Związek Walki Zbrojnej

Historia Polski

Ten artykuł jest częścią cyklu: Polskie Państwo Podziemne

Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) (SSS) - Siły Zbrojne w Kraju podczas II wojny światowej, w okresie od 13 listopada 1939 do 14 lutego 1942, a następnie przemianowane na Armię Krajową.

ZWZ powstało jako konsekwencja raportu Michała Tokarzewskiego, przekazany przez marszałka Rydza-Śmigłego gen. Sikorskiemu, w którym Tokarzewski informował o powstaniu Służby Zwycięstwu Polski. Sikorski przypuszczając, że Tokarzewski wiedział w chwili sporządzenia raportu, że Naczelnym Wodzem został już Sikorski a raport otrzymał najpierw Rydz-Śmigły, uznał że jest to objaw nielojalności Tokarzewskiego. Obawiając się braku kontroli ze swej strony nad tą organizacją rozwiązał SZP, a w jej miejsce powołał ZWZ.

Organizacja

Po rozwiązaniu Służby Zwycięstwu Polski, powołany w jej miejsce Związek Walki Zbrojnej był formalnie dowodzony z Paryża. Na czele ZWZ stanął jako jego Komendant Główny, gen. "Józef Godziemba" Kazimierz Sosnkowski, który po rozbiciu dowodzonych przez siebie oddziałów na przedpolach Lwowa, wobec agresji ZSRR na Polskę przekroczył granicę polsko-węgierską i przedostał się do Francji. Jednak dowodzenie z odległej Francji organizacją w okupowanej Polsce, przy braku stałej łączności, było właściwie niemożliwe.

Instrukcję gen. Sosnkowskiego z 4 grudnia 1939 o powołaniu do życia ZWZ przywiózł do Warszawy, na początku stycznia 1940, emisariusz Jerzy Michalewski ("Dokładny"). Nakazywała ona przekształcenie istniejących już komórek SZP w myśl zasad organizacyjnych ZWZ. Instrukcja, w połączeniu z instrukcją Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju o powoływaniu instytucji mężów zaufania (nigdy nie zostali powołani), odrzucała koncepcję ZWZ jako organizacji wojskowo-politycznej na rzecz organizacji wojskowej. Instrukcja nie wspominała o komisarzach cywilnych przy dowództwach obszarów i okręgów, podkreślała natomiast "ogólno-narodowy, ponadpartyjny i ponadstanowy"charakter organizacji. Została też sprecyzowana po raz pierwszy koncepcja "przygotowania powstania zbrojnego na tyłach armii okupacyjnych, które nastąpi z chwilą wkroczenia regularnych wojsk polskich do kraju". Twórcy koncepcji nie przewidzieli, że jako pierwsze wkroczą do okupowanej Polski wojska sowieckie.

Komendantowi Głównemu w Paryżu podlegali komendanci Obszarów w kraju.

Po klęsce i kapitulacji Francji, depeszą z 18 czerwca 1940 Wódz Naczelny i Premier Rządu RP na uchodźstwie gen. Władysław Sikorski mianował płk. Stefana Roweckiego Zastępcą Komendanta Głównego ZWZ z prawem podejmowania samodzielnie pilnych decyzji w przypadku braku łączności z rządem, zaś 30 czerwca Komendantem Głównym, z równoczesnym ustanowieniem Komendy Głównej w kraju. Gen. Sikorski polecił także ścisłą współpracę z Głównym Komitetem Politycznym, który stanowili: Kazimierz Pużak ("Bazyli") – delegowany przez PPS, Aleksander Dębski ("Stachurski") – delegowany przez Stronnictwo Narodowe, Stefan Korboński ("Nowak") – delegowany przez Stronnictwo Ludowe i od maja 1940 Franciszek Kwieciński ("Karwat") – delegowany przez Stronnictwo Pracy. Sekretarzem GKP był emisariusz Jerzy Michalewski ("Dokładny"). Rozkaz ten przekazywał władzę wojskową na terenie kraju w ręce oficerów będących w centrum wydarzeń i najlepiej zorientowanych w realiach okupacji.

Komenda Główna podlegała rządowi RP w Londynie uzyskując jednak większą samodzielność w kierowaniu całością życia Polski Podziemnej.

Struktura organizacyjna

Komenda Główna

komendant - gen. Stefan Rowecki "Grot" ("Rakoń", "Kalina"),

szef sztabu - płk dypl. Janusz Albrecht "Wojciech".

• Oddział I (organizacyjny) ppłk inż. Antoni Sanojca "Knapik"
• Oddział II (wywiadowczy) ppłk dypl. Wacław Berka "Brodowicz"
  • Wydział ofensywny "IIa"
  • Wydział defensywny "IIb" - kontrwywiad
    • Referaty 991, 992, 993, 994, 995 996, 997, 998, 999
• Oddział III (operacyjno-wyszkoleniowy) płk dypl. Stanisław Tatar "Erazm"
• Oddział IV (kwatermistrzowski) - płk dypl. Adam Świtalski "Dąbrowa"
• Oddział V (łączności) - kpt. Leon Chendyński "Gruda"
  • Wydział łączności radiowej - mjr inż. Józef Srebrzyński "Józef"
  • Wydział łączności konspiracyjnej i kancelaria - Janina Karasiówna "Jadwiga Berg"
• Oddział VI (Biuro Informacji i Propagandy, BlP) - płk dypl. Jan Rzepecki "Rejent" "Prezes"
• Oddział VII (biuro finansowe i kontroli) - ppłk Stanisław Thun "Malcz"
• Służbą duszpasterstwa - ks. płk dr Tadeusz Jachimowski "Budwicz"
• Szefostwo biur wojskowych - Ludwik Muzyczka "Jacek"
• Oddziałem dyspozycyjnym Komendy Głównej był batalion sztabowy "Baszta" - kpt. Eugeniusz Ladenberger "Kazimierz"

Struktura terytorialna

• Obszar Nr 1 – Warszawa
  • Okręg Warszawa –Województwo "Morskie Oko" - płk dypl. Alojzy Horak "Nesterowicz"
  • Okręg Warszawa Miasto "Drapacz" - płk Zdzisław Zajączkowski "Grzywa"
  • Okręg Łódź - ppłk Stanisław Juszczakiewicz "Kornik"
  • Okręg Radomsko Kielecki - płk Leopold Engel-Ragis "Ślaski"
• Obszar Nr 2 – Białystok
  • Okręg Białystok
  • Okręg Nowogródek
  • Okręg Polesie
  • Okręg Stanisławów
• Obszar Nr 3 – Lwów
  • Okręg Lwów
  • Okręg Polesie
• Obszar Nr 4 – Kraków - gen. Tadeusz Komorowski "Korczak"
  • Okręg Krakowski
  • Okręg Śląski - por. Józef Korol "Starosta"
  • Podokręg Zagłębie Dąbrowskie
• Obszar Nr 5- Poznań
  • Okręg Pomorze
  • Okręg Poznań
• Obszar Nr 6 - Toruń
• Samodzielny Okręg ZWZ Wilno

Równocześnie stworzono za granicą bazy dla utrzymywania łączności między komendantem głównym za granicą a komendantami Obszarów w kraju:

• Baza Nr 1 "Romek" na Węgrzech - komendant płk. Alfred Krajewski
• Baza Nr 2 "Bolek" w Rumunii - komendant płk Stanisław Rostworowski
• Baza Nr 3 "Anna" na Litwie (Kowno) - komendant od 20 stycznia 1940 ppłk. Tadeusz Rudnicki ps. "Wierzba"

W styczniu 1940 Komendant Główny ZWZ swoją "Instrukcją nr 2" zarządził podział całego obszaru Polski na dwie części:

• okupację niemiecką - pod komendą płk. Stefana Roweckiego z siedzibą w Warszawie,
• okupację sowiecką - pod komendą gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza z siedzibą we Lwowie.

Były to okręgi, które dzieliły się na obwody, te zaś na placówki (odpowiednik gminy).

Najniższą komórką organizacyjną była 5-osobowa sekcja, kilka sekcji stanowiło pluton. Wyższych organizacyjnie jednostek nie przewidywano, choć plutony mogły się łączyć w celu przeprowadzenia akcji bojowej bądź ćwiczeń.

Gdy gen. Tokarzewski-Karaszewicz został aresztowany przez NKWD w drodze z Warszawy do Lwowa, ZWZ na terenach wschodnich został praktycznie bez komendanta. Teren okupacji sowieckiej w praktyce nigdy nie otrzymał swego komendanta, a tym samym zamysł organizacyjny o podziale kraju na komendy terenów dwu okupacji nie doczekał się realizacji. Po 22 czerwca 1941 cały kraj znalazł się pod okupacją niemiecką.

Zobacz też

• Armia Obrony Krajowej

Bibliografia

• Longin Tomaszewski; Kronika wileńska 1939-1941. Wydawnictwo Pomost. Warszawa 1990
• Lesław Marian Bartelski: AK. T. 1, Podziemna armia 27 IX 1939-30 VI 1943. Warszawa: "Tekst", 1990. ISBN 83-85188-00-2.