Związek Walki Zbrojnej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Historia Polski
Kotwica

Ten artykuł jest częścią cyklu:
Polskie Państwo Podziemne

Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) (SSS[1]) – Siły Zbrojne w Kraju podczas II wojny światowej, w okresie od 13 listopada 1939 do 14 lutego 1942, a następnie przemianowane na Armię Krajową.

ZWZ powstało jako konsekwencja raportu Michała Tokarzewskiego, przekazanego przez marszałka Rydza-Śmigłego gen. Sikorskiemu, w którym Tokarzewski informował o powstaniu Służby Zwycięstwu Polski. Sikorski przypuszczając, że Tokarzewski wiedział w chwili sporządzenia raportu, że Naczelnym Wodzem został już Sikorski a raport otrzymał najpierw Rydz-Śmigły, uznał że jest to objaw nielojalności Tokarzewskiego[2]. Obawiając się braku kontroli ze swej strony nad tą organizacją rozwiązał SZP, a w jej miejsce powołał ZWZ.

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

Po rozwiązaniu Służby Zwycięstwu Polski, powołany w jej miejsce Związek Walki Zbrojnej był formalnie dowodzony z Paryża. Na czele ZWZ stanął jako jego Komendant Główny, gen. „Józef Godziemba” Kazimierz Sosnkowski, który po rozbiciu dowodzonych przez siebie oddziałów na przedpolach Lwowa, wobec agresji ZSRR na Polskę przekroczył granicę polsko-węgierską i przedostał się do Francji. Jednak dowodzenie z odległej Francji organizacją w okupowanej Polsce, przy braku stałej łączności, było właściwie niemożliwe.

Instrukcję gen. Sosnkowskiego z 4 grudnia 1939 o powołaniu do życia ZWZ przywiózł do Warszawy, na początku stycznia 1940, emisariusz Jerzy Michalewski („Dokładny”). Nakazywała ona przekształcenie istniejących już komórek SZP w myśl zasad organizacyjnych ZWZ. Instrukcja, w połączeniu z instrukcją Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju o powoływaniu instytucji mężów zaufania (nigdy nie zostali powołani), odrzucała koncepcję ZWZ jako organizacji wojskowo-politycznej na rzecz organizacji wojskowej. Instrukcja nie wspominała o komisarzach cywilnych przy dowództwach obszarów i okręgów, podkreślała natomiast „ogólno-narodowy, ponadpartyjny i ponadstanowy”[3]charakter organizacji. Została też sprecyzowana po raz pierwszy koncepcja „przygotowania powstania zbrojnego na tyłach armii okupacyjnych, które nastąpi z chwilą wkroczenia regularnych wojsk polskich do kraju”[3]. Twórcy koncepcji nie przewidzieli, że jako pierwsze wkroczą do okupowanej Polski wojska sowieckie.

Komendantowi Głównemu w Paryżu podlegali komendanci Obszarów w kraju.

Po klęsce i kapitulacji Francji, depeszą z 18 czerwca 1940 Wódz Naczelny i Premier Rządu RP na uchodźstwie gen. Władysław Sikorski mianował płk. Stefana Roweckiego Zastępcą Komendanta Głównego ZWZ z prawem podejmowania samodzielnie pilnych decyzji w przypadku braku łączności z rządem, zaś 30 czerwca Komendantem Głównym, z równoczesnym ustanowieniem Komendy Głównej w kraju. Gen. Sikorski polecił także ścisłą współpracę z Głównym Komitetem Politycznym, który stanowili: Kazimierz Pużak („Bazyli”) – delegowany przez PPS, Aleksander Dębski („Stachurski”) – delegowany przez Stronnictwo Narodowe, Stefan Korboński („Nowak”) – delegowany przez Stronnictwo Ludowe i od maja 1940 Franciszek Kwieciński („Karwat”) – delegowany przez Stronnictwo Pracy. Sekretarzem GKP był emisariusz Jerzy Michalewski („Dokładny”). Rozkaz ten przekazywał władzę wojskową na terenie kraju w ręce oficerów będących w centrum wydarzeń i najlepiej zorientowanych w realiach okupacji.

Komenda Główna podlegała rządowi RP w Londynie uzyskując jednak większą samodzielność w kierowaniu całością życia Polskiego Państwa Podziemnego.

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Komenda Główna

komendant – gen. Stefan Rowecki „Grot” („Rakoń”, „Kalina”),
szef sztabu – płk dypl. Janusz Albrecht „Wojciech”.
  • Oddział I (organizacyjny) ppłk inż. Antoni Sanojca „Knapik”
  • Oddział II (wywiadowczy) ppłk dypl. Wacław Berka „Brodowicz”
    • Wydział ofensywny „IIa”
    • Wydział defensywny „IIb” – kontrwywiad
      • Referaty 991, 992, 993, 994, 995 996, 997, 998, 999
  • Oddział III (operacyjno-wyszkoleniowy) płk dypl. Stanisław Tatar „Erazm”
  • Oddział IV (kwatermistrzowski) – płk dypl. Adam Świtalski „Dąbrowa”
  • Oddział V (łączności) – kpt. Leon Chendyński „Gruda”
    • Wydział łączności radiowej – mjr inż. Józef Srebrzyński „Józef”
    • Wydział łączności konspiracyjnej i kancelaria – Janina Karasiówna „Jadwiga Berg”
  • Oddział VI (Biuro Informacji i Propagandy, BlP) – płk dypl. Jan Rzepecki „Rejent” „Prezes”
  • Oddział VII (biuro finansowe i kontroli) – ppłk Stanisław Thun „Malcz”
  • Służbą duszpasterstwa – ks. płk dr Tadeusz Jachimowski „Budwicz”
  • Szefostwo biur wojskowych – Ludwik Muzyczka „Jacek”
  • Oddziałem dyspozycyjnym Komendy Głównej był batalion sztabowy „Baszta” – kpt. Eugeniusz Ladenberger „Kazimierz”

Struktura terytorialna

  • Obszar Nr 1 – Warszawa
    • Okręg Warszawa –Województwo „Morskie Oko” – płk dypl. Alojzy Horak „Nesterowicz”
    • Okręg Warszawa Miasto „Drapacz” – płk Zdzisław Zajączkowski „Grzywa”
    • Okręg Łódź – ppłk Stanisław Juszczakiewicz „Kornik”
    • Okręg Radomsko Kielecki – płk Leopold Engel-Ragis „Ślaski”
  • Obszar Nr 2 – Białystok
    • Okręg Białystok
    • Okręg Nowogródek
    • Okręg Polesie
    • Okręg Stanisławów
  • Obszar Nr 3 – Lwów
    • Okręg Lwów
    • Okręg Polesie
  • Obszar Nr 4 – Kraków – gen. Tadeusz Bór-Komorowski „Korczak”
    • Okręg Krakowski
    • Okręg Śląski – por. Józef Korol „Starosta”
    • Podokręg Zagłębie Dąbrowskie
  • Obszar Nr 5- Poznań
    • Okręg Pomorze
    • Okręg Poznań
  • Obszar Nr 6 – Toruń[4]
  • Samodzielny Okręg ZWZ Wilno

Równocześnie stworzono za granicą bazy dla utrzymywania łączności między komendantem głównym za granicą a komendantami Obszarów w kraju:

  • Baza Nr 1 „Romek” na Węgrzech – komendant płk. Alfred Krajewski
  • Baza Nr 2 „Bolek” w Rumunii – komendant płk Stanisław Rostworowski
  • Baza Nr 3 „Anna” na Litwie (Kowno) – komendant od 20 stycznia 1940 ppłk. Tadeusz Rudnicki ps. „Wierzba”

W styczniu 1940[5] Komendant Główny ZWZ swoją „Instrukcją nr 2" zarządził podział całego obszaru Polski na dwie części:

Były to okręgi, które dzieliły się na obwody, te zaś na placówki (odpowiednik gminy).

Najniższą komórką organizacyjną była 5-osobowa sekcja, kilka sekcji stanowiło pluton. Wyższych organizacyjnie jednostek nie przewidywano, choć plutony mogły się łączyć w celu przeprowadzenia akcji bojowej bądź ćwiczeń.

Gdy gen. Tokarzewski-Karaszewicz został aresztowany przez NKWD w drodze z Warszawy do Lwowa, ZWZ na terenach wschodnich został praktycznie bez komendanta. Teren okupacji sowieckiej w praktyce nigdy nie otrzymał swego komendanta, a tym samym zamysł organizacyjny o podziale kraju na komendy terenów dwu okupacji nie doczekał się realizacji. Po 22 czerwca 1941 cały kraj znalazł się pod okupacją niemiecką.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zakonspirowana nazwa ZWZ – Stowarzyszenie Samopomocy Społecznej.
  2. Stefan Korboński, Polskie Państwo PodziemneWydawnictwo Nasza Przyszłość, Bydgoszcz str. 29.
  3. 3,0 3,1 S. Korboński Polskie Państwo Podziemne Wydawnictwo Nasza Przyszłość, Bydgoszcz str. 31.
  4. Od połowy 1940 jako okręg w Obszarze Nr 5.
  5. Dotarła do Warszawy w marcu 1940.
  6. Pełnił równocześnie obowiązki komendanta Obszaru Nr 1.
  7. Początkowo 'wyznaczony tylko na komendanta Obszaru Nr 3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Longin Tomaszewski; Kronika wileńska 1939-1941. Wydawnictwo Pomost. Warszawa 1990
  • Lesław Marian Bartelski: AK. T. 1, Podziemna armia 27 IX 1939 – 30 VI 1943. Warszawa: „Tekst”, 1990. ISBN 83-85188-00-2.