Dzięcioł średni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dzięcioł średni
Dendrocopos medius[1]
(Linnaeus, 1758)
Dzięcioł średni
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd dzięciołowe
Rodzina dzięciołowate
Podrodzina dzięcioły
Rodzaj Dendrocopos
Gatunek dzięcioł średni
Synonimy
  • Picus medius Linnaeus, 1758[2]
  • Leiopicus medius (Linnaeus, 1758)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło dzięcioł średni w Wikisłowniku

Dzięcioł średni (Dendrocopos medius) – gatunek średniego ptaka z rodziny dzięciołowatych (Picidae)

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje zachodnią, środkową i południową Europę poza Półwyspem Pirenejskim, Półwyspem Skandynawskim i Wyspami Brytyjskimi oraz Kaukaz i Azję Mniejszą po Iran i Irak. Wyróżnia się 4 podgatunki. Podgatunek D. m. medius występuje od północno-zachodniej Hiszpanii po zachodnią Rosję i na południu Europy od wybrzeży Morza Śródziemnego po południowe wybrzeże Bałtyku. D. m. caucasicus spotyka się w północnej Turcji, na Zakaukaziu i w Kaukazie. W Azji Mniejszej na południu i zachodzie oraz w południowo-zachodnim Iranie opisano też 2 inne podgatunki.
Jest to ptak ciepłolubny, toteż wraz z zanikiem lasów gatunek ten zanikał w obrębie pierwotnego areału w okresie lodowcowym. Zachowały się w tym okresie populacje na Półwyspie Pirenejskim i w południowo-wschodniej Europie. Gdy nastąpiło ocieplenie klimatu populacje wschodnie zaczęły rozprzestrzeniać się na północny-zachód tak, że zasiedliły swoje pierwotne obszary lęgowe. W XX wieku znów zaczęło dochodzić do ubywania liczebności dzięciołów średnich w zachodniej i środkowej Europie. Przyczyną jest wycinanie starych lasów liściastych np. łęgów, zastępowanych borami sosnowymi i świerkowymi, podobnie jak u innych dzięciołowatych. Dzięcioł traci nie tyle miejsca gniazdowania, ale środowisko liściastych drzewostanów do którego jest przystosowany.

W Polsce nieliczny ptak lęgowy; lokalnie bywa średnio liczny[4]. Jest mniej pospolity niż dzięcioł duży. Spotkać go można w całym kraju, prócz wyższych gór (w Tatrach do 600 m n.p.m., a w Sudetach do 400 m n.p.m.), ale tylko tam, gdzie występują odpowiednie drzewostany. 7% polskiej populacji zasiedla Puszczę Białowieską bogatą w stare, obumierające drzewa (zagęszczenie w grądach wynosi 0,7–1,1 par/10 ha, łęgach 0,7 par, a w olsach 0,8 par). Na zachodzie kraju najliczniejsze populacją zajmują Nizinę Śląską w dolinie Odry i w Wielkopolsce - oszacowano tu ich zagęszczenie w lasach liściastych na 0,3-2,3 par lęgowych/10 ha, jest większe w łęgach i tam, gdzie częściej porastały je ponad 120-letnie dęby. Na wschodzie najczęściej spotykany na południu Mazowsza, na Podlasiu i Wyżynie Lubelskiej, rzadziej na Wyżynie Małopolskiej i w Podkarpaciu. Na siedliska nie nadają się przymorskie pojezierze, gdzie odnotowano pojedyncze lęgi - Warmia, północno-wschodnia Wielkopolska, Kujawy i Mazury.
W Europie jego populację lęgową ocenia się na 60 000–150 000 par. Najliczniej spotyka się go w Niemczech (9000–19 000 par) i w Chorwacji (8000–10 000 par). Nie oszacowano dokładnie polskiej populacji - 8 000 do 15 000 par. Od lat 60. do 1993 r. w Wielkopolskim Parku Narodowym liczba dzięciołów średnich wzrosła o 21 par poprzez zwiększenie udziału lasów mieszanych z dębami.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Bardzo słaby dymorfizm płciowy (samica ma jedynie mniej kontrastową, krótszą i mniej odgraniczoną od czarnej potylicy, czapeczkę). Czerwona czapeczka bez czarnego obrzeżenia (przypomina tę u młodych dzięciołów dużych), czoło z rudym nalotem. Czarny wąs nie łączy się z nasadą dzioba. Kark, grzbiet i kuper barwy czarnej. Na zewnętrznych sterówkach białe plamy. Na skrzydłach sześć rzędów białych plam. Są też na zewnętrznych sterówkach. Boki głowy i spód białe. Brzuch i podogonie charakterystycznie różowe, a spód ciała dodatkowo kreskowany. Widoczne pręgowanie z boku ciała. Na policzkach i szyi znajduje się nieciągły czarny rysunek. Te trzy cechy nie występują u dzięciołów dużych, do których są najbardziej podobne. Młode ptaki są podobne do dorosłych, choć czapeczka jest bardziej matowa i mniejsza. Mają też pióra o rozmytych brązowawych zakończeniach na bokach głowy, podbródku i policzkach. Kreskowania na boku ciała i piersi jest też brązowawe i bardziej rozmyte.

Spośród innych dzięciołów wyróżnia go czerwone ubarwienie wierzchu głowy. Intensywność czerwieni i jej zasięg jest taki sam u ptaków dorosłych i młodocianych. Podobnie jak u pozostałych dzięciołowatych ma budowę sterówek, która nawiązuje do typu żerowania. Są one ostro zakończone i sztywne. Gdy się wspina, zawsze głową ku górze, ptak opiera się na sterówkach. Pełnią one też rolę sprężyny, kiedy dzięcioły kują dziobem w drewno. W porównaniu z dzięciołem dużym jest mniejszy i ma delikatniejszą sylwetkę, choć równie pstre ubarwienie. W odróżnieniu od tego pokrewnego gatunku jest bardziej skryty i płochliwy. Aktywny w dzień, w parach trzyma się tylko w okresie lęgowym - poza nim żeruje samotnie. Z kolei dość słaby dziób i gorzej rozwinięte mięśnie szyi dzięcioła średniego pozwala wykuwać mu dziuple głównie w próchniejący konarach. Jest wielkości szpaka.

Głos[edytuj | edytuj kod]

Różni go od innych dzięciołów rzadkie bębnienie wiosną (w okresie przedlęgowym od lutego do kwietnia), które zastępuje jękliwymi odgłosami - skrzeczeniem "kwe". Robią to ptaki obojga płci. Powtarzane okrzyki służące długodystansowej komunikacji i do porozumiewania się pomiędzy partnerami i rodzeństwem przypominają "gig geg geg".

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

  • Długość ciała ok. 20–22 cm
  • Rozpiętość skrzydeł 29–39 cm
  • Masa ok. 54–85 g. (samce są nieco cięższe)

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Dzięcioł średni ma charakterystyczne różowe podbrzusze, Warszawa

Świetliste dąbrowy i inne lasy liściaste - bukowe, olchowe, dzielnice willowe, stare parki z obumierającymi drzewami oraz sady w pobliżu polan, poręb, na terenach zalewowych. Dla wielu populacji jednak występowanie na danym terenie dębów (najlepiej ponad 80-letnich), i ich wzajemne położenie, decyduje o jego zasiedleniu. Przeważnie zasiedla lasy naturalne i pierwotne, a omija gospodarcze. W Polsce są to grądy, świetliste i acidofilne dąbrowy, nadrzeczne łęgi. Lęgnie się zatem w bogatych gatunkowo lasach mieszanych, gdzie znajduje grubą i spękaną korę. Nie zasiedla borów iglastych na terenach górskich. Podobnie jak dzięcioł duży jest ptakiem osiadłym, przemieszczającym się na 0,5 km dystanse. Młode rozlatują się dalej by poszukać partnera i miejsce lęgowe, na paręnaście kilometrów. Zimą można go też spotkać w karmnikach, gdzie wyszukuje najchętniej oleistych nasion słonecznika i słoniny.

Pierwsza Dyrektywa Siedliskowa określa jego siedliska:

  • Żyzne buczyny
  • Ciepłolubne buczyny storczykowe
  • Grąd subatlantycki
  • Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny
  • Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe, olsy źródliskowe
  • Łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Karmienie prawie lotnych piskląt

Toki[edytuj | edytuj kod]

W okresie lęgowym, wiosną i latem, samiec oznacza swe terytorium bębnieniem w drzewa. Robi to jednak rzadko i cicho. Przejawy terytorializmu przejawia też samica. Wydają też śpiewy wabiące samice. Dzięcioły średnie tworzą monogamiczne pary.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

W wykutej przez siebie dziupli w zmurszałym pniu, uszkodzonym lub osłabionym drzewie przez owady i grzyby żyjące w drewnie, lub odświeżonej, opuszczonej dziupli na różnej wysokości, 0,5–27 m (w Wielkopolsce średnio 11-12 m, w Puszczy Białowieskiej 15 m). Lęg wyprowadza najczęściej w dębie, a poza nim w jesionach, olchach, brzozach i grabach. Rozmiary otworów wlotowych i głębokości dziupli podobne są do tych wykuwanych przez dzięcioła dużego. Korzysta także ze skrzynek lęgowych. Wyściółkę stanowią jedynie okruchy drewna.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Jeden lęg w roku, w maju lub czerwcu samica znosi 5 do 6 białych jaj (wyjątkowo 10). Oszacowano , że najwięcej lęgów (ok. 70%) zakładanych jest od 26 do 30 kwietnia (populacje nad Wartą) i w pierwszej dekadzie maja (Puszcza Białowieska).

Wysiadywanie i pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres około 15 dni przez obydwoje rodziców, które po wykluciu potomstwa je karmią. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 21 dniach, ale nadal dostają od matki i ojca pokarm. Pełną samodzielność osiągają po 11-14 dniach. Dojrzałość płciową osiągają w pierwszym roku życia. Niewielka ilość (2%) młodych ptaków wraca do miejsca swojego urodzenia. Zimą można spotkać go w mieszanych stadach z sikorami, pełzaczami, kowalikami i mysikrólikami. Ptaki razem szukają pokarmu i ostrzegają się przed napastnikami. Zimuje na terenach lęgowych.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Głównie owady (wiosną również larwy i poczwarki), pajęczaki, a jesienią nasiona, szczególnie leszczyny, dębu i buka. Pokarm roślinny ma niewielki udział w diecie.

Bezkręgowce, chrząszcze (dorosłe i larwy), błonkoskrzydłe, mrówki, gąsienic motyli, zbiera z powierzchni korowiny, jej zagłębień i liści lub wyciąga z płytkich szczelin. Tylko wyjątkowo wykuwa drewno, aby bezpośrednio schwytać owada - większość czasu przeszukuje zakamarki w korze. Szuka powalonych pni i gałęzi z których wydobywa stawonogi. Najchętniej wybiera w tym celu dęby o średnicy 36-72 cm o niestykających się ze sobą koronach. Ich nasłonecznienie ma wpływ na różnorodność stawonogów. Zdarza się, że ściga owady w locie. Smakują mu też soki drzewne (tak jak dzięciołowi dużemu i innym, dla których może być to główny pokarm). Zwłaszcza wczesną wiosną nakłuwa dziobem korę osik, brzóz i innych drzew aby zlizać wypływających z otworów sok roślinny, bogaty w cukry, których ptakowi brakuje. Nakłucia są ułożone zwykle w postaci poziomych linii lub mogą tworzyć nawet pierścienie. Przy okazji do ściekającego płynu zlatują się owady, które dzięcioł łatwo może zebrać. Rzadko żeruje na ziemi. Zimą bardziej trzymają się określonego miejsca (dolnych części koron i pni), a od wiosny są bardziej ruchliwe i częściej zmieniają drzewa.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą. Wymaga ochrony czynnej[5]. Najważniejsze polskie ostoje znajdują się w Białowieskim Parku Narodowym, Żerkowsko-Czeszewskim Parku Krajobrazowym i w OChK Dąbrowy Krotoszyńskie.

Populacjom dzięciołów średnich zagraża utrata naturalnych siedlisk przez:

  • coraz większe izolowanie lasów liściastych,
  • usuwanie z ekosystemów leśnych martwych i obumierających drzew ze starymi dziuplami i infekcjami grzybami,
  • zanikanie drzewostanów z dominacją dębów starszych niż 80 lat.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dendrocopos medius w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Middle Spotted Woodpecker (Dendrocopos medius). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 18 sierpnia 2011].
  3. Dendrocopos medius. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 518. ISBN 83-919626-1-X. Wg skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km2, a średnio liczny – 10–100 par na 100 km2.
  5. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]