Feromony

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Feromonysubstancje semiochemiczne należące do grupy infochemicznej. Przeważająca grupa feromonów to skomplikowane mieszaniny wielu różnych substancji chemicznych, często z jednym dominującym składnikiem, znacznie rzadziej są to jednoskładnikowe substancje chemiczne.

Naturalne feromony produkowane przez zwierzęta i rośliny, wydzielane na zewnątrz organizmu służą do komunikacji np. feromony agregacyjne, do przywabiania osobników płci przeciwnej (feromony płciowe) lub do zwalczania konkurencji ze strony zbyt licznej populacji własnego gatunku lub obcych (feromony antagonistyczne). Istnienie feromonów jest dobrze udowodnione w przypadku owadów[1] i gryzoni[2], trwają badania nad wydzielinami korzeniowymi roślin.

Większość feromonów to substancje lotne, wywołujące reakcję skutecznie już przy minimalnym stężeniu, np. feromony płciowe ćmy pawicy samce wyczuwają nawet z odległości 3 km.

Podział feromonów[edytuj | edytuj kod]

Feromony dzieli się:

  • ze względu na typ efektu na:
    • wywoływacze (ang. releasers) – wywołujące u odbiorcy natychmiastową reakcję w zachowaniu poprzez bezpośrednie oddziaływanie na centralny układ nerwowy. Zmiana zachowania jest na ogół łatwo i szybko dostrzegalna, na przykład reakcja wywołana przez feromony agregacyjne, ścieżkowe, płciowe czy rozpraszające.
    • podstawowe (ang. primer pheromones, signaling pheromones) – wywołują zmiany fizjologiczne w ciągu długiego czasu. Wpływają na funkcje osobnicze, np. substancja królowej, a także hormony zawarte w moczu samców ssaków, wpływające na przyspieszenie dojrzewania samic.
  • ze względu na funkcję, na:
    • płciowe
    • alarmowe
    • obronne
    • odstraszające
    • wyrażające stres
    • agregacyjne
    • markujące terytorium lub drogę
    • wspomagające dany rodzaj aktywności (facilitation pheromones)
    • odnajdywania pożywienia
    • społeczne (wyrażające dominację, rozróżniające kasty lub partnera, regulujące stosunki społeczne)
  • ze względu na własności i sposób działania na:
    • lotne
    • kontaktowe
    • proferomony
    • związane z dużą cząsteczką białka
    • feromony organizmów wodnych

Rola feromonów w biologicznym zwalczaniu szkodników[edytuj | edytuj kod]

Działanie hormonu agregacyjnego u pluskwiaków
Pułapka feromonowa na przezierniki

Specyficzność oddziaływania oraz możność stosowania minimalnych dawek sprawiają że feromony w biologicznych (ekologicznych) metodach ochrony zajmują bardzo ważne miejsce. Pierwsze doświadczenia z pułapką feromonową przeprowadzono w USA na brudnicy nieparce w 1913 r. Obecnie używa się feromonów płciowych przy zwalczaniu wielu gatunków szkodników między innymi: owocówki jabłkóweczki, sówki Prodenia litura, brudnicy mniszki, borecznika Diprion similis oraz szkodników magazynowych np. Cadra cautella, Plodia interpunctella, Ephestia kühniella. Żerujące korniki wydzielają feromony agregacyjne. Niektóre z nich uzyskano sztucznie np. frontalinę. Nasycone sztucznym feromonem pniaki pozwalają ściągnąć w jedno miejsce i zniszczyć, chociażby przez okorowanie, korniki na dużej powierzchni lasu.

W przypadku zbyt wielkiego zagęszczenia populacji i zbyt wielkiej konkurencji, niektóre gatunki mają zdolność wydzielania feromonów antagonistycznych hamujących rozwój młodszych larw np. u komarów z gatunku komar brzęczący, a u gryzoni powodujące np. poronienia.

Ludzkie feromony[edytuj | edytuj kod]

Występowanie feromonów u ludzi jak dotąd nie zostało w pełni potwierdzone, choć istnieją pierwsze doniesienia o istnieniu tego rodzaju związków. Jak dotąd istnieje na ten temat kilkadziesiąt doniesień naukowych.

Najlepiej przebadany przypadek prawdopodobnego istnienia ludzkich feromonów został opublikowany przez zespół Marthy McClintock, który opisał badania sugerujące, że synchronizacja cyklu miesiączkowego w grupach kobiet zamkniętych w więzieniu jest regulowana poprzez emisję dwóch feromonów, których struktury chemicznej nie udało się jednak ustalić[3][4].

Inna publikacja McClintock i wsp. dowodzi pośrednio, że w pocie i oddechu mężczyzn są obecne związki, które decydują o ich atrakcyjności w oczach kobiet[5]. Tym razem autorzy zasugerowali klasę związków chemicznych, które prawdopodobnie są ludzkimi feromonami, jednak wciąż bez podania ich dokładnej struktury chemicznej.

Niektóre komercyjnie dostępne perfumy i afrodyzjaki reklamowane są jako zawierające ludzkie feromony. Rodzajem miejskiej legendy (urban legend) jest teoria, że niektóre sieci hipermarketów spryskują feromonami produkty o najniższej sprzedawalności po to, aby zachęcić do ich zakupu.

Przypisy

  1. The Pherobase – baza danych o feromonach i substancjach semiochemicznych u owadów (en)
  2. Barry Keverne, Barry Keverne (en)
  3. Stern K., McClintock MK. Regulation of ovulation by human pheromones.. „Nature”. Mar 12;392. 6672, s. 177-9, 1998. doi:10.1038/32408. PMID 9515961. 
  4. Whitten W. Pheromones and regulation of ovulation.. „Nature”. Sep 16;401. 6750, s. 232-3, 1999. doi:10.1038/45720. PMID 10499577. 
  5. Jacob S., McClintock MK., Zelano B., Ober C. Paternally inherited HLA alleles are associated with women's choice of male odor.. „Nat Genet”. 2 (30), s. 175-9, luty 2002. doi:10.1038/ng830. PMID 11799397. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Chemia organiczna/Feromony
  • J.M. Franz, A. Krieg: Biologiczne zwalczanie szkodników. PWRiL, 1975.
  • Substancje semiochemiczne. W: Leszek Konopski, Michael Koberda: Feromony człowieka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2003. ISBN 83-7383-039-1.