwa krzyżackiego. Pierwszą wzmiankę historyczną o Toruniu zawiera dokument lokacyjny z 28 grudnia 1233 roku wystawiony przez Hermana von Salza, mistrza krzyżackiego. W roku 1236, z powodu częstych powodzi nawiedzających te nisko położone tereny przeniesiono miasto w górę rzeki, w miejsce jego obecnego położenia. Nowe terytorium miasta określał odnowiony przywilej chełmiński z 1251 roku, wystawiony w miejsce starego, zniszczonego w pożarze. 13 sierpnia 1264 nadano prawa miejskie drugiej osadzie – Nowemu Miastu, od wschodu stykającemu się ze Starym Miastem. W 1454 r. oba miasta połączono, zachowując jednak dzielące je mury obronne.

W 1280 r. Toruń stał się członkiem Hanzy. XIV-XV wiek to pierwszy okres szybkiego rozwoju miasta. Toruń stał się dużym ośrodkiem handlowym w Prusach, liczącym aż 20 tysięcy mieszkańców. 1 lutego 1411 w Toruniu zawarto I pokój toruński, kończący tzw. wielką wojnę polsko-krzyżacką 1409-1411.

W 1440 r. Toruń był jednym z głównych organizatorów Związku Pruskiego i został siedzibą jego Tajnej Rady. W 1454 wybuchło powstanie antykrzyżackie, zburzono zamek krzyżacki. Był to początek polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej. Dla wzmocnienia poparcia szlachty król polski w 1454 nadał słynne przywileje szlacheckie. Stało się to na Zamku Dybowskim, w podmiejskiej osadzie Nieszawa (obecnie dzielnica Torunia). 6 marca 1454 r. król Kazimierz IV Jagiellończyk na wniosek poselstwa Związku Pruskiego wydał akt inkorporacji Prus do Królestwa Polskiego i wcielił Toruń do Polski. W czasie wojny Toruń wsparł finansowo króla polskiego ogromnymi sumami pieniędzy (szacowanymi przez historyków na prawie 200 tysięcy grzywien, tj. kwotę równą dochodom ówczesnego Krakowa w ciągu 80 lat, a Poznania w ciągu 270 lat). 19 października 1466 II pokój toruński zakończył wojnę trzynastoletnią. W wyniku jego postanowień Toruń wraz z Prusami Królewskimi wszedł w skład państwa polskiego, uzyskując w nim wraz z Gdańskiem i Elblągiem pozycję uprzywilejowaną.

Już w trakcie wojny trzynastoletniej Toruń otrzymał od króla Kazimierza Jagiellończyka tzw. privilegia Casimiriana (zwłaszcza tzw. wielki przywilej z 1457 r.), które określiły zasady politycznej odrębności Torunia oraz podstawy prawno-ustrojowej niezależności i silnej jego gospodarki aż do rozbiorów Rzeczypospolitej i włączenia go do Królestwa Prus w 1793 r. W ten sposób Toruń (podobnie jak Gdańsk i Elbląg) wyróżniał się na tle innych miast Rzeczypospolitej.

Okres XVI i 1. poł. XVII w. to czas szybkiego rozwoju Torunia. Miasto bogaciło się na handlu wiślanym, składzie soli i towarów solonych, wielkich dorocznych jarmarkach międzynarodowych. 15 czerwca 1528 została otwarta w mieście mennica królewska, przy ulicy Mostowej, zastępująca dotychczasowe mennice: krzyżacką i miejską. W pierwszej połowie XVI w. rozpowszechniła się w Toruniu reformacja, do której przystąpiła znaczna część mieszczan. W 1557 r. Toruń stał się oficjalnie miastem luterańskim i jednym z ważniejszych ośrodków protestantyzmu w Rzeczypospolitej. W 1568 nastąpiło otwarcie Gimnazjum Akademickiego, a w 1594 uroczyste podniesienie go do rangi uczelni półwyższej (jednej z pierwszych w kraju). W 1595 r. z inicjatywy burmistrza Heinricha Strobanda rozpoczęto starania o założenie w Toruniu uniwersytetu.

W pierwszej połowie XVII w. Toruń, jako jedno z kilku największych i najbogatszych miast Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zamieszkiwało, w zależności od szacunków, od ok. 12 tys.[16] do 20 tys. mieszkańców[17]. Dzięki przywilejom i pozycji gospodarczej Toruń wraz ze swoim patrymonium – pomimo że leżał na obszarze województwa chełmińskiego i był jego największym miastem – wyłączony był z administracji województwa, stanowiąc samorządną jednostkę autonomiczną.

Druga połowa XVII wieku to czas osłabienia miasta ze względu na toczące się w jego rejonie wojny. W 1629 miasto odparło pierwsze oblężenia Szwedów. Rozpoczęto budowę fortyfikacji bastionowych, dzięki czemu Toruń stał się jedną z najpotężniejszych twierdz w Rzeczypospolitej. W 1645 w mieście odbyło się Colloquium charitativum, jedyne na świecie spotkanie ekumeniczne w celu pogodzenia katolików i protestantów. W 1658 wojska króla Jana Kazimierza po oblężeniu okupujących miasto Szwedów odzyskały Toruń.

Od 24 września do 9 października 1703 doszło do katastrofalnego, najdotkliwszego w całej historii bombardowania miasta przez wojska szwedzkie, dowodzone przez Karola XII. Spłonęła znaczna część Rynku, ratusz i kościoły. W 1708 r. ludność miasta została zdziesiątkowana przez wielką epidemię dżumy.

Na tle zaostrzających się w Rzeczypospolitej konfliktów religijnych 16 lipca 1724 doszło do tzw. tumultu toruńskiego, zakończonego surowym wyrokiem sądu królewskiego i ścięciem protestanckiego burmistrza miasta Jana Godfryda Roesnera, co odbiło się głośnym echem poza granicami kraju, jako tzw. Toruński krwawy sąd. W 1767 r. została w Toruniu przez ewangelicką szlachtę zawiązana konfederacja toruńska.

I rozbiór Rzeczypospolitej w 1772 r. pozostawił Toruń przy Polsce; wtedy po raz pierwszy z inicjatywy Rosji podejmowano starania w celu utworzenia wolnego miasta Torunia. Wywierana przez Prusy presja ekonomiczna na Toruń i Gdańsk, pozostające wciąż w granicach Rzeczypospolitej, przyniosła miastu straty gospodarcze. II rozbiór włączył Toruń w skład Królestwa PrusPrus Zachodnich ze stolicą w Gdańsku. 24 stycznia 1793 wojska pruskie wkroczyły do miasta. Ludność zmniejszyła się z 10 tysięcy mieszkańców około roku 1772 do 6 tysięcy mieszkańców w 1793 r.

Czasy napoleońskie dla Torunia oznaczały ogromne osłabienie gospodarcze, kontrybucje i zniszczenia. Na mocy traktatu w Tylży 7 lipca 1807 Toruń znalazł się w Księstwie Warszawskim. 21 kwietnia 1809 na trzy tygodnie Toruń stał się stolicą Księstwa Warszawskiego, będąc miejscem rezydowania ewakuowanego z Warszawy rządu. Po przegranej Napoleona 22 września 1815 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Toruń wrócił do Prus.

Okres pruski w XIX wieku to powolny rozwój gospodarczy i nowe inwestycje, ograniczone jednak przez uczynienie z miasta twierdzy. Linie kolejowe połączyły Toruń z Warszawą, Bydgoszczą, Poznaniem, Olsztynem, Chełmżą i Grudziądzem.

Po I wojnie światowej w wyniku postanowień traktatu wersalskiego Toruń został przyznany odrodzonej Polsce. 18 stycznia 1920 wojska niemieckie opuściły Toruń. Miasto, będące siedzibą oddziałujących na całe Pomorze i Warmię polskich organizacji społecznych i naukowych, liczące w 1921 r. 37 356 mieszkańców, zostało stolicą województwa pomorskiego i zaczęło odzyskiwać dawną, przedrozbiorową pozycję. W 1933 nastąpiło otwarcie drugiego mostu przez Wisłę. W 1938 zapadła decyzja o utworzeniu w 1940 uniwersytetu w Toruniu, jako filii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 1939 populacja Torunia wynosiła około 80 tysięcy mieszkańców; była trzecią największą spośród populacji miast w województwie pomorskim, po Bydgoszczy (przyłączonej do województwa w 1938 roku, ok. 142 tys. mieszkańców) oraz Gdyni (ok. 127 tys. mieszkańców).

7 września 1939 do miasta wkroczył Wehrmacht, a Toruń znalazł się w prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie. 1 lutego 1945 bez większych zniszczeń Armia Czerwona zajęła Toruń.

Po zakończeniu II wojny światowej, władze nowego województwa pomorskiego utworzono w Bydgoszczy, argumentując to przede wszystkim dwukrotnie większym skupiskiem ludności robotniczej w przeciwieństwie do Torunia[18]. W zamian, w 1945 powołano Uniwersytet Mikołaja Kopernika, kontynuujący tradycje Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Jednak nowe inwestycje przemysłowe i mieszkaniowe powstawać zaczęły dopiero w latach 60. i 70. XX wieku.

1 czerwca 1975 Toruń stał się stolicą województwa toruńskiego. W 1999 zaplanowano nową reformę administracyjną, w której województwo toruńskie przestało istnieć. Wobec tego mieszkańcy Torunia starali się o dołączenie do województwa pomorskiego z siedzibą w Gdańsku. 1 stycznia 1999 zapadła decyzja o umieszczeniu w Toruniu władz samorządowych nowego województwa kujawsko-pomorskiego.

Po 1989 miasto stało się centrum inwestycyjnym, naukowym i turystycznym regionu. Rozbudował się Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Powstały nowe uczelnie, hotele, muzea. W 1997 wpisano zespół Starego i Nowego Miasta oraz ruiny zamku krzyżackiego na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a w 2004 wybrano Toruń na ogólnopolską siedzibę Ligi Polskich Miast i Miejsc UNESCO.

W 2007 rozpoczęły się starania Torunia o uzyskanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016, jednak Toruń odpadł w rankingu.

Gminy podmiejskie[edytuj | edytuj kod]

Od początku lat 90. XX wieku znacząco rośnie liczba mieszkańców zurbanizowanych osiedli podmiejskich wokół Torunia: Przysiek-Rozgarty, Złotoria, Lubicz, Grębocin, Mała i Wielka Nieszawka, Łysomice. Do gmin podmiejskich, bezpośrednio związanych z Toruniem, należą Gmina Lubicz, Gmina Zławieś Wielka, Gmina Łysomice, Gmina Wielka Nieszawka.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Most drogowy im. Józefa Piłsudskiego Koszary Racławickie Spichlerz barokowy Spichlerze gotyckie Brama Klasztorna w Toruniu Baszta Gołębnik Kościół Świętego Ducha Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny Pałac Dąmbskich Katedra św. św. Janów Limnigraf Dom Eskenów Spichlerze barokowe Baszta Żuraw Spichlerz Szwedzki Brama Mostowa Spichlerz renesansowy Spichlerz gotycki Baszta Wartownia Dwór Mieszczański Mur i fosa zamkowa Ruiny zamku krzyżackiego Dawny zbór ewangelicki Gdanisko zamku krzyżackiego Kościół św. Jakuba Kosciół garnizonowy św. Katarzyny Dwór Artusa Brama Żeglarska Magazyn pontonów Twierdzy Toruń Most kolejowy im. Ernesta MalinowskiegoPanorama Torunia z konturami najwazniejszych zabytkow (Panorama of Torun).jpg
Informacje o tej grafice
Panorama Torunia, widziana z lewego brzegu Wisły, jest jednym z Siedmiu cudów Polski. Kliknięcie w wyróżnionym obszarze przekieruje do hasła związanego z danym obiektem.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczny zespół miejski[edytuj | edytuj kod]

Średniowieczny zespół miejski Torunia jest jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce. W 1997 został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Obejmuje Stare i Nowe Miasto z zachowanym prawie bez zmian XIII-wiecznym układem urbanistycznym oraz teren zamku krzyżackiego. Zabytki Torunia znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Główne zabytki:

Inne dzielnice, okolice Torunia[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowy, szachulcowy budynek na Bydgoskim Przedmieściu

Poza zespołem Starego Miasta znajdują się również liczne zabytki:

Zobacz też: Piernikowa Aleja Gwiazd na Rynku Staromiejskim

Najwyższe budynki mieszkalne[edytuj | edytuj kod]

Najwyższym budynkiem mieszkalnym jest 14-piętrowy blok z wielkiej płyty w narożniku ulic Szosa Lubicka i Ślaskiego. Budynek wraz z całym zespołem tego kwartału powstał na początku lat 90. XX wieku. Były to ostatnie wysokie budynki stawiane na Rubinkowie. Najwyższym budynkiem mieszkalnym w lewobrzeżnej części miasta jest modernistyczna 9-piętrowa wieża ciśnień z 4 kondygnacjami mieszkalnymi. Konstrukcja powstała w latach 1941-1943[19] Drugim co do wysokości budynkiem po lewej stronie Wisły jest konstrukcja z lat 90. XX wieku. W 2010 r. zakończono jej adaptację na cele mieszkaniowe (jest to dawny biurowiec po Drosedzie). Liczy on 9 kondygnacji i wysokością dorównuje podgórskiej wieży ciśnień[20].

Kultura i sztuka[edytuj | edytuj kod]

Kultura i sztuka to charakterystyczne cechy Torunia, główne przyczyny czyniące Toruń miastem znanym w Polsce i w Europie. Kilkanaście kin i teatrów (w Toruniu działa 7 kin, w tym dwa multipleks, kilkadziesiąt różnorodnych festiwali, kilkanaście muzeów, kilkadziesiąt galerii, Planetarium, Orbitarium.

Zabiegi o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2016[edytuj | edytuj kod]

Decyzją Rady Miasta w lipcu 2006 roku Toruń zgłosił chęć przystąpienia do konkursu o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury w 2016 roku[21], organizowanego przez Unię Europejską[22] i koordynowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[23]. 13 września 2007 roku Rada Miasta podjęła decyzję o współpracy z hiszpańską Pampeluną w zakresie wspólnych starań o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury. Stosowne porozumienie w tej sprawie 18 czerwca 2008 roku podpisali w Brukseli, w siedzibie Komitetu Regionów, przedstawiciele obu miast – Yolanda Barcina i Michał Zaleski[24]. Od 15 maja 2008 roku związane z konkursem starania Torunia kreuje, koordynuje i monitoruje miejska instytucja kultury TORUŃ 2016[25].

Teatry i kina[edytuj | edytuj kod]

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Teatry w Toruniu.

Toruń posiada teatr dramatyczny – Teatr im. Wilama Horzycy – jedną z najstarszych i najbardziej znanych i utytułowanych placówek w Polsce, goszczącą kilka dużych przedsięwzięć teatralnych (Festiwal Kontakt czy Festiwal Pobocza Teatru).

Toruń posiada również trzy sceny dziecięce – Teatr Baj Pomorski, objazdowy Teatr Vaśka i Teatr Lalek Zaczarowany Świat. Najsłynniejszy z nich, Baj Pomorski, poza dziesiątkami przedstawień dla dzieci i organizacją Międzynarodowych Toruńskich Spotkań Teatrów Lalek, jest także kolejną toruńską sceną dla dorosłych.

Teatry alternatywne[edytuj | edytuj kod]

Festiwal w Teatrze Wiczy w Toruniu

Kina[edytuj | edytuj kod]

Imprezy i festiwale[edytuj | edytuj kod]

Secesyjny Teatr Wilama Horzycy nocą, gospodarz Festiwalu Kontakt od 1991
Teatry uliczne w Toruniu
Information icon.svg Osobny artykuł: Festiwale w Toruniu.

Pośród festiwali teatralnych najbardziej znany w kraju jest Międzynarodowy Festiwal Teatralny "Kontakt", odbywający się od 1991. Teatr studencki reprezentują Akademickie Spotkania Teatralne Klamra, alternatywny – Ogólnopolski Festiwal Teatralny Pobocza Teatru, uliczny – Letnie Spotkania Teatrów Ulicznych, Międzynarodowe Spotkania Kapel Ludowych i Festiwal Folkloru Miejskiego. Teatr dziecięcy to Międzynarodowe Toruńskie Spotkania Teatrów Lalek.

Kino i film reprezentują Międzynarodowy Festiwal Lato Filmów (2006 r. i 2007 r.) i Tofifest.

Z imprez i festiwali muzyki poważnej działa Festiwal Muzyczny Toruń-Muzyka i Architektura oraz Międzynarodowy Festiwal Haendlowski. Festiwal Muzyki i Sztuki Krajów Bałtyckich Probaltica odbywa się poza Toruniem, także w Warszawie i Grudziądzu, podobnie Europejskie Spotkania Artystyczne – oprócz Torunia w Przysieku i Zamku Bierzgłowskim. Świętojański Festiwal Muzyki Organowej trwa przez całe dwa letnie miesiące. Z festiwali muzyki współczesnej w Toruniu zorganizowano Jazz Od Nowa Festival, Toruń Blues Meeting, CoCArt Music Festival – organizowany przez Centrum Sztuki Współczesnej Znaki Czasu, Afryka Reggae Festival i Toruń-Bydgoszcz Harmonica Bridge. Największy rozgłos zyskał Międzynarodowy Festiwal Muzyki Chrześcijańskiej Song Of Songs.

Z imprez naukowych jest tu najstarszy w regionie Toruński Festiwal Nauki i Sztuki oraz impreza uniwersytecka Promocja Edukacyjna, ukazująca ofertę szkół wyższych z całej Polski, a w listopadzie – Toruński Festiwal Książki. Sztuki plastyczne reprezentowane są przez jedną z największych światowych imprez graficznych, odbywającą się w kilku miastach – Międzynarodowe Triennale Grafiki Kolor w grafice, Ogólnopolski Konkurs Wydawnictw Reklamowych IDEA, najstarszy regionalny Konkurs ZPAP Dzieło Roku, a także unikatowy w skali europejskiej Międzynarodowy Konkurs Twórczości Plastycznej Dzieci i Młodzieży.

Imprezy masowe i popularne to Otwarte Mikrolotowe Mistrzostwa Polski – Festiwal Wiatru, coroczna odsłona Piernikowej Alei Gwiazd, Święto Muzyki, Dni Torunia i Święto Piernika. Od dwóch lat odbywa się także Festiwal Anielskie Spotkania, festiwal wolontariuszy pod hasłem „Toruń miastem aniołów”.

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze muzeum („musaeum”) istnieje w Toruniu już od 1594[potrzebne źródło], a spadkobiercą jego historii jest Muzeum Okręgowe.

Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne[edytuj | edytuj kod]

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kościoły Torunia.

Od połowy XVI w. Toruń był miastem protestanckim, dziś kontynuatorką tej tradycji jest niewielka parafia ewangelicko-augsburska. Obecnie większość toruńskich świątyń należy do Kościoła rzymskokatolickiego. Na terenie Torunia znajdują się 24 kościoły rzymskokatolickie oraz parafie i zbory innych wyznań, w tym 7 protestanckich, 1 prawosławna (parafia św. Mikołaja), 1 polskokatolicka (parafia Narodzenia NMP) i 8 – Świadków Jehowy[26]. Większość toruńskich kościołów protestanckich reprezentuje nurt chrześcijaństwa ewangelicznego i należy do Toruńskiego Przymierza Protestanckiego oraz Aliansu Ewangelicznego w RP.

Edukacja i nauka[edytuj | edytuj kod]

Collegium Maius UMK w Toruniu

Pierwsza uczelnia w Toruniu – protestanckie Gimnazjum Akademickie – powstała już w 1568 i była jedną z najstarszych uczelni w kraju. Od 1594 jako szkoła wyższa, przekształcona dzięki zabiegom toruńskiego burmistrza i humanisty Henryka Strobanda do rangi akademickiej. Była to jedna z pierwszych uczelni wyższych w Polsce. Drugą w regionie szkołą wyższą było Konserwatorium Muzyczne przy Pomorskim Towarzystwie Muzycznym; status ten uzyskało w roku 1925. W roku 1939 wraz z wybuchem wojny Konserwatorium zostało zamknięte i już nigdy nie wznowiło działalności, po wojnie szkoły te były likwidowane, a w ich miejsce powoływano Akademie Muzyczne, w Toruniu jednak jej nie powołano.

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

Lista uczelni w Toruniu:

Gimnazja i inne szkoły średnie[edytuj | edytuj kod]

  • Gimnazja – 34
  • Licea ogólnokształcące – 36 wraz z liceami dla dorosłych
  • Technika – 31
  • Zasadnicze szkoły zawodowe – 13
  • Szkoły specjalne – 3 przysposabiające do pracy i do zawodu
  • Licea profilowane – 8
  • Szkoły artystyczne – 6

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • 38 szkół podstawowych (SP nr 10, SP nr 18 i SP nr 16 z oddziałami integracyjnymi)[27]

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

W mieście jest około 45 placówek zapewniających edukację na poziomie przedszkolnym, niektóre z placówek posiadają także grupy żłobkowe dla najmłodszych.

Jednostki naukowo-badawcze[edytuj | edytuj kod]

Placówki Polskiej Akademii Nauk[edytuj | edytuj kod]

Placówki podległe Ministerstwom[edytuj | edytuj kod]

Inne placówki[edytuj | edytuj kod]

Media[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Media w Toruniu.

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu znajduje się kilkadziesiąt placówek ochrony zdrowia, w tym 6 szpitali, ponadto miasto jest siedzibą wojewódzkiego, kujawsko-pomorskiego, oddziału PFRON; znajduje się tu delegatura NFZ dla byłego województwa toruńskiego oraz Departament Zdrowia i Nadzoru Właścicielskiego Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Marszałkowskiego, który sprawuje nadzór i kontrolę nad samodzielnymi zakładami opieki zdrowotnej, powołanymi przez Samorząd Województwa.

Lista szpitali:

Oprócz szpitali miasto ma dobrze rozwiniętą sieć innych placówek służby zdrowia, m.in.:

  • Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska Samodzielny Publiczny ZOZ
  • Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy wraz z Akademicką Przychodnią Lekarską
  • Wojewódzki Ośrodek Terapii Uzależnień i Współuzależnienia
  • Przychodnia Specjalistyczna „OLK-MED” (dawny Obwód Lecznictwa Kolejowego)
  • Miejska Przychodnia Specjalistyczna
  • Miejski Ośrodek Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży
  • Lecznice Citomed (największy Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej w regionie) i inne

Gospodarka i infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Widok z wieży ratusza na dzielnice staromiejską (Nowe Miasto), w kierunku Rubinkowa
Hotel Copernicus, nad Bulwarem Filadelfijskim

Instytucje biznesu w Toruniu:

Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

Na północ od Torunia (ok. 2 km od granicy) znajduje się jeden z terenów Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Tak zwany „Crystal Park” powstał w 2006 roku i obejmuje 177,61 ha[28]. Jest on położony przy autostradzie A1 i drodze krajowej nr 91.

  • Początek: 12 kwietnia 2006 szef Sharp Corporation Katsuhiko Machida, premier Polski Kazimierz Marcinkiewicz oraz podsekretarz stanu w Ministerstwie Gospodarki Andrzej Kaczmarek spotkali się w Kancelarii Premiera, by podpisać umowę na budowę fabryki modułów do monitorów ciekłokrystalicznych w podtoruńskim Ostaszewie (gmina Łysomice).
  • Stan obecny (listopad 2009): czynne firmy: Sharp, Orion, Matsushita Chemicals, Sumika Electronic Materials Poland, Poland Tokai Okaya Manufacturing, NYK Logistics, SOHBI CRAFT Poland, KIMOTO Poland, TENSHO Poland, U-TEC Poland, Nissin Logistics Poland[29].

Kolejne firmy w budowie (PKP Cargo – Terminal Cargo). Główne firmy Sharp i Orion posiadają linie do produkcji telewizorów ciekłokrystalicznych oraz plazmowych.

  • W roku 2010 do Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej został włączony teren dawnych Zakładów Włókien Sztucznych Elana, gdzie do roku 2017 ma powstać nowoczesne Centrum Technologiczne: Biznes Park Elana oraz Centrum Usług Logistycznych.

Targi Toruńskie[edytuj | edytuj kod]

Tablica przy centrum targowym Park

Od 2005 firma Targi Toruńskie Sp. z o.o. przystąpiła do organizowania imprez targowych. Do cyklu imprez targowych weszły między innymi: Targi Konserwatorskie, Kujawsko-Pomorskie Targi Inwestycyjne „INWEST-TOR”, Targi Budownictwa i Targi Mieszkaniowe „Od działki po dom”, Targi Metal Tools, oraz jarmarki na toruńskiej starówce. W 2006 do użytku po generalnym remoncie została oddana hala targowa Centrum Targowe PARK. Zbudowana w 1928 jako najnowocześniejsza w Polsce hala wystawowa według projektu K. Ulatowskiego, służyła od 1958 celom przemysłowym.

Lista targów cyklicznych odbywających się w Toruniu:

  • Targi Budownictwa i Targi Mieszkaniowe „Od działki po dom” (marzec)
  • Kujawsko-Pomorskie Targi Inwestycyjne „INWEST-TOR” (marzec)
  • Targi Metal Tools (kwiecień)
  • Jarmark wielkanocny (wiosną, tydzień przed świętami)
  • Jarmark Katarzyński (czerwiec)
  • Targi Konserwatorskie (październik)
  • Jarmark Bożonarodzeniowy (trwa ok. dwóch tygodni przed świętami)

Transport[edytuj | edytuj kod]

Ulica Szeroka – obecnie deptak
Ulica Kościuszki
Information icon.svg Osobny artykuł: Mosty w Toruniu.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Tu przecinają się krajowe drogi oraz jedyna w regionie autostrada A1 i droga ekspresowa S10.

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

Toruń-Nieszawka (bezkolizyjny) S10/10/15
Toruń-Czerniewice (kolizyjny) S10/10
10 w kierunku Bydgoszczy, Szczecina i Warszawy
15 w kierunku Inowrocławia, Poznania, Krotoszyna, Wrocławia do Olsztyna
80 w kierunku Bydgoszczy
91 w kierunku Gdańska i Łodzi
200 (Wielka Nieszawka – Cierpice)
257 (Toruń Przybyszewskiego – Toruń – rzeka Wisła – Mała Nieszawka)
258 (Toruń – Złotoria – Silno – rzeka Wisła – Wygoda – Toruń Czerniewice)
273 (Mała Nieszawka – Wielka Nieszawka – Cierpice)
552 Różankowo – Lubicz
553 w kierunku Różankowa
572 (Lubicz – stacja PKP)
585 (Podgórska – Dybowska)
654 (Toruń – Złotoria – Silno)
657 (Złotoria – Lubicz)

Inwestycje aktualne i projektowane[potrzebne źródło]:

  • Trasa Wschodnia – z mostem na rzece Wiśle (w budowie)
  • Trasa Średnicowa Północna (projektowana)
  • Trakt Leśny (projektowany)
  • Północna obwodnica Torunia (węzeł Turzno – Łysomice – Przysiek) (projektowana)

Inwestycje niedokończone lub zaniechane:

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Dworzec Toruń Miasto

Toruń jest węzłem kolejowym. Krzyżują się tutaj linie kolejowe:

Linia Nr D29 Sąsiednie węzły Operator przewozów pasażerskich
KutnoPiła Główna 18 Aleksandrów Kuj.Bydgoszcz Wschód PKP Intercity, Przewozy Regionalne(BiT-City), Arriva RP
Poznań WschódSkandawa (GP)Žielieznodorožnyj 353 InowrocławJabłonowo Pom. Przewozy Regionalne i PKP InterCity
Toruń Wschodni – Malbork 207 Grudziądz Arriva RP
NasielskToruń Wschodni 27 Sierpc Arriva RP
Toruń WschodniOlek (daw. Chełmno) 246 (dawniej) Unisław Pom.
(linia towarowa)
Plan BiT-City

Prowizorycznie, jeszcze przed modernizacją toru i nabyciem nowoczesnego taboru, połączenie Bydgoszcz Główna – Toruń Wschodni pod szyldem BiT-City ruszyło 9 grudnia 2007. Do obsługi połączenia Zarząd Województwa wybrał przewoźnika o ówczesnej nazwie PKP Przewozy Regionalne sp. z o.o.

Na terenie województwa wprowadzony jest także bilet regionalny na trasie Toruń – Włocławek, działający na podobnej zasadzie jak bilet aglomeracyjny BiT-City (tj. możliwość korzystania z dowolnej linii komunikacji miejskiej przez godzinę od wyjścia z pociągu). Obydwa bilety (aglomeracyjny i regionalny) są wprowadzone na tej samej linii kolejowej nr 18, ale dotychczas nie stworzono biletu regionalnego na odcinku Bydgoszcz – Toruń – Włocławek. Linia Toruń – Włocławek nie została objęta projektem BiT-City pomimo wyższej liczby pasażerów w 2007 r. niż w przypadku linii Bydgoszcz – Toruń. Linię Toruń – Włocławek nadal częściowo obsługują niezmodernizowane składy, a ponadto bilet regionalny nie był promowany na taką skalę, jak bilet aglomeracyjny (np. reklamy na autobusach MZK Toruń), a to z kolei może wpłynąć na zmniejszenie atrakcyjności tej linii i przejęcie pasażerów przez liczne połączenia komunikacji autobusowej. Bilety regionalne można nabyć w kasach PKP. Część pociągów na trasie Toruń – Włocławek kończy swoją trasę na dworcu Toruń Wschodni, ma to przyśpieszyć dostęp do centrum i wschodniej części miasta. W przypadku Włocławka pociągi regionalne zatrzymują się na wszystkich dworcach i stacjach pasażerskich.

Lotnisko[edytuj | edytuj kod]

W samym Toruniu znajduje się lotnisko, którego użytkownikiem jest Aeroklubu Pomorskiego, istniejący od 1922. Lotnisko zostało rozbudowane przez Niemców w czasie II wojny światowej. Posiada dwie poniemieckie betonowe drogi startowe:

  • na kierunku 11R/29L o wymiarach 1269 × 57 m
  • na kierunku 02/20 o wymiarach 1190 × 57 m

EPTO posiada także dwie użytkowane trawiaste drogi startowe (oprócz ww. dwóch betonowych):

  • na kierunku 11L/29R o wymiarach 1092 × 100 m
  • na kierunku 14/32 o wymiarach 730 × 100 m

Lotnisko na Bielanach jest położone bezpośrednio przy projektowanej trasie średnicowej. Posiada hotel oraz restaurację. Obecnie w aeroklubie działają sekcje sportowe (lotnicza, szybowcowa, lotniarska i spadochroniarska). Prowadzone są także spacerowe loty turystyczne. Według Strategii Rozwoju Torunia z 2007 r. lotnisko to ma zostać zmodernizowane i rozbudowane do przyjmowania i odprawiania lotów nieregularnych oraz budowy terminalu cargo.

Transport wodny[edytuj | edytuj kod]

  • Porty rzeczne:
    • Port Drzewny – ul. Starotoruńska
    • Port Zimowy – ul. Popiełuszki (Rybaki)
    • Regionalna Dyrekcja Gospodarki Wodnej – ul. Popiełuszki
  • Przystanie żeglarskie:
    • AKS
    • AZS
    • KS Budowlani
    • Szkwał, Port Drzewny
    • Towimor, Port Drzewny
    • Walter, Port Drzewny
    • Yacht Klub Toruń, Port Drzewny
    • Liga Morska i Rzeczna, Port Drzewny
Konstal 805Na zmodernizowany w 2007 roku
Niskopodłogowy MAN Lion’s City należący do MZK na pętli Barbarka
Grzybek (przystanek) tramwaju w Toruniu zachowany do dziś

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Miejski Zakład Komunikacji[edytuj | edytuj kod]

Główna firmą komunikacyjną w Toruniu jest Miejski Zakład Komunikacji, istniejący od 1891. Firma obsługuje 37 linii dziennych, 3 nocne i 1 nocną specjalną. Wśród linii dziennych dwie są liniami weekendowymi, są też dwie linie kursujące wyłącznie w dni nauki szkolnej. Łączna długość linii to 328 km. Poza tym w Toruniu kursuje 6 linii tramwajowych, z tego 5 dziennych i jedna nocna. Razem daje to około 41,4 km[potrzebne źródło]. Kilka lat temu kursowała także linia sezonowa, obsługiwana przez wagon historyczny (wycieczkowy).

Tabor autobusowy w kategorii wieku należy do najmłodszych w kraju, gorzej wypada tabor tramwajowy, lecz wagony są poddawane modernizacjom. Bolączką parku MZK Toruń jest mała liczba taboru przystosowanego do przewozu osób niepełnosprawnych, jednak w ostatnich latach odsetek autobusów niskopodłogowych wzrasta (w grudniu 2008: 47 autobusów, czyli 36% taboru[potrzebne źródło]). Częstotliwość kursowania autobusów na niektórych liniach jest rzadka. Spora część linii dziennych kursuje z częstotliwością powyżej 30 minut w szczycie. Najczęściej kursuje linia nr 15[30].

Od 1 lutego 2009 w wyniku wygaśnięcia umowy z gminą Lubicz zlikwidowanych zostało pięć linii podmiejskich, a tabor dotychczas je obsługujący skierowany został na ulice miasta. Gmina Lubicz podpisała z firmą Mobilis Sp. z o.o. Oddział w Bydgoszczy umowę na obsługę 4 linii podmiejskich (do Lubicza, Złotorii, Gronowa i Kolonii Papowskiej)[31].

W 1990 roku z komunikacji miejskiej korzystało 99,5 mln pasażerów. W 2000 liczba spadła do 76 mln, a do 2008 liczba osób wynosiła tylko 46,5 mln[32].

Po mieście kursują też inni przewoźnicy.

Transport turystyczny[edytuj | edytuj kod]

W sezonie turystycznym oferowane są dodatkowo inne formy komunikacji:

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Adrian Miedziński, jeden z żużlowców toruńskiego Unibaksu
Motoarena Toruń, stadion żużlowy w Toruniu
Piłkarze Elany Toruń
Piłkarze Pomorzanina (w niebieskich strojach)
Laskarze Pomorzanina (w czerwonych strojach)

Zawodowe kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szerszenie Toruń – rugby union
  • UKS Budowlanka Toruń – młodzieżowy klub siatkarski
  • Sokoły Toruń – młodzieżowa drużyna hokeja na lodzie
  • Klub sportów walki Spartakus – sekcje Kyokushin Karate, Muaythai, MMA
  • Toruńskie Stowarzyszenie Sportów Walki „Bushi” – Ju-Jitsu
  • Toruński Klub Sportowy Judo
  • Toruńska Akademia Taekwon-do
  • UKS Kodokan Toruń – Judo

Rugby w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy kontakt Torunia z rugby miał miejsce w PRL-u, kiedy to przy okazji toruńskiego finiszu kolarskiego Wyścigu Pokoju odbył się międzypaństwowy mecz Polska – Czechosłowacja. Mecz rozegrano 17.05.1976[33]. Zakończył się porażką reprezentacji Polski 15:16. Pierwszy klub powstał jednak dopiero w 2000 roku. Pierwotnie nazywał się Klub Rugby Toruń, a po ściągnięciu sponsorów Wektor Car Nesta Toruń. Pod taką nazwą przez kilka sezonów występował w rozgrywkach ogólnopolskich drugiej ligi.

Po kilkuletniej niebytności rugby seniorskiego w mieście (przez ten czas istniały sekcje dziecięce i młodzieżowe, a zawodnicy z nich pochodzący grali w meczach rugby 7-osobowego) zawodnicy ze starej drużyny zorganizowali z końcem 2008 roku nowy klub i nadali mu nazwę Szerszenie Toruń. W 2009 roku grali głównie w olimpijskiej odmianie 7-osobowego rugby, chociaż także w rugby tradycyjnym – wygrywając m.in. międzynarodowy turniej rugby w Brunszwiku. Od wiosny 2010 roku toruńskie rugby powróciło na ligowe boiska 15-osobowej wersji rugby, a Szerszenie zaczęły grać w II lidze (region pomorski)[34].

Sport amatorski, rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Lodowisko Tor-Tor

Do obiektów służących rekreacji w Toruniu należą:

  • lodowiska sztuczne – 5: dwa stałe całoroczne miejskie TOR-TOR I oraz TOR-TOR II, MENTOR (niepełnowymiarowe – prywatne), a także 2-sezonowe: na Rynku Nowomiejskim oraz na Rubinkowie (zimą)
  • tory saneczkowe: Rudelka (os. Bema), Park Miejski (Bydgoskie), Winna (Rubinkowo)
  • baseny kryte – 11: Mini Aqua-Park, ZSME, OSIR, SP8, SP28, SP16, SP32, SP29, SP30, SP24, SP5
  • stadiony – 6: Motoarena Toruń, Miejski, Elana, Tramp, Kopernik, MOS
  • hale sportowe – 4: Hala ZSPS, Olimpijczyk, SP 28, SP 10; nowa hala w budowie
  • przystanie wioślarskie i żeglarskie – 6: AKS, AZS, Budowlani, Szkwał, Towimor, Walter
  • strzelnice – 6: Falco (strzelnica i paintball, Fort VIII), Euro Trade (paintball), Auto Trezor (strzelnica), Sportowa (Fort I), Myśliwska (Glinki), Kurkowe Bractwo Strzeleckie (Fort VII)
  • pola golfowe – 2: Tatfort (Fort IV), Country Club (Toruń-Górsk)
  • boiska do siatkówki plażowej: Centrum Siatkówki Plażowej UKS Budowlanka Toruń (Legionów 19/25)
  • Lotnisko Sportowe: Aeroklub Pomorski (Bielany)
  • Tor Rallycrossowy: Toruński Klub Motorowy
  • Skate Park: Bema
  • Park Linowy: Barbarka[35]
  • ściany wspinaczkowe – 5: Bella wellness Centrum, Walter, Tor-Tor, Piernikowe Miasteczko (dla dzieci), SP 10, GATO
  • korty tenisowe – 6: Start Wisła, OSIR, Świętopełka, TTT Real, Jurmet (3 kryte hale) Lubicz, TKM
  • stadniny koni – 9: Gospodarstwo Agroturystyczne Łucji i Józefa Ciurusiów (Kaszczorek), Agrofood (Grabowiec), Jaskółcza 11 (Wrzosy), Rancho (Mała Nieszawka), Fundacja Ducha, Ogród Zoobotaniczny, Brzoza Toruńska, Rubbens (Papowo Toruńskie), Dolina Koni (Otłoczyn)
  • tor rowerowy – 1: pod zarządem Toruńskiego Stowarzyszenia Sportów Alternatywnych (Na Skarpie, w przebudowie)

Burmistrzowie i prezydenci Torunia[edytuj | edytuj kod]

Honorowi Obywatele Torunia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Honorowi Obywatele Torunia.

Piernikowa Aleja Gwiazd w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Znani torunianie – Urodzeni w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Dyplomacja, polityka, współpraca[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Konsulaty w Toruniu.

W Radzie Miasta Toruń zasiada 25 osób, których kadencja trwa 4 lata. Obecnie (2010-2014) trwa VI kadencja.

Dyplomacja w Toruniu[edytuj | edytuj kod]

Dawny Konsulat Generalny III Rzeszy w Toruniu (budynek w głębi)

Toruń był siedzibą trzech obrad sejmu w okresie I Rzeczypospolitej (1519, 1576, 1626). W podtoruńskiej Nieszawie na Zamku Dybowskim (obecnie dzielnica Torunia) nadano słynne przywileje szlacheckie, rozpoczynające okres „złotej wolności szlacheckiej”. W Toruniu zawarto I pokój toruński i II pokój toruński, a także ostatni rozejm polsko-krzyżacki w 1521 r.

W czasie rozbiorów, w 1807 był siedzibą rządu powstańczego – przy Rynku Nowomiejskim w Toruniu. W tym okresie posiadał dwa konsulaty: Rosja i USA. W okresie międzywojennym w Toruniu ulokowano pięć konsulatów, w tym Konsulat Generalny Niemiec i III Rzeszy, Francji, Belgii. Obecnie w Toruniu znajdują się trzy (z dziewięciu w całym regionie, sześć w Bydgoszczy) konsulaty honorowe: Peru, Słowenii i Litwy.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie Torunia.jpg
Miasto partnerskie Kraj Od kiedy
 Filadelfia  Stany Zjednoczone 1976
 Getynga  Niemcy 1978
 Lejda  Holandia 1988
 Hämeenlinna  Finlandia 1989
 Kaliningrad  Rosja 1995
 Czadca  Słowacja 1996
 Swindon  Anglia 2003
 Łuck  Ukraina 2008
 Novo Mesto  Słowenia 2009
 Guilin  Chiny 2010


W latach 70. XX wieku pojawiła się nowa forma współpracy – miasta partnerskie. Obecnie Toruń ma podpisane umowy z dziesięcioma takimi miastami[36].

  • Filadelfia – umowa z Toruniem od 1976. Widocznym śladem jest nazwa nadwiślańskiego bulwaru – Bulwar Filadelfijski
  • Getynga – umowa z Toruniem od 1978. Widocznym śladem jest tablica drogowa na Placu Teatralnym (kierująca do Getyngi), kamień graniczny Getyngi, nazwa zjazdu drogowego z mostu drogowego Józefa PiłsudskiegoŚlimak Getyński
  • Lejda – umowa z Toruniem od 1988
  • Hämeenlinna – umowa z Toruniem od 1989
  • Kaliningrad – umowa z Toruniem od 1995
  • Čadca – umowa z Toruniem od 1996. Widocznym efektem współpracy są coroczne Dni Czadcy w Toruniu i Dni Torunia w Czadcy oraz Rondo Czadcy przy ul. Legionów w Toruniu
  • Swindon – umowa z Toruniem od 2003
  • Łuck – umowa z Toruniem od 2008
  • Novo Mesto – umowa z Toruniem od 2009
  • Guilin – umowa z Toruniem od 2010

Jednostki pływające nazwane imieniem Torunia[edytuj | edytuj kod]

Planetoida 12999 Toruń[edytuj | edytuj kod]

Na cześć miasta nazwano odkrytą w 1981 r. przez Edwarda Bowella planetoidę z grupy pasa głównego asteroid, (12999) Toruń. Proponując nadanie tej właśnie nazwy, Edward Bowell wskazał Toruń jako miejsce narodzin Mikołaja Kopernika, gotyckie Stare Miasto wpisane w 1997 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO oraz Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika zawiadujący największym w Polsce obserwatorium astronomicznym. W 2009 roku odsłonięto pomnik tej planetoidy[37].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

Przypisy

  1. Istnienie osady przedlokacyjnej na terenie zamku krzyżackiego jest potwierdzone od X w., nie wykluczone, że istniała ona już w końcu VIII w. Patrz: Historia Torunia, M. Biskup (red.), t. I, W czasach średniowiecza (do roku 1454), s. 61.
  2. Główny Urząd Statystyczny, Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2013.
  3. Ziemia Chełmińska (pol.). Toruński Serwis Turystyczny. [dostęp 2011-10-28].
  4. Art. 3. Ustawy o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa – Dz.U. 1998.96.603, z dnia 28 lipca 1998 r. mówi: „Siedzibą wojewody i sejmiku województwa są: 2) w województwie kujawsko-pomorskimwojewodyBydgoszcz, sejmiku województwa – Toruń,”. Ww. ustawa nie określa terminu stolica województwa kujawsko-pomorskiego jako obowiązującego, choć w potocznym rozumieniu oba miasta nazywane są „stolicami” bądź „współstolicami”, co odnotować można również w czwartym akapicie „Podział administracyjny Polski 2006” na witrynie KSNG.
  5. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42. oraz: Respublica Thorunensis: Toruń w czasach nowożytnych
  6. Wyniki naszego plebiscytu: oto siedem cudów Polski. Rzeczpospolita / Presspublica, 2007-09-20. [dostęp 2011-08-31].
  7. National Geographic.
  8. Dzielnice i osiedla Torunia (pol.). Urząd Miast Torunia. [dostęp 2012-02-23].
  9. Przeglądanie TERYT (pol.). GUS. [dostęp 2011-11-18].
  10. Geoportal miasta Torunia (pol.). Urząd Miasta Torunia. [dostęp 2011-11-18].
  11. Ukształtowanie powierzchni terenu oraz budowa geologiczna (pol.). [dostęp 2010-04-03].
  12. Krajobraz województwa kujawsko-pomorskiego. [dostęp 2010-03-10].
  13. Weatherbase: Historical Weather for Torun, Poland (ang.). [dostęp 17.12.2008].
  14. Worki czekają w gotowości. „Nowości”, s. 7, 2010-05-20. 
  15. Bank Danych Lokalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2011-07-21].
  16. Bogucka Maria, Samsonowicz Henryk, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986, s. 372, ISBN 83-04-01701-6.
  17. K. Mikułowski, Toruń w drugiej połowie XVI i na początku XVII wieku, [w:] Henryk Stroband (1548-1609) burmistrz toruński, Towarzystwo Miłośników Torunia, Toruń 2010.
  18. Ponieważ Bydgoszcz jest miastem robotniczym (...) przeto słusznym było nasze założenie, że te najwyższe władze administracyjne powinny być pod stałą kontrolą mas pracujących i partii demokratycznych, a w Toruniu prawdopodobnie województwo byłoby pod naciskiem mieszczaństwa, kryjącego w sobie pozostałości reakcyjne” – słowa I sekretarza Komitetu Miejskiego PPR, Antoniego Alstera, protokół z plenum Komitetu Miejskiego Polskiej Partii Robotniczej w Bydgoszczy z 1.09.1945, Archiwum Państwowe w Bydgoszczy.
  19. Kolejowa wieża ciśnień.
  20. [SkyscraperCity.
  21. Uchwała Rady Miasta Toruń nr 1049/2006 z dnia 13 lipca 2006 r.
  22. European Commission – Culture.
  23. Europejska Stolica Kultury 2016 – Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
  24. Informacja prasowa, Treść dokumentu.
  25. Statut instytucji TORUŃ 2016 określa załącznik do uchwały Rady Miasta Torunia nr 304/08 z dnia 15 maja 2008 r.
  26. gazeta olsztyńska.pl.
  27. e-torun.com – oferta sprzedaży domeny.
  28. Tereny Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej w województwie kujawsko-pomorskim.
  29. Źródło strona PSSE w Gdańsku.
  30. Przystanek – 068-01-Okrężna (pętla).
  31. Urząd Gminy Lubicz.
  32. Wojciech Lietz. Jedynka z dwójką pod rękę. „Nowości”, s. 9, 2010-03-09. 
  33. Encyklopedia Polskiego Rugby, Lublin 2010.
  34. rugbytorun.ubf.pl, [martwy link].
  35. Park Linowy Barbarka.
  36. Miasta bliźniacze Torunia (pol.). torun.pl. [dostęp 2013-04-07].
  37. Pomnik planetoidy „(12999) Toruń” odsłonięty – Wiadomości24.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]