Domena publiczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Symbol stosowany w Wikipedii i innych projektach Fundacji Wikimedia oznaczający materiały dostępne w domenie publicznej

Domena publiczna (ang. public domain) – w najwęższym znaczeniu jest to twórczość, z której można korzystać bez ograniczeń wynikających z uprawnień, które mają posiadacze autorskich praw majątkowych, gdyż prawa te wygasły lub twórczość ta nigdy nie była lub nie jest przedmiotem prawa autorskiego. Pojęcie to wywodzi się z angielskiego systemu common law i początkowo oznaczało grunty należące do państwa, które zostały udostępnione do bezpłatnego użytku publicznego, co później zostało rozciągnięte na własność intelektualną, która z różnych względów nie jest objęta ochroną prawa autorskiego i może w związku z tym być wykorzystywana bezpłatnie przez każdego[1].

Pojęcie to jest nie tyle ściśle zdefiniowanym terminem prawniczym, a raczej popularną nazwą koncepcji, zgodnie z którą istnienie zasobu twórczości dostępnej bez ograniczeń dla każdego jest warunkiem swobodnego rozwoju kultury i nauki. W związku z tym czas i zakres ochrony prawnoautorskiej oraz patentowej powinien stanowić kompromis między interesami twórców i całego społeczeństwa. W tym znaczeniu pojęcie to pojawia się np. w dokumentach i dyskusjach Światowej Organizacji Własności Intelektualnej. W dokumentach tych pojęcie to ma znaczenie znacznie szersze niż tylko zbiór dzieł, do których nie występuje ograniczenie dostępu ze względu na ochronę praw autorskich, ale ogólnie do wszystkich, które nie mają finansowych lub instytucjonalnych barier publicznego wykorzystania – np. dostępnych na tzw. wolnych licencjach[2]. W zbliżony sposób definiuje też to pojęcie UNESCO[3].

Terminu domena publiczna używa się też czasami w odniesieniu do oprogramowania, które z jakichś względów nie jest objęte majątkowymi prawami autorskimi. Mylnie do tej kategorii zalicza się też niekiedy oprogramowanie dostępne na zasadach licencji copyleft oraz freeware lub nawet shareware[4].

Domena publiczna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W polskim systemie prawa autorskiego, regulowanym przez ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych[5], termin domena publiczna nie występuje – w tłumaczeniu konwencji berneńskiej termin ten przetłumaczono jako własność publiczną państwa[6]. Posługują się nim jednak środowiska związane z rozwojem tzw. wolnej kultury i otwartej edukacji[7]. Koalicja Otwartej Edukacji organizuje coroczne obchody Dnia Domeny Publicznej[8].

W polskim systemie prawa autorskiego nie istnieje możliwość wyzbycia się autorskich praw osobistych, a ich czas trwania jest nieograniczony[9]. Część twórczości nie stanowi jednak przedmiotu tego prawa[10]. W stosunku do twórczości, która stanowi przedmiot tego prawa, można jedynie mówić o wygasaniu praw majątkowych. Prawa osobiste, takie jak obowiązek przypisywania autorstwa czy nienaruszalność formy i treści, pozostają w mocy nawet po wygaśnięciu majątkowych praw autorskich. Ponadto nawet jeśli do twórczości pierwotnej wygasły już prawa majątkowe, to do dzieła stanowiącego opracowanie (tłumaczenie, przeróbka, adaptacja) wygasanie praw majątkowych rozpoczyna się od dnia upublicznienia tego opracowania lub od daty śmierci autora opracowania[11]. Wreszcie, nawet od użycia dzieł, które nie są objęte ochroną autorskich praw majątkowych, należy odprowadzać od 5 do 8% wpływów brutto ze sprzedaży ich egzemplarzy na odpowiedni dla danego pola eksploatacji fundusz promocji twórczości[12].

Przechodzenie dzieł do domeny publicznej[edytuj | edytuj kod]

Jeśli przyjąć roboczą definicję domeny publicznej jako zbioru twórczości, który nie podlega ograniczeniom dostępu z tytułu ochrony majątkowych praw autorskich, mechanizm przechodzenia do niej dzieł na podstawie przepisów prawa autorskiego przedstawia następujący schemat blokowy oraz bardziej precyzyjnie tabela:

Diagram przechodzenia do domeny publicznej w polskim prawie autorskim – dotyczy dzieł pierwotnych
Pytania o to, czy twórczość stanowi przedmiot prawa autorskiego
Nr Pytanie Odpowiedź Wniosek
1. Czy mamy do czynienia z „przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze”?[13] Nie
PD-icon.svg
Tak
Gnome-go-down.svg
2. Czy mamy do czynienia z: Tak
PD-icon.svg
Nie
Gnome-go-down.svg
3. Czy dzieło zostało opublikowane w Polsce, jego autorem jest obywatel Polski, po raz pierwszy zostało opublikowane w języku polskim lub zostało opublikowane w kraju, z którym Polska ma podpisane umowy o zakresie wzajemnej ochrony praw autorskich?[14] Nie
PD-icon.svg
Tak
Gnome-go-down.svg
4. Jeśli dzieło nie zostało opublikowane w Polsce, jego autorem nie jest obywatel Polski, po raz pierwszy nie zostało opublikowane w języku polskim, ale zostało opublikowane w kraju, z którym Polska ma podpisane umowy o zakresie wzajemnej ochrony praw autorskich – to czy według prawa tego kraju podlega ono prawu autorskiemu lub nie wygasły do niego prawa autorskie?[15] Nie
PD-icon.svg
Tak
Copyright.svg
N5.png
Gnome-go-down.svg
5. Czy dzieło jest „utworem, wykonanym sposobem fotograficznym lub do fotografii podobnym”, które upubliczniono w Polsce przed 4 lutego 1994 i na „utworze nie uwidoczniono wyraźnie zastrzeżenia prawa autorskiego”?[16] Tak
PD-icon.svg
Nie
Gnome-go-down.svg
Symbol Znaczenie
PD-icon.svg
Dzieło w domenie publicznej
Copyright.svg
Dzieło do którego nie wygasły majątkowe prawa autorskie
Gnome-go-down.svg
Idź do kolejnego pytania
Gnome-go-next.svg
p. X
Idź do punktu X
N5.png
założenie niespełnione


Pytania o to, czy do dzieła wygasły majątkowe prawa autorskie?
Nr Pytanie Odpowiedź Wniosek
Pytania o autorów
6. Czy dzieło jest anonimowym utworem zbiorowym lub zostało stworzone w ramach stosunku pracy lub nie zostało opublikowane za życia twórców, a twórcy przekazali komuś majątkowe prawa autorskie?[17] Tak Gnome-go-next.svg
p. 9
Nie
Gnome-go-down.svg
7. Czy wiadomo, kiedy zmarł autor lub ostatni ze współautorów dzieła? Nie Gnome-go-next.svg
p. 10
Tak
Gnome-go-down.svg
8. Czy autorzy zmarli przed 1943 (70 lat temu i wcześniej) i odpowiedź na pytanie 6. była negatywna?[18] Tak
PD-icon.svg
Nie
Copyright.svg
Pytania o termin pierwszego upublicznienia
9. Czy odpowiedź na pytanie 6. była twierdząca, a dzieło zostało upublicznione w 1943 (70 lat temu) lub dawniej?[17] tak
PD-icon.svg
Nie
Copyright.svg
10. Czy dzieło zostało upublicznione ponad 140 lat temu, a odpowiedź na pytanie 6. była negatywna oraz nie wiadomo kiedy autor zmarł?[19] Tak
PD-icon.svg
Nie
Question copyright.svg
[20]

Mechanizm Creative Commons 0[edytuj | edytuj kod]

Organizacja Creative Commons promuje mechanizm przenoszenia utworów do domeny publicznej wolą autorów, pod nazwą CC0, który stanowi jej część modelu licencjonowania utworów. W związku z tym, że co do zasady polskie prawo autorskie uniemożliwia wyraźnie przenoszenia utworów do domeny publicznej wolą twórcy[21], mechanizm ten w Polsce może być traktowany jako sformalizowane oświadczenie woli twórcy, że ten nie będzie korzystał z przysługujących mu praw, a gdy to niemożliwe, udostępnia utwór na licencji, której warunki są tak maksymalnie zbliżone do zasad użycia utworów w ramach domeny publicznej, jak to tylko możliwe. Według oceny prawnej opublikowanej przez Koalicję Otwartej Edukacji, mechanizmem CC0 można się w Polsce posługiwać, ale „korzystający muszą mieć jednak świadomość wyżej opisanych ograniczeń”[22]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Public Domain (ang.). W: Legal Dictionary [on-line]. Duheime.org. [dostęp 2009-12-31].
  2. Public Domain (ang.). W: Program Activities [on-line]. WIPO. [dostęp 2013-07-10].
  3. Public Domain Information (ang.). UNESCO. [dostęp 2009-12-31].
  4. Projekt GNU: Kategorie Wolnego i Niewolnego Oprogramowania: Oprogramowanie będące dobrem publicznym (Public domain software) (pol.). 2009-06-22. [dostęp 2009-09-17].
  5. Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 dalej jako: pr. aut.
  6. Art. 18 konwencji berneńskiej (Akt paryski konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych).
  7. Bożena Bednarek-Michalska, Alek Tarkowski, Barbara Szczepańska. Domena publiczna – co to takiego?. „Biuletyn EBiB”. 101 (1), 2009. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. ISSN 507-7187 (pol.). 
  8. Dzień Domeny Publicznej 2010 (pol.). KOED. [dostęp 2009-12-31].
  9. Art. 16 pr. aut.
  10. 10,0 10,1 Art. 4 pr. aut.
  11. Art. 2 p. 1 pr. aut.
  12. Art. 40 pr. aut.
  13. Art. 1 pr. aut. – nie są przejawem działalności twórczej np. proste wzory geometryczne, chemiczne i fizyczne, tabele i wykresy matematyczne, które można automatycznie wygenerować, proste mechaniczne kopie dzieł natury (np.: gipsowy odlew zęba mamuta) itp.
  14. Art. 5 pr. aut.
  15. Na przykład dzieła wykonane przez funkcjonariuszy opłacanych bezpośrednio przez rząd Federalny USA są według prawa tego kraju w domenie publicznej.
  16. Art. 2 ustawy o prawie autorskim z dnia 10 lipca 1952 r. – istnieją kontrowersje, czy tak to można interpretować, ale inna interpretacja prowadzi do absurdu niemożności jakiekolwiek publikowanie większości anonimowo wykonanych zdjęć po 1943 r.
  17. 17,0 17,1 Art. 36 p. 2 i 3 pr. aut.
  18. Art. 36 p. 1 pr. aut.
  19. 140 lat daje niemal 100% pewności, że jego autorzy zmarli ponad 70 lat temu, nawet, jeżeli nie wiadomo, kiedy to było i nie wiadomo, czy są spełnione warunki podane w pytaniu 6.; tak odległa data upublicznienia gwarantuje też, że prawa wygasły, gdy odpowiedź na pytanie 6. jest twierdząca.
  20. W tym przypadku mamy do czynienia z dziełem osieroconym i nie da się jednoznacznie ustalić czy prawa autorskie do niego wygasły.
  21. Art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, z dnia 4 lutego 1994 r., publikator: Dz. U. 1994, nr 24, poz. 83, tekst jednolity: Dz. U. 2006, nr 90, poz. 631.
  22. dr Krzysztof Siewicz: Analiza prawna „Creatve Commons 0” (pol.). Koalicja OtwArt.ej Edukacji, 2011-10-07. [dostęp 2013-07-10].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.