Dzieło osierocone

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Dzieło osieroconeutwór, do którego prawdopodobnie nie wygasły autorskie prawa majątkowe i jednocześnie nie ma możliwości dotarcia do właścicieli tych praw[1]. Tego rodzaju utworów nie można upublicznić, a dostęp do nich jest możliwy jedynie w czytelniach bibliotek, archiwach i prywatnych zbiorach. Nie można takich dzieł udostępnić w ogólnie dostępnych w internecie bibliotekach elektronicznych, nie można opublikować ich wznowień, a także włączać do antologii czy wykorzystywać ich fragmentów w innych dziełach. Problem dzieł osieroconych ogranicza też silnie zakres domeny publicznej, gdyż z braku zarejestrowanych danych o właścicielach praw majątkowych znaczna część utworów, które powinny się w niej znaleźć pozostaje niepewna prawnie.

Problem dzieł osieroconych powstał w efekcie stałego wydłużania czasu ochrony majątkowych praw autorskich przy jednoczesnym braku istnienia nowego i zarzucenia już istniejących systemów rejestracji właścicieli tych praw[2].

Nie jest znany dokładny odsetek dzieł, które zaliczają się do tej kategorii, wiadomo jedynie, że jest to odsetek znaczny. Np. Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych oszacowała, że ok. 85% nagrań muzycznych, powstałych do 1968 r. przechowywanych w tej bibliotece nie może zostać upowszechniona publicznie poza murami tej instytucji, ze względu na niemożność łatwego dotarcia do prawdopodobnych właścicieli praw autorskich do nich.[3]

Prawo Stanów Zjednoczonych[edytuj | edytuj kod]

Problem dzieł osieroconych w Stanach Zjednoczonych próbowano rozwiązywać wielokrotnie. M.in. pod koniec lat 90 XX w. przyjęto ustawę Fairness in Music Licensing Act, poszerzającą zakres dozwolonego użytku osieroconych i dawno nie wznawianych utworów muzycznych. W 2000 r. Komisja Europejska wytoczyła jednak proces arbitrażowy przed WTO w sprawie naruszenia Konwencji Berneńskiej przez Stany Zjednoczone poprzez przyjęcie Fairness in Music Licensing Act, który wygrała, co poważnie spowolniło rozwój prac nad rozwiązaniem problemu dzieł osieroconych w USA.

Problem dzieł osieroconych podjęty został w USA ponownie w 2005 r. przez amerykański Copyright Office, którego pracownicy zaproponowali utworzenie tzw. funduszu martwej ręki, do którego odprowadzałoby się pewien niewielki procent zysków ze sprzedaży i udostępniania dzieł osieroconych. Środki te byłyby przeznaczane na ew. tantiemy dla tych autorów, którzy upomnieliby się o swoje prawa. Odpowiedni projekt ustawy utknął jednak w 2006 w Kongresie w efekcie protestów organizacji reprezentujących interesy grupowe twórców i wydawców twórczości. Prace nad wprowadzeniem tego prawa są jednak kontynuowane[4].

Prawo Unii Europejskiej[edytuj | edytuj kod]

W Unii Europejskiej poszczególne kraje próbowały na różne sposoby rozwiązywać problem utworów osieroconych, każdy z tych systemów miał jednak różnego rodzaju wady. W dwóch krajach (Dania, Węgry) istniały systemy prawne dające pewne możliwości publikowania utworów osieroconych, w paru innych (Francja, Holandia) podjęto próbę "obejścia problemu za pomocą specjalnych rozporządzeń rządowych umożliwiających "społeczne licencjonowanie" utworów osieroconych przez wybrane instytucje państwowe[5].

Węgierski system, obsługiwany od 1999 r. przez tamtejszy urząd patentowy, wymagał udokumentowania poszukiwań właścicieli praw poprzez ogłoszenie w ogólnokrajowej gazecie faktu wszczęcia tychże, a następnie, o ile właściciel się nie zgłosił, złożenia wniosku i opłaty (ok 350 EUR). Po analizie wniosku węgierski urząd patentowy przyznawał status utworu osieroconego, który umożliwiał jego opublikowanie, również w celach komercyjnych[6]. W 2009 r. zmieniono zasady tego systemu aby dostosować go legislacji Unii Europejskiej. System ten okazał się dość niewydolny - skorzystało z niego tylko kilka instytucji w stosunku do niewielkiej liczby utworów i jeszcze mniej podmiotów komercyjnych[7].

Komisja Europejska stworzyła w 2007 r. raport na temat dzieł osieroconych i trudności związanych z ich digitalizacją[8], który następnie został poszerzony w 2008 i 2009 r[9]. W maju 2011 r. Komisja ogłosiła finalny projekt dyrektywy[10], który, mimo wielu negatywnych opinii wyrażonych w ramach konsultacji społecznych został przyjęty na drodze konsensu w Parlamencie Europejskim 13 września 2012. Zgodnie z przyjętym aktem prawo do rozpowszechniania utworów osieroconych mają wyłącznie niekomercyjne instytucje kultury (muzea, archiwa, biblioteki), po wcześniejszej starannej próbie odszukania właścicieli majątkowych praw autorskich, przy czym udostępnienie to może się odbywać jedynie w formie elektronicznej[11].

Prawo polskie[edytuj | edytuj kod]

Według aktualnie (2013 r.) obowiązującego stanu prawnego, kwestia publikowania utworów osieroconych nie jest uregulowana. W praktyce oznacza to ryzyko naruszenia autorskich praw osobistych i majątkowych i związane z tym konsekwencje karne i cywilne, w momencie gdy już po publikacji utworu ujawni się ich autor i/lub właściciel[12]. Zgodnie z dyrektywą 2012/28/UE o dziełach osieroconych, kraje członkowskie, w tym Polska, mają obowiązek zaimplementować ją do swojego prawa krajowego do 29 października 2014 r[13]. Aktualnie (III kwartał 2013) trwają dyskusje nad kształtem tej implementacji, w formie cyklicznych sesji organizowanego przez Ministerstwo Kultury Forum Prawa Autorskiego'[14]. Pierwsze Forum odbyło się 28 marca 2013[15], drugie miało miejsce 10 czerwca 2013[16].

Inne kraje świata[edytuj | edytuj kod]

Inne rozwiązanie przyjęto w Kanadzie, gdzie powstało biuro "martwej ręki", do którego można się zgłaszać z dowodami na to, że mimo wysiłków nie udało się dotrzeć do autora, po czym biuro po sprawdzeniu swoich rejestrów udziela specjalnej licencji na użycie dzieła osieroconego[17].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Herman P. Spruijt , Claudia Lux: IFLA/IPA Joint Statement on Orphan Works June 2007 (ang.). IFLA. [dostęp 2010-01-03].
  2. Barbara Szczepańska. Dzieła osierocone Palące problemy, propozycje rozwiązań. „EBiB”. 94 (3), 2008. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. ISSN 1507-7187 (pol.). 
  3. Marybeth Peters: The Importance of Orphan Works Legislation (ang.). U.S. Copyright Office. [dostęp 2010-01-03].
  4. Audiovisual Orphan Works in Europe – national survey. Report prepared for the British Film Institute (BFI), 05-2011. [dostęp 2012-11-22].
  5. Dr. Ágnes Dudás: Main Aspects of the Orphan Works Licensing in Hungary (ang.). iffOSS, 01.02.2010. [dostęp 2012-11-22].
  6. The Hungarian model of licensing orphan works (ang.). (Presentation at the ES Presidency conference on „Digitisation of cultural material. Digital libraries and copyright” 14 March 2010, Madrid, 14-03-2012. [dostęp 2012-11-22].
  7. Europe's Digital Library experts set to focus on copyright today (ang.). European Commission, 18/04/2007. [dostęp 2010-01-04].
  8. HLEG meetings (ang.). European Commission. [dostęp 2010-01-04].
  9. DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY w sprawie niektórych dozwolonych możliwości wykorzystywania utworów osieroconych (pol.). Komisja Europejska, 2011-05-21. [dostęp 2011-12-29].
  10. "Utwory osierocone" udostępnione publicznie (pol.). Parlament Europejski, 13-09-2012. [dostęp 2012-11-22].
  11. Utwory osierocone. Fundacja Nowoczesna Polska. [dostęp 2013-09-24].
  12. Dyrektywa o dziełach osieroconych (pol.). MKiDN, 19-11-2012. [dostęp 2013-09-24].
  13. Forum Prawa Autorskiego (pol.). MKiDN. [dostęp 2013-09-24].
  14. Odbyło się pierwsze Forum Prawa Autorskiego (pol.). MKiDN, 28-03-2013. [dostęp 2013-09-24].
  15. Odbyło się drugie Forum Prawa Autorskiego (pol.). MKiDN, 10-06-2013. [dostęp 2013-09-24].
  16. Maciej Narloch: Dzieła sieroce. niematerialne.pl. [dostęp 2010-01-03].