Czesław Marchaj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Czesław Marchaj (ur. 9 lipca 1918 w Słomnikach) – ekspert w dziedzinie aero- i hydrodynamiki oraz teorii żeglowania. Autor znanego podręcznika "Teoria żeglowania". Członek brytyjskiego Królewskiego Stowarzyszenia Architektów Okrętowych[a].

Pionier badań aerodynamiki ożaglowania w tunelach aerodynamicznych[1] i naukowego podejścia, wzorowanego na aerodynamice lotniczej, do własności aerodynamicznych statków żaglowych. Polski zawodnik w klasie Finn w latach 50. i 60[2]. Konsultant budowy jachtów startujących w regatach Pucharu Ameryki[3].

Okres przed II wojną światową[edytuj | edytuj kod]

W młodości interesował się lotnictwem i szybownictwem. Jak wynika z jego wspomnień i relacji rodzinnych miał studiować w Państwowej Wyższej Szkole Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda w Warszawie[4][5]. Jak sam twierdził, bezpośrednio przed wojną[6] był pracownikiem Instytutu Aerodynamicznego Politechniki Warszawskiej[b].

1939-1945[edytuj | edytuj kod]

Jeśli chodzi o lata 1939 - 1945, to Czesław Marchaj, w wywiadzie udzielonym Stowarzyszeniu na rzecz Tradycji i Kultury "Niklot" opowiadał, iż ukończył podchorążówkę ZWZ-AK, miał też wykonywać w Warszawie zadania wywiadowcze dla AK (obserwacja "volksdojczów" itp.). Zetknął się ze środowiskiem ruchu Zadruga został jej członkiem przyjmując imię "Władybor". Był też członkiem Stronnictwa Zrywu Narodowego i brał udział w kolportażu pisma "Zryw" - organu tej partii[7].

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej Czesław Marchaj - jak sam twierdził - miał zablokowany dostęp do instytucji i organizacji związanych z lotnictwem, ze względu na podejrzenia władz o nieprzychylność ustrojowi PRL.[4][6] W swoich wspomnieniach[4][6] napisał, że związał się wtedy z żeglarstwem jako najbliższą lotnictwu i aerodynamice dziedziną. W 1949 roku został aresztowany za próbę ucieczki do Szwecji, tj. nielegalnego przekroczenia granicy i przebywał w areszcie przez półtora roku, do czerwca 1951 roku[4][6]. Orzeczoną dodatkowo karę grzywny obniżono w 1953 roku na mocy amnestii[8].

W 1953 roku, korzystając ze swej wiedzy w dziedzinie aerodynamiki, zmodyfikował (w ramach przepisów klasowych) jacht klasy Finn i wygrał na nim regaty-maraton na trasie Warszawa-Gdańsk pokonując krajową czołówkę zawodników[9]. Poproszony o wyjaśnienie swojego niespodziewanego sukcesu, zaprezentował w zimie 1953/54 serię wykładów dla członków warszawskich klubów żeglarskich, zebranych i opublikowanych następnie w 1957 w formie książki: "Teoria żeglowania"[10]. Książkę tę Czesław Marchaj w dalszym okresie wielokrotnie przeredagowywał i rozbudował do serii opracowań z teorii budowy i użytkowania statków żaglowych, publikowanych regularnie w wielu językach.

Swoje dokonania potwierdził wygraną w 1956 roku międzynarodowych regat w klasie Finn w Sopocie. Był aktywnym zawodnikiem regatowym i działaczem Polskiego Związku Żeglarskiego, a od 1959 roku pełnił w Związku funkcję wiceprezesa ds. szkoleniowych. W latach 60-tych rozpoczął działalność na forum międzynarodowym. W roku 1960 wyjechał po raz pierwszy na Uniwersytet w Southampton, gdzie został zatrudniony i spędził 2,5 roku (od czerwca 1960 do stycznia 1963). Powrócił do Polski w 1963. W latach 1962 - 1969 był przedstawicielem Polskiego Związku Żeglarskiego w YIRU (obecnie: ISAF - International Sailing Federation). W 1969 został odwołany z tej funkcji, być może za krytyczne uwagi wobec polityki władz PRL. Od roku 1967 ponownie przebywał w Southampton i miał tam pozostać do roku 1970[2].

Działalność poza granicami Polski[edytuj | edytuj kod]

W roku 1970 otrzymał w Anglii azyl polityczny. W 1976 roku skończył w Southampton studia filozoficzne[11]. Rozpoczął też intensywną działalność naukową. Publikował szereg prac z teorii budowy i użytkowania statków żaglowych, był konsultantem przy budowie morskich jachtów regatowych (Lionheart, Puchar Ameryki 1980) oraz przy dochodzeniach w sprawie morskich katastrof żaglowców (tragedia regat Fastnet Race 1979)[12]. W 1998 roku otrzymał "Small Craft Group Medal" przyznawany przez Royal Institution of Naval Architects[13]. W 2009 roku otrzymał srebrny medal Międzynarodowej Federacji Żeglarskiej (ISAF)[14][15].

W swoich książkach Czesław Marchaj ściśle analizuje wiele zjawisk wcześniej znanych z żeglarskiego doświadczenia, ale nie opisanych poprzednio matematycznie, jak np. zjawisko dynamicznej niestabilności niektórych jachtów przy pełnych wiatrach[c], spowodowanych - jak Czesław Marchaj wykazał - zjawiskiem dynamicznej niestabilności. Prezentował także doświadczalne i teoretyczne (badania w tunelu i modelowanie matematyczne) weryfikacje (lub obalenia) faktów i mitów żeglarskich, jak np. mit o roli foka w powstawaniu efektu dyszy[2].

Uwagi

  1. Royal Institution of Naval Architects
  2. Instytut Aerodynamiczny otworzono 1927 roku Lotnictwo na Politechnice Warszawskiej w okresie międzywojennym. W materiałach Politechniki Warszawskiej owszem napisano, iż Instytut Aerodynamiczny Politechniki Warszawskiej przed wojną „...zebrał grupę profesorów i docentów ze Szkoły Wawelberga i Rotwanda. Miał stosunkowo młodą kadrę, nowoczesną, przeżywającą burzliwy rozwój specjalność...” Historia WMEiL PW, ale nie ma w nich wzmianki na temat pracy Czesława Marchaja w tym Instytucie. Nie był ani profesorem, ani docentem Szkoły Wawelberga i Rotwanda, a w roku 1939 miał 21 lat, jego stażu pracy w Instytucie nie potwierdzają też inne źródła poza jego wspomnieniami.
  3. Co było m.in. wynikiem współprowadzonego przez niego dochodzenia o przyczynach śmierci 15 zawodników w regatach Fastnet 1979. Regaty Fastnet 1979 (rozgrywane w ramach regat Admiral's Cup) były największą tragedią w historii żeglarstwa regatowego. W artykule w Dzienniku Batyckim podano, jako datę wyścigu rok 1977, co jest oczywistym błędem. W wyniku dochodzeń na temat przyczyn tej tragedii zmodyfikowano formuły ustalające tzw. handicapping w regatach, w kierunku promowania jachtów o większej dzielności morskiej. Zmiana ta mogła być rezultatem prac Czesława Marchaja na ten temat.

Przypisy

  1. "Teoria żeglowania", wyd VI, str. 11
  2. 2,0 2,1 2,2 "Teoria żeglowania", wyd VI
  3. "Teoria żeglowania", wyd VI, str. 127 (Lionheart, 1980)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 To pod żaglami, to za kratkami, "Dziennik Bałtycki" 2008.12.19
  5. Wspomnienia Czesława Marchaja
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 "Teoria żeglowania", wyd VI, Przedmowa do wyd. IV, str. 13
  7. http://www.niklot.org.pl/historia-zadrugi/96-wywiad-z-czeslawem-marchajem.html
  8. Postanowienie Prokuratora Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 15 stycznia 1953 r., sygn. akt W 1715/51
  9. "Teoria żeglowania", wyd VI, Przedmowa do wyd. IV, str. 14
  10. Zob. katalog wewnętrzny Biblioteki Narodowej
  11. Wykaz alumnów z roku 1976
  12. "Teoria żeglowania", wyd VI, Bibliografia
  13. www.rina.org.uk
  14. ISAF Long Service Medals
  15. Czeslaw MARCHAJ Presented With ISAF Silver Medal

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marchaj, Czesław A. Teoria żeglowania, Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej : na zlec. Ligi Przyjaciół Żołnierza, 1957.
  • Мархаи Ч. Теория плавания под парусом. Пер. с польского. М., Физкультура и спорт, 1963. 381 с.
  • Marchaj, Czesław A. Teoria żeglowania, Sport i turystyka, Warszawa, 1966.
  • Мархай Ч. Теория плавания под парусами, 1970, 405 c.
  • Marchaj, Czesław A. Teoria żeglowania, Sport i turystyka, Warszawa, 1970.
  • C. A. Marchaj, "Sailing Theory and Practice"', Adlard Coles Ltd 1964, Library of Congress Catalogue Card Number 64-13694.
  • C. A. Marchaj, Aero-hydrodynamics of sailing, Adlard Coles Nautical, 2000, 3-rd ed, ISBN 0-229-98652-8
  • C. A. Marchaj, Aerodynamik und Hydrodynamik des Segelns, Delius, Klasing,1982, ISBN 3-7688-0390-2
  • Czeslaw A. Marchaj, Die Aerodynamik der Segel. Theorie und Praxis, Delius, Klasing, 1997, ISBN: 3-7688-1017-8
  • C. A. Marchaj, Sail performance: techniques to maximize sail power, ISBN 0-07-141310-3
  • C. A. Marchaj, Seaworthiness: the forgotten factor, ISBN 0-87742-227-3
  • Cz. Marchaj, Teoria żeglowania: aerodynamika żagla, Alma-Press, Warszawa 2004, ISBN 83-7020-269-1
  • Cz. Marchaj, Teoria żeglowania: aerodynamika żagla, wyd. VI, Alma-Press, Warszawa 2009, ISBN 978-83-7020-269-9
  • Cz. Marchaj, Dzielność morska: zapomniany czynnik , Alma-Press, Warszawa 2002, ISBN 83-7020-291-8