Feromony

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Feromonysubstancje semiochemiczne należące do grupy infochemicznej. Przeważająca grupa feromonów to skomplikowane mieszaniny wielu różnych substancji chemicznych, często z jednym dominującym składnikiem, znacznie rzadziej są to jednoskładnikowe substancje chemiczne.

Naturalne feromony produkowane przez zwierzęta i rośliny, wydzielane na zewnątrz organizmu służą do komunikacji np. feromony agregacyjne, do przywabiania osobników płci przeciwnej (feromony płciowe) lub do zwalczania konkurencji ze strony zbyt licznej populacji własnego gatunku lub obcych (feromony antagonistyczne). Istnienie feromonów jest dobrze udowodnione w przypadku owadów[1] i gryzoni[2], trwają badania nad wydzielinami korzeniowymi roślin.

Większość feromonów to substancje lotne, wywołujące reakcję skutecznie już przy minimalnym stężeniu, np. feromony płciowe ćmy pawicy samce wyczuwają nawet z odległości 3 km.

Podział feromonów[edytuj | edytuj kod]

Feromony dzieli się:

  • ze względu na typ efektu na:
    • wywoływacze (ang. releasers) – wywołujące u odbiorcy natychmiastową reakcję w zachowaniu poprzez bezpośrednie oddziaływanie na centralny układ nerwowy. Zmiana zachowania jest na ogół łatwo i szybko dostrzegalna, na przykład reakcja wywołana przez feromony agregacyjne, ścieżkowe, płciowe czy rozpraszające.
    • podstawowe (ang. primer pheromones, signaling pheromones) – wywołują zmiany fizjologiczne w ciągu długiego czasu. Wpływają na funkcje osobnicze, np. substancja królowej, a także hormony zawarte w moczu samców ssaków, wpływające na przyspieszenie dojrzewania samic.
  • ze względu na funkcję, na:
    • płciowe
    • alarmowe
    • obronne
    • odstraszające
    • wyrażające stres
    • agregacyjne
    • markujące terytorium lub drogę
    • wspomagające dany rodzaj aktywności (facilitation pheromones)
    • odnajdywania pożywienia
    • społeczne (wyrażające dominację, rozróżniające kasty lub partnera, regulujące stosunki społeczne)
  • ze względu na własności i sposób działania na:
    • lotne
    • kontaktowe
    • proferomony
    • związane z dużą cząsteczką białka
    • feromony organizmów wodnych

Rola feromonów w biologicznym zwalczaniu szkodników[edytuj | edytuj kod]

Działanie hormonu agregacyjnego u pluskwiaków
Pułapka feromonowa na przezierniki

Specyficzność oddziaływania oraz możność stosowania minimalnych dawek sprawiają że feromony w biologicznych (ekologicznych) metodach ochrony zajmują bardzo ważne miejsce. Pierwsze doświadczenia z pułapką feromonową przeprowadzono w USA na brudnicy nieparce w 1913 r. Obecnie używa się feromonów płciowych przy zwalczaniu wielu gatunków szkodników między innymi: owocówki jabłkóweczki, sówki Prodenia litura, brudnicy mniszki, borecznika Diprion similis oraz szkodników magazynowych np. Cadra cautella, Plodia interpunctella, Ephestia kühniella. Żerujące korniki wydzielają feromony agregacyjne. Niektóre z nich uzyskano sztucznie np. frontalinę. Nasycone sztucznym feromonem pniaki pozwalają ściągnąć w jedno miejsce i zniszczyć, chociażby przez okorowanie, korniki na dużej powierzchni lasu.

W przypadku zbyt wielkiego zagęszczenia populacji i zbyt wielkiej konkurencji, niektóre gatunki mają zdolność wydzielania feromonów antagonistycznych hamujących rozwój młodszych larw np. u komarów z gatunku komar brzęczący, a u gryzoni powodujące np. poronienia.

Ludzkie feromony[edytuj | edytuj kod]

Występowanie feromonów u ludzi jak dotąd nie zostało w pełni potwierdzone, choć istnieją pierwsze doniesienia o istnieniu tego rodzaju związków. Jak dotąd istnieje na ten temat kilkadziesiąt doniesień naukowych.

Najlepiej przebadany przypadek prawdopodobnego istnienia ludzkich feromonów został opublikowany przez zespół Marthy McClintock, który opisał badania sugerujące, że synchronizacja cyklu miesiączkowego w grupach kobiet zamkniętych w więzieniu jest regulowana poprzez emisję dwóch feromonów, których struktury chemicznej nie udało się jednak ustalić[3][4].

Inna publikacja McClintock i wsp. dowodzi pośrednio, że w pocie i oddechu mężczyzn są obecne związki, które decydują o ich atrakcyjności w oczach kobiet[5]. Tym razem autorzy zasugerowali klasę związków chemicznych, które prawdopodobnie są ludzkimi feromonami, jednak wciąż bez podania ich dokładnej struktury chemicznej.

Inne badania potwierdzające wpływ związków semiochemicznych na zachowanie ludzi:

  • androstadienon wzmacnia chęć do współpracy pomiędzy mężczyznami przy podejmowaniu decyzji[6]
  • androstadienon sygnalizuje męskość heteroseksualnym mężczyznom, a estratetraenol sygnalizuje kobiecość heteroseksualnym kobietom[7]
  • kobiety częściej nawiązują kontakt wzrokowy z mężczyzną, na którego zaaplikowano mieszaninę androsteronu i androstenolu[8]
  • androstadienon zmienia atrakcyjność mężczyzn w oczach kobiet[9]
  • wąchanie androstadienonu i estratetraenolu wpływa na nastrój, pamięć oraz funkcjonowanie autonomicznego układu nerwowego w specyficznych kontekstach[10][11]
  • związki semiochemiczne kobiet karmiących piersią zwiększają motywację seksualną[12]
  • androstadienon podświadomie skupia zasoby psychiczne człowieka na bodźcach o znaczeniu emocjonalnym[13]
  • dodatek hormonów płciowych do perfum ma właściwości [Atraktanty|atraktanta]] seksualnego zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet[14]
  • wąchanie androstadienonu wpływa pozytywnie na nastrój i pobudzenie[15]
  • kobietom, które zostały poddane działaniu androstadienonu, zwiększa się poziom kortyzolu w ślinie[16].

Badania przeprowadzono również na osobach homoseksualnych. Mózg homoseksualnego mężczyzny reagował na feromony męskie w ten sam sposób, jak mózg heteroseksualnej kobiety[17], natomiast mózg homoseksualnej kobiety reagował na feromony kobiece w ten sam sposób, jak mózg heteroseksualnego mężczyzny[18].

Niektóre komercyjnie dostępne perfumy i afrodyzjaki reklamowane są jako zawierające ludzkie feromony. Należy jednak zwrócić uwagę, czy rzeczywiście zawierają w swym składzie te związki semiochemiczne. Rodzajem miejskiej legendy (urban legend) jest teoria, że niektóre sieci hipermarketów spryskują feromonami produkty o najniższej sprzedawalności po to, aby zachęcić do ich zakupu.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. The Pherobase – baza danych o feromonach i substancjach semiochemicznych u owadów (en)
  2. Barry Keverne, Barry Keverne (en)
  3. Stern K., McClintock MK. Regulation of ovulation by human pheromones. „Nature”. 392 (6672), s. 177-179, 1998. doi:10.1038/32408. PMID 9515961. 
  4. Whitten W. Pheromones and regulation of ovulation.. „Nature”. Sep 16;401. 6750, s. 232-3, 1999. doi:10.1038/45720. PMID 10499577. 
  5. Jacob S., McClintock MK., Zelano B., Ober C. Paternally inherited HLA alleles are associated with women's choice of male odor.. „Nat Genet”. 2 (30), s. 175-9, luty 2002. doi:10.1038/ng830. PMID 11799397. 
  6. Paavo Huoviala, Markus J. Rantala. A Putative Human Pheromone, Androstadienone, Increases Cooperation between Men. „Scientific Journal Literature”. doi:10.1371.  (polskie tłumaczenie: Androstadienon wzmacnia męską współpracę.)
  7. Wen Zhouemail, Xiaoying Yang, Kepu Chen, Peng Cai, Sheng He, Yi Jiang. Chemosensory Communication of Gender through Two Human Steroids in a Sexually Dimorphic Manner. „Current Biology”. doi:10.1016/j.cub.2014.03.035. 
  8. James V Kohl, Linda C Kelahan: Human pheromones influence human behavior. (polskie tłumaczenie: Ludzkie feromony wpływają na zachowania ludzi.)
  9. Saxton TK, Lyndon A, Little AC, Roberts SC.. Evidence that androstadienone, a putative human chemosignal, modulates women's attributions of men's attractiveness. „Hormones and Behavior”. doi:10.1016/j.yhbeh.2008.06.001. PMID 18601928.  (polskie tłumaczenie: Dowód na to, że Androstadienon, przypuszczalny ludzki związek semiochemiczny, zmienia atrakcyjność mężczyzn w oczach kobiet.)
  10. Bensafi M, Brown WM, Khan R, Levenson B, Sobel N.. Sniffing human sex-steroid derived compounds modulates mood, memory and autonomic nervous system function in specific behavioral contexts. „Behavioural Brain Research”. doi:10.1016/j.bbr.2003.09.009. PMID 15135965. 
  11. Wąchanie ludzkich płciowych pochodnych związków steroidowych wpływa na nastrój, pamięć oraz funkcjonowanie autonomicznego układu nerwowego w specyficznych kontekstach.
  12. Spencer NA, McClintock MK, Sellergren SA, Bullivant S, Jacob S, Mennella JA.. Social chemosignals from breastfeeding women increase sexual motivation. „Hormones and Behavior”. doi:10.1016/j.yhbeh.2004.06.002. PMID 15325237.  (polskie tłumaczenie: Związki semiochemiczne kobiet karmiących piersią zwiększają motywację seksualną.)
  13. Jacob S, Hayreh DJ, McClintock MK.. Context-dependent effects of steroid chemosignals on human physiology and mood. „Physiology & Behavior”. doi:10.1016/S0031-9384(01)00537-6. PMID 11564447.  (polskie tłumaczenie: Zależny od kontekstu wpływ steroidów semiochemicznych na ludzką fizjologię oraz nastrój.)
  14. Friebely J, Rako S.. Pheromonal influences on sociosexual behavior in postmenopausal women. „Journal of Sex Research”. doi:10.1080/00224490409552244. PMID 15765277.  oraz cytowane tam prace
  15. Bensafi M, Tsutsui T, Khan R, Levenson RW, Sobel N.. Sniffing a human sex-steroid derived compound affects mood and autonomic arousal in a dose-dependent manner. „Psychoneuroendocrinology”. doi:10.1016/j.psyneuen.2004.03.007. PMID 15288708. 
  16. Wyart C, Webster WW, Chen JH, Wilson SR, McClary A, Khan RM, Sobel N.. Smelling a single component of male sweat alters levels of cortisol in women. „The Journal of Neuroscience”. doi:10.1523/JNEUROSCI.4430-06.2007. PMID 17287500. 
  17. Ivanka Savic, Hans Berglund, Per Lindström. Brain response to putative pheromones in homosexual men. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. doi:10.1073/pnas.0407998102. PMID 15883379. 
  18. Hans Berglund, Per Lindström, Ivanka Savic. Brain response to putative pheromones in lesbian women. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. doi:10.1073/pnas.0600331103. PMID 16705035. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Chemia organiczna/Feromony
  • J.M. Franz, A. Krieg: Biologiczne zwalczanie szkodników. PWRiL, 1975.
  • Substancje semiochemiczne. W: Leszek Konopski, Michael Koberda: Feromony człowieka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2003. ISBN 83-7383-039-1.