Homoseksualizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Homoseksualizm (z greki ὁμόιος homoios = taki sam, równy oraz z łac. sexualis = płciowy), inaczej: homoseksualność – znaczenie słowa homoseksualizm w różnych kontekstach może być odmienne[1]. Współcześnie termin homoseksualizm może mieć trzy różne znaczenia. Może być rozumiany jako kontakty seksualne z drugą osobą tej samej płci. W drugim znaczeniu homoseksualizm oznacza stan, szczególne skłonności lub predyspozycje do angażowania się w kontakty seksualne z osobą tej samej płci. W trzecim znaczeniu homoseksualizm oznacza rolę społeczną rozumianą jako jedną z wielu ról istniejących w społeczeństwach. W krajach zachodnich istnieje tendencja do łączenia wszystkich trzech znaczeń. W efekcie osoby homoseksualne wykazują określone zachowania ze względu na swoje predyspozycje, prowadząc jednocześnie określony styl życia[2]. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne i Światowa Organizacja Zdrowia definiują homoseksualizm jako orientację seksualną jest to trwałe zaangażowanie psychoemocjonalne i pociąg seksualny do osób tej samej płci[3].

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Śpiące (Les Dormeuses), obraz olejny pędzla Gustave Courbet, rok 1866

Dla określenia kontaktów homoseksualnych używano wielu nazw, m.in. zachowania homoseksualne między mężczyznami określano terminem uranizm bądź pederastia. Kontakty homoseksualne między kobietami dawniej były określane jako safizm lub trybadyzm. W języku polskim istniały zaś słowa: mężołóstwo jako określenie ogólne i paziolubstwo które zostało zarezerwowany dla osób szlachetnie urodzonych.

Słowa te, dziś rzadko spotykane, mają pewne niuanse znaczeniowe. Uranizm oznaczał seks między mężczyznami (od boga Uranosa, ojca bogów i tytanów, władcy nieba). Słowo pederastia pochodzi od greckiego paiderastia, co znaczy "miłość do chłopców" – w starożytnej Grecji typowe były stosunki homoseksualne między dojrzałymi mężczyznami a dorastającymi chłopcami. Encyklopedia PWN definiuje pederastię jako zachowania seksualne dorosłego mężczyzny wobec młodzieńca [4]. Safizm to określenie miłości lesbijskiej pochodzące od imienia poetki greckiej Safony, autorki czułych wierszy miłosnych skierowanych do kobiet. Trybadyzm oznacza rodzaj seksu między kobietami, polegający na ocieraniu się intymnymi częściami ciała (od gr. tríbein – ocierać się, trzeć).

Organizacja Gay & Lesbian Alliance Against Defamation uważa określenie homoseksualista za obraźliwe, gdyż posiada wydźwięk kliniczny i jest szczególnie często nadużywane przez środowiska antygejowskie. "The Associated Press", "New York Times" czy "Washington Post" ograniczyły stosowanie tego określenia[5]. Mniej negatywny wydźwięk mają sformułowania osoba homoseksualna i osoba o orientacji homoseksualnej, które podkreślają podmiotowość osoby, o której mowa, nie zaś cechy[6].

W latach 60. XX wieku społeczność LGBT zaczęła stosować słowo gej (ang. gay) w odniesieniu do samej siebie (oraz mężczyzn homoseksualnych) i z pozytywną konotacją, według filozofa Michela Foucaulta jako wyraz "walki o nową świadomość, niezależną tożsamość i społeczne uznanie"[7]. Żeńskim odpowiednikiem tego określenia jest lesbijka (od nazwy wyspy Lesbos, z której pochodziła Safona).

Do określenia społeczności Lesbijek, Gejów, a także osób Biseksualnych i Transgenderycznych stosuje się zwykle skrót ogólny LGBT (od pierwszych liter), jednak inne terminy były lub są używane, np.: LGB, LGBTQ, LGBTI, i inne, będące wyrazem inkluzywności i otwartości[8].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Statystyki demograficzne związane z orientacją psychoseksualną są trudne do ustalenia[9], przede wszystkim dlatego, że osoby homoseksualne są w kulturach heteronormatywnych poddane nieustannemu wykluczeniu[10]. Wskutek tego część z nich obawia się ujawnienia swoich preferencji[11], część internalizuje uprzedzenia homofobiczne, co prowadzi do wypierania się własnego homoseksualizmu (internalised homophobia)[12]. Badania, które za homoseksualistę uznają kogoś, kto odbywał stosunki seksualne tylko z osobami tej samej płci, zwykle wyznaczają odsetek populacji homoseksualnej w granicach 1%[13][14][15]. Według badań przeprowadzonych w krajach zachodnich stałe zachowania homoseksualne wykazuje 2–7% ludzi[16][17][18][19][20][21][22][23][13][14][24], a orientację homoseksualną deklaruje 1,4% kobiet i 2,8% mężczyzn[25][26]. W Stanach Zjednoczonych najwięcej mężczyzn deklarujących orientację homoseksualną lub biseksualną to Latynosi – 3,7%. Wśród osób pochodzących z Azji badanie nie wykazało osób o orientacji homo- lub biseksualnej. Biali i czarni mężczyźni deklarowali odpowiednio 3,0% i 1,5%. Wśród kobiet najwięcej deklarujących orientację homo- lub biseksualną należy do rasy białej 1,7%. Pozostałe grupy etniczne deklarowały: kobiety czarne 0,6%, Latynoski 1,2% i kobiety pochodzenia azjatyckiego 0%. Mniejszości seksualne w 12 największych miastach USA to 9,2% mężczyzn i 2,6% kobiet. Na terenach wiejskich to 1,3% mężczyzn i 0% kobiet. Wyższy poziom wykształcenia jest powiązany z większym udziałem osób homoseksualnych i biseksualnych. Wśród osób, które nie ukończyły szkoły średniej 1,6% mężczyzn i 0,4% kobiet to mniejszości seksualne, wśród osób po studiach 3,3% mężczyzn i 3,6% kobiet to mniejszości seksualne[25].

Naukowcy przeprowadzając badania, definiują homoseksualistę jako osobę, która sama się za taką uważa. Problem w takiej definicji pojawia się, gdy bierzemy pod uwagę kultury niezachodnie, które nie konstruują sztywnego podziału na homo-, bi- i heteroseksualistów[27]. W niektórych kulturach uznaje się, że każdy człowiek posiada potencjalne predyspozycje do uprawiania seksu zarówno homoseksualnego jak i heteroseksualnego[28]. W związku z tym, nawet osoba, która często uprawia seks z osobami tej samej płci, może nie uważać siebie za "homoseksualistę" w znaczeniu kultury Zachodu. Inny problem polega na konstruowaniu przez różne społeczeństwa odmiennych konfiguracji płci kulturowej. Przykładem może być indyjska hidźra, która jest uważana za trzecią płeć i – choć posiada męskie ciało – to seks mężczyzny z nią nie jest uważany za seks homoseksualny[29]. Istnieją także problemy z definicją orientacji seksualnej w przypadku osób transseksualnych.

Sondaż Instytutu Gallupa z 2002 roku pokazał, że zdaniem Amerykanów, nawet 21% mężczyzn to geje, a 22% kobiet to lesbijki. Około jedna czwarta pytanych oszacowała liczbę homoseksualistów na więcej niż 25% populacji. Natomiast, co najmniej jeden na sześciu pytanych nie był w stanie oszacować tej liczby. Mężczyźni podawali niższe szacunki niż kobiety. Co ciekawe, respondenci obu płci uważali, że wśród osób płci przeciwnej jest więcej homoseksualistów niż wśród osób ich własnej płci. Rosnąca liczba homoseksualnych bohaterów w mediach, w większości pozytywnych, może wpływać na akceptację homoseksualizmu wśród społeczeństwa i tym samym powodować to, że Amerykanie zawyżają liczbę gejów i lesbijek w populacji. Wyniki dotyczące liczby homoseksualnych kobiet bazują na sondażu telefonicznym przeprowadzonym na grupie 489 osób, a mężczyzn – 518 osób. Jak podaje Gallup, amerykański spis powszechny z 2000 roku wykazał, że pary jednopłciowe stanowią mniej niż 1% wszystkich gospodarstw domowych[30].

Homoseksualizm a psychopatologia[edytuj | edytuj kod]

Sympozjon w starożytnej Grecji

Początkowo psychologia i medycyna zakładała, że homoseksualność jest stanem patologicznym. Badanie amerykańskiej psycholog Evelyn Hooker z 1957 wykazało brak różnic między homo- i heteroseksualistami w testach projekcyjnych[31]. John Gonsiorek, zwolennik terapii afirmatywnej dla gejów[32], stwierdził, że w literaturze, która klasyfikowała homoseksualność jako zaburzenie znajdowały się błędy metodologiczne: wprowadzanie nieostrych terminów, głównie związanych z ideologiami, posługiwanie się nieadekwatnymi klasyfikacjami przedmiotowymi, badania na grupach niereprezentatywnych, niezrandomizowanych (badano głównie pacjentów szpitali psychiatrycznych wykazujących orientację homoseksualną, a następnie generalizowano wyniki na całą populację homoseksualną), ignorowanie negatywnego wpływu wykluczenia społecznego na mniejszości seksualne, błędne interpretacje wyników eksperymentów[33]. Kolejne badania z 1991 wykazały brak różnic w zdolnościach poznawczych[34] i z 1990, 1993 potencjalnie w poziomie poczucia własnej wartości czy ogólnego funkcjonowania psychologicznego[35][36][37]. W latach 1988-1994 wskazano, że jedyne różnice, jakie zaobserwowano, stanowiły typową reakcję na wykluczenie społeczne, marginalizację i stygmatyzację: zwiększone ryzyko samobójstwa, nadużywanie alkoholu i innych używek, depresja[38][39][33]. W związku z tym w latach 1990-1998 psychologowie postawili wniosek, że nie ma żadnych różnic między funkcjonowaniem psychicznym osób homo- i heteroseksualnych przy zapewnieniu takich samych warunków środowiskowych[40][41][42][43].

Badania, które ukazały się w 1999 roku na łamach "Archives of General Psychiatry" wykazały wyższą zapadalność homoseksualistów na zaburzenia psychiczne i skłonność do popełniania samobójstw[44][45]. Michael Bailey, psycholog z Northwestern University określił te badania jako ówcześnie najlepsze dane wskazujące na związek homoseksualizmu z psychopatologią i zauważył, że wstępne wyniki dużego, dobrze wykonanego badania z Holandii zdają się potwierdzać te wnioski. Jeśli poprzednie badania wykazywały taki związek, to dlatego, że rekrutowano pacjentów, a jeśli nie wykazywały, to dlatego, że rekrutowano uczestników z organizacji homoseksualnych. Nowe badania pozbawione są tych wad. Psycholog stwierdził, że część lekarzy, którzy sprzeciwiali się wykreśleniu homoseksualizmu z klasyfikacji zaburzeń psychicznych będzie czuć się usprawiedliwiona. Bailey postawił 4 hipotezy mające wyjaśniać problemy psychiczne osób homoseksualnych. Pierwsza wyjaśnia to opresją społeczną, która wpływa na ich zdrowie. Druga hipoteza mówi, że homoseksualizm to odstępstwo od normalnego rozwoju, które jest związane z innymi dewiacjami, które mogą prowadzić do chorób psychicznych. Oznaczałoby to, że homoseksualizm może być błędem rozwojowym. Trzecia hipoteza zakłada, że przyczyną jest nietypowość płciowa homoseksualistów. A czwarta mówi, że winny jest odmienny styl życia osób homoseksualnych[46].

Przegląd systematyczny opublikowany w 2008 roku wykazał, iż lesbijki, geje i osoby biseksualne w porównaniu do osób heteroseksualnych cechuje większe ryzyko zaburzeń psychicznych, myśli samobójczych, nadużywania środków psychoaktywnych oraz umyślnego samookaleczenia. Przyczyny tych problemów psychicznych są nieznane. Prawdopodobnie to społeczna wrogość, stygmatyzacja i dyskryminacja są co najmniej w części przyczyną tych problemów[47]. Badania przeprowadzone w bardzo liberalnych społecznie państwach wykazały, że nie można tłumaczyć tego wyłącznie uprzedzeniem i dyskryminacją, inne czynniki też muszą grać rolę. Autorzy tych samych badań podkreślają jednocześnie, że ich wyniki nie powinny być interpretowane jako patologizujące nieheteroseksualność, analogicznie jak w przypadku leworęczności, która również wiąże się z wyższymi wskaźnikami zaburzeń psychicznych[48].

Czynnikiem stresogennym powodującym zwiększoną częstotliwość występowania depresji u osób homoseksualnych mogą być zarówno problemy życiowe, jak i czynniki unikalne dla orientacji seksualnej takie jak stygmatyzacja[49]. W badaniach z 2010 r. wskaźnik występowania zaburzeń psychicznych wśród młodzieży LGBT był wyższy niż w populacji ogólnej, jednak okazał się podobny do wskaźnika dla młodzieży z mniejszości rasowych i etnicznych. Zachowania samobójcze były podobne do tych, jakie obserwowano w reprezentatywnych próbkach młodzieży w tym samym obszarze geograficznym[50]. Naukowcy z University of Montreal, którzy przeprowadzili badania na grupie zdrowych osób homoseksualnych, biseksualnych i heteroseksualnych nie stwierdzili aby osobny z grupy LGBT przejawiały więcej problemów związanych ze stresem niż heteroseksualiści, a ujawnienie orientacji seksualnej może działać ochronnie wobec zagrożeń psychopatologicznych. Symptomy depresji wśród dorosłych gejów i biseksualistów, którzy ujawnili swą orientację przed najbliższymi były niższe niż u mężczyzn heteroseksualnych[51].

W 1973 roku Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne przez głosowanie wykreśliło homoseksualizm z listy zaburzeń psychicznych DSM. Homoseksualizm nie pojawił się w wydanym rok później siódmym wydaniu klasyfikacji DSM-II. Zamiast niego wprowadzono kategorię zaburzeń orientacji seksualnej, którą w 1980 przemianowano na homoseksualność odrzucaną przez ego[52]. Dotyczy to stanu, w którym pacjent nie akceptuje swojej orientacji seksualnej i pragnie ją zmienić. W 1987 odrzucono tę kategorię jako samodzielną jednostkę chorobową i obecnie znajduje się w zbiorczej kategorii innych zaburzeń seksualnych[53].

Opinia o istnieniu jedynie przesłanek medycznych na decyzję APA, budzi wątpliwości niektórych autorów najnowszych podręczników, dystansujących się od opinii APA[54].

17 maja 1990 roku WHO wykreśliła homoseksualizm z Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych.

Większość środowisk naukowych przeczy obiegowym opiniom, stwierdzając, że homoseksualność nie jest chorobą czy zaburzeniem psychicznym[55]. Jednocześnie psychoanalitycy podkreślają szkodliwość postaw homofobicznych na społeczne funkcjonowanie mniejszości seksualnych:

Homoseksualna orientacja nie może być uznawana za przejaw niepełnego rozwoju osobowości lub psychopatologii. Jak każde uprzedzenie społeczne, uprzedzenie wobec homoseksualności wpływa negatywnie na zdrowie psychiczne, przyczyniając się do trwałego poczucia naznaczenia i głębokiego samokrytycyzmu u osób zorientowanych homoseksualnie poprzez uwewnętrznienie tego uprzedzenia.

— Amerykańskie Towarzystwo Psychoanalityczne[56]

Polskie Towarzystwo Seksuologiczne, zaniepokojone poziomem postaw homofobicznych w Polsce, wydało oświadczenie, w którym dementuje fałszywe mniemania na temat homoseksualności i homoseksualistów. Stwierdza, że fałszywy jest stereotyp geja jako osoby zainteresowanej wyłącznie seksem i szczególnie skłonnej do seksualnego wykorzystywania dzieci. Podkreślając różnicę między homoseksualnością a pedofilią, głosi, że homoseksualność, w przeciwieństwie do pedofilii, nie jest uznawana obecnie za zaburzenie psychiczne. Według autorów oświadczenia wszelkie próby utrwalania powyższych stereotypów i fałszywych mniemań są domeną ludzi nieświadomych i niekompetentnych bądź też uprzedzonych do ludzi homoseksualnych. Jednocześnie autorzy zaznaczają, że tego typu postawy są krzywdzące dla homoseksualnej części społeczeństwa i utrudniają społeczne funkcjonowanie tych osób.

Polskie Towarzystwo Seksuologiczne jest zaniepokojone krzywdzącym wpływem społecznych uprzedzeń na funkcjonowanie psychiczne i społeczne osób homoseksualnych i biseksualnych oraz jest świadome niechlubnej roli, jaką w podtrzymywaniu tych uprzedzeń odegrała niegdyś nauka, która przez ponad sto lat (do 1973 w USA i do 1991 w Europie) uznawała homoseksualność za zaburzenie psychiczne. Ówczesne mniemanie o patologicznym charakterze homoseksualności okazało się niepoparte faktami naukowymi, lecz oparte na społecznych uprzedzeniach od wieków zakorzenionych w kulturze zachodniej. Dlatego też homoseksualność została wykreślona z obu najważniejszych klasyfikacji zaburzeń psychicznych – DSM i ICD.

Jednocześnie na Polskim Towarzystwie Seksuologicznym, jako na organizacji naukowej, spoczywa odpowiedzialność za rozpowszechnianie w społeczeństwie aktualnego stanu wiedzy seksuologicznej, szczególnie jeśli społeczna dezinformacja w zakresie seksuologii podtrzymuje niesłuszną dyskryminację jakiejkolwiek grupy społecznej.

— Polskie Towarzystwo Seksuologiczne[57]

Niektórzy naukowcy kwestionują opinie Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz innych instytucji naukowych, które traktują homoseksualność jako zjawisko mieszczące się w granicach normy. Osoby takie uważają, że homoseksualizm da się leczyć oraz że wiąże się z poważnymi zagrożeniami związanymi z rozpadem rodziny[58]. W odpowiedzi, Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne wydało oświadczenie, w którym stwierdza:

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne podtrzymuje stanowisko z 1973 roku, że homoseksualność nie jest jednostką chorobową. W ostatnim czasie pojawiły się głosy kwestionujące powyższą tezę, które opierają się na założeniu, że homoseksualność może zostać wyleczona. Podstawą tego typu twierdzeń nie są jednak rzetelne badania naukowe przeprowadzane przez kompetentnych specjalistów, lecz przekonania religijne lub polityczne nie respektujące praw obywatelskich osób homoseksualnych.

— Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne[59]

Z orientacją homoseksualną, podobnie jak i z innymi orientacjami, w tym heteroseksualną, mogą się wiązać rozmaite zaburzenia, głównie wynikające z problemów związanych z rozwojem i akceptacją własnej seksualności (między innymi homoseksualizm egodystoniczny[60]). Zaburzenia te, wspólne dla wszystkich orientacji, według ICD-10 (F66.x.1) dzieli się na:

W 2008 roku Charles Silverstein, psycholog i działacz gejowski, na łamach Archives of Sexual Behavior napisał: Mija w tej chwili 35 lat od usunięcia homoseksualizmu z DSM, co było naszym celem krótkoterminowym. Nasz cel długoterminowy – usunięcie z DSM tego, co nazywane jest perwersją seksualną, zaburzeniem seksualnym czy parafilią, w zależności od wydania, nie został zrealizowany[61].

Homoseksualizm a Queer theory[edytuj | edytuj kod]

Nowoczesność: socjologia dewiacji[edytuj | edytuj kod]

Homoseksualizm, który postrzegano początkowo jako zaburzenie psychiczne, nie był uważany za swoisty przedmiot nauk humanistycznych, lecz badań medycznych. To właśnie nowoczesna medycyna stworzyła pojęcie "homoseksualisty", jako człowieka posiadającego wewnętrzne, relatywnie stałe predyspozycje do zachowań homoseksualnych[62]. Celem konstrukcji tej kategorii było przede wszystkim uporządkowanie różnorodności przestrzeni publicznej i nadanie jej zamkniętej, stabilnej i przewidywalnej formy. "Homoseksualista" został stworzony, aby postawić sztywną granicę między tym, co normalne, widoczne, akceptowalne, pożądane, a tym, co nienormalne, patologiczne, chore, perwersywne[63]. Nazwanie rodzaju nienormalności umożliwiło jego wykluczenie. Jak podkreśla francuski antropolog i socjolog Claude Lévi-Strauss, jest to jedna ze strategii (strategia antropoemiczna) służąca usunięciu z przestrzeni publicznej przedstawicieli niekompatybilnych tożsamości. Druga strategia, antropofagiczna, polega na ich wchłonięciu, połknięciu przez społeczeństwo poprzez zmuszanie do wyrzeczenia się swojej odmienności (np. poprzez terapię konwersyjną)[64].

Przed skonstruowaniem kategorii tożsamościowej "homoseksualisty" w dyskursie społecznym istniało tylko pojęcie "aktów homoseksualnych", które nie zdawały się wynikać z żadnych specjalnych predyspozycji i potencjalnie mogły być przejawiane przez każdego człowieka. Przed XIX wiekiem nie znano pojęcia orientacji psychoseksualnej i wykreowanych w jego ramach kategorii tożsamościowych "hetero-", "bi-" i "homoseksualisty"[65]. Nie istniało zatem zjawisko identyfikacji z żadną z tych tożsamości[66].

W niektórych kulturach (państwa islamskie, chrześcijańska Europa wieków średnich, kultura aramejsko-hebrajska, i. in.) akty homoseksualne, podobnie jak wszystkie inne zachowania seksualne nie prowadzące do prokreacji, uważane były za sprzeczne z naturą i gorszące. Ponieważ w erze nowoczesnej dyskurs nie oferował alternatywnych koncepcji seksualności[65], postulat patologizacji homoseksualności stał się obowiązujący także w medycynie, gdzie stworzono obraz kliniczny homoseksualisty jako człowieka obsesyjnie zainteresowanego seksem, często molestującego dzieci, dotkniętego zaburzeniami psychotycznymi, depresją, brakiem zdolności do wykazywania uczuć wyższych czy tworzenia długotrwałych, monogamicznych związków[67]. Budowa takiego obrazu klinicznego nie była adekwatna ze względu na fakt, że homoseksualność, podobnie jak heteroseksualność, nie łączy się per se z żadnymi innymi cechami psychicznymi.

Studia lesbijsko-gejowskie i polityka tożsamości[edytuj | edytuj kod]

W latach 70. XX w. pod wpływem rewolucji seksualnej i kontrkulturowej burzy nastąpiła problematyzacja seksualności (w tym homoseksualności) w kontekście najnowszych badań psychologicznych i socjologicznych. Jej efektem było skreślenie homoseksualizmu z listy problemów zdrowotnych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM[68]. Dekonstrukcji rozmaitych opresywnych przekonań towarzyszyło zanegowanie znaczenia "homoseksualizmu" jako patologii i wprowadzenie do dyskursu naukowego pojęcia homofobii przez George’a Weinberga[69][70]. Reinterpretacja seksualności spowodowała powstanie "studiów lesbijsko-gejowskich", które miały na celu stworzenie rzetelnego, pozytywnego obrazu osób homoseksualnych[71]. Punktem wyjścia nowego paradygmatu był z jednej strony postulat psychologiczny dotyczący depatologizacji homoseksualizmu, z drugiej jednak strony założenie, że osoby homoseksualne stanowią w miarę jednolitą grupę społeczną, którą można opisać używając języka tożsamości kolektywnej i mniejszości kulturowej[71]. Taki sposób myślenia nie negował XIX-wiecznych koncepcji "homoseksualisty" jako człowieka posiadającego relatywnie stałe predyspozycje do danych zachowań seksualnych[71]. Zmiana polegała jedynie na usunięciu z definicji tej kategorii elementów patologicznych (jak skłonność do zachowań destruktywnych, pedofilii itd.) i zastąpienie ich stwierdzeniem, że "homoseksualista" jest taki sam jak "heteroseksualista"[71].

Nastąpiła w ten sposób próba charakteryzacji, nadania nowej definicji "tożsamości homoseksualnej" i "środowiska homoseksualnego" (zob. polityka tożsamości) jako grupy dotkniętej dyskryminacją[71]. Zabiegi te zostały poddane krytyce przez nową generację teoretyków, podkreślających zróżnicowanie osób homoseksualnych, powodujące, że niemożliwe jest utworzenie spójnego obrazu typologicznego. Nastąpiła zmiana paradygmatu podmiotowo-tożsamościowego na próbę opisu ogromnego zróżnicowania stylów życia osób homoseksualnych[71]. Punktem wyjścia tej krytyki jest stwierdzenie, że tworzenie jakiejkolwiek definicji "homoseksualisty" (podobnie jak "kobiety" – zob. Judith Butler Uwikłani w płeć) oznacza wykluczanie wszystkich, którzy do tej definicji nie pasują. Stwierdzenie, że "homoseksualista jest taki sam jak heteroseksualista" stanowi, zdaniem teoretyków, kolejny przykład anihilującej homoseksualność strategii antropofagicznej, której celem jest wykluczenie niekompatybilnych tożsamości i zachowań seksualnych[72]. Strategia ta polega na wchłonięciu przez społeczeństwo wszystkich, którzy do niego nie pasują poprzez zmuszenie ich do wyrzeczenia się swojej odmienności. W ten sposób "homoseksualistę" zdefiniowano jako białego przedstawiciela klasy średniej z drobnomieszczańską mentalnością, jednocześnie wykluczając osoby, które do tej definicji nie pasowały (np. osoby preferujące otwarte związki, seks z wieloma partnerami itd.)[72].

Powyższy zabieg stanowił reprodukcję normatywnych mechanizmów przemocy w ramach samego środowiska homoseksualnego, które pragnęło stworzyć określoną, domkniętą, stabilną definicję tożsamości homoseksualnej lokując tym samym na marginesie tych, którzy z tą definicją byli niezgodni. Jak podkreślają badacze, zjawisko to stanowi normemiczne (środowiskowe) uzupełnienie procedur normetycznych (ogólnospołecznych), poprzez które następuje tworzenie kategorii pariasów wśród pariasów lub brudu w brudzie[72].

Ponowoczesność: socjologia odmienności, queer studies[edytuj | edytuj kod]

Amerykańska uczona Judith Butler, lesbijka, prekursorka teorii queer

Studia queer, prezentujące problematykę homoseksualności z perspektywy samych lesbijek i gejów, stoją w opozycji do nowoczesnego dyskursu homofobicznego, roszczącego sobie prawo do obiektywizmu[73][74]. Socjologia odmienności, opierając się na postmodernistycznej krytyce "obiektywizmu" teorii naukowych dokonanej m.in. przez Michela Foucaulta[75], przyjmuje za punkt wyjścia postulat lokalności[76] narracji w przeciwieństwie do rzekomej uniwersalności i obiektywności nowoczesnych teorii socjologicznych[77]. Zdaniem krytyków, jakakolwiek próba obiektywnego opisu "organizmu społecznego" jest skazana na niepowodzenie ze względu na fakt, że zawsze będzie konstruowana z pewnej partykularnej perspektywy[78]. Nauka jest, zdaniem socjologów, jednym z procesów kulturowych, zdeterminowanym przez aktualnie panującą normatywność[79]. Nowoczesny dyskurs socjologiczny, w którym dominowały narracje homofobiczne, stając się narzędziem wykluczania i skazywania na kulturowy niebyt osób homoseksualnych, służył podtrzymywaniu opresywnej normatywności heteromatriksu i obowiązkowego heteroseksualizmu. Poczucie wykluczenia, naznaczenia odczuwane przez queers – odmieńców – spowodowało uruchomienie intensywnej krytyki narracji heteronormatywnych, a tym samym subwersywną resygnifikację i rekonfigurację pojęć[71]. Sztandarowym tego przykładem w ramach samej socjologii odmienności jest słowo "queer", którego angielskie znaczenie zostało zmienione z obelgi na określenie pozytywnej tożsamości. Niektórzy psychologowie, wbrew stanowisku Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego[80] i Światowej Organizacji Zdrowia[81], uznają homofobię za zaburzenie psychiczne, które podlega terapii[82][83][84][85]. Przejście od pozującej na obiektywizm nowoczesnej teorii socjologicznej do ponowoczesnej, lokalnej teorii społecznej, odbyło się przy aktywnym udziale dotychczas wykluczanych "odmieńców", którzy zaprezentowali swoją narrację o tym, w jaki sposób stają się ofiarami heteroseksualnej przemocy[86].

Homoseksualizm a antropologia kultury[edytuj | edytuj kod]

Dychotomia płci, która jest obecna w kulturze Zachodu, posiada charakter etnocentryczny[87]. Jednocześnie płciowość człowieka nie musi wyrażać się dychotomicznie – w różnych zbiorowościach kulturowych spotyka się przypadki i koncepcje dotyczące androgynii, transseksualizmu jak i samego homoseksualizmu. Zachowania homoseksualne, tożsamości homoseksualne (różnie nazywane) występują w większości znanych naukowcom kultur – zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn, przy czym ten drugi obserwowany jest częściej. Spotyka się go w formie stałych instytucji społecznych, w formie zachowań związanych z pewnymi obrzędami lub jako sporadyczne zachowania indywidualne. Jego akceptacja była zmienna w czasie i na przestrzeni różnych kultur.

Przyczyny zróżnicowania orientacji seksualnych[edytuj | edytuj kod]

Kanadyjski prezenter telewizyjny Mathieu Chantelois wraz z mężem Marcelo na przyjęciu weselnym.
Para lesbijek
Para lesbijek z małymi dziećmi

Od lat toczy się spór, czy na rozwój orientacji seksualnej człowieka wpływają czynniki biologiczne, psychologiczne, społeczne, wolitywne czy też wszystkie te czynniki jednocześnie.

Oświadczenie Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego:

Nie ma wśród naukowców konsensusu, co do dokładnych przyczyn rozwijania się u jednostki orientacji heteroseksualnej, biseksualnej, gejowskiej czy lesbijskiej. Pomimo licznych badań, które poszukiwały możliwych genetycznych, hormonalnych, rozwojowych, społecznych i kulturowych wpływów na seksualną orientację, nie pojawiły się żadne odkrycia, które pozwoliłyby naukowcom na wniosek mówiący, że seksualna orientacja jest determinowana przez jakikolwiek szczególny czynnik czy czynniki. Wielu uważa, że zarówno natura, jak i wychowanie wspólnie odgrywają skomplikowane role; większość osób doświadcza niewielkiego lub żadnego wyboru dotyczącego ich orientacji seksualnej[88].

Badania bliźniąt wykazały, że u bliźniąt jednojajowych zgodność występowania tej samej orientacji homoseksualnej wynosiła 52%. W tym samym badaniu zgodność orientacji homoseksualnej wynosiła u bliźniąt dwujajowych 22%, u braci nie będących bliźniakami 9,2 a 11% u braci przybranych[89].

Za jeden z argumentów na rzecz, że homoseksualizm ma podłoże genetyczne, wysuwano powszechność jego występowania w różnych kulturach. Zdaniem naukowców z Uniwersytetu Stanu Illinois za orientację seksualną człowieka odpowiada co najmniej kilka niepowiązanych ze sobą genów rozrzuconych po różnych chromosomach. Badacze porównali chromosomy 456 osób z 146 rodzin, w których dwóch lub więcej braci było gejami. Odnaleziono kilka fragmentów DNA, które u części homoseksualnego rodzeństwa były identyczne. U ponad 60% braci wykryto takie same obszary DNA na trzech chromosomach – 7., 8. i 10[90]. Natomiast badania Mustanskiego z 2005 roku wykazały prawdopodobieństwo wpływu interakcji większej ilości genów z różnych regionach chromosomowych (7q36, 8p12 oraz 10q26)[91]. Pojawiają się też inne badania wskazujące na wpływ czynników genetycznych na kształtowanie się orientacji seksualnej[92][93] oraz innych czynników biologicznych[94][95].

Wysunięto również hipotezę, że o orientacji seksualnej decyduje budowa mózgu. Przeprowadzono badania, które sugerowały m.in., że trzecie jądro podwzgórza INH3 u gejów jest znacznie mniejsze niż u mężczyzn heteroseksualnych[96]. Różnica dotyczy też spoidła mózgowego przedniego: u mężczyzn homoseksualnych jest ono o 18% większe niż u heteroseksualnych kobiet i o 35% większe niż u mężczyzn heteroseksualnych[97].

Jedną z najczęściej stwierdzanych zależności jest zwiększone prawdopodobieństwo wykształcenia orientacji homoseksualnej w zależności od liczby starszych braci[98].

W 2004 różnice w budowie mózgów zaobserwowała grupa naukowców z Oregon Health Sciences University wśród męskich osobników owiec wśród których obserwowano zachowania homoseksualne w porównaniu do osobników wykazujących zachowania heteroseksualne[99].

Płynność orientacji[edytuj | edytuj kod]

Amerykańskie Towarzystwo Gejów i Lesbijek Psychiatrów stwierdza, że pomimo wiary części ludzi iż orientacja seksualna jest wrodzona i stała, orientacja rozwija się podczas życia jednostki[100]. We wspólnym oświadczeniu Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego i amerykańskich organizacji medycznych stwierdza się, że różni ludzie w różnych momentach życia uświadamiają sobie, że są heteroseksualni, homoseksualni lub biseksualni[101]. W raporcie Centrum Uzależnień i Zdrowia Psychicznego znajduje się informacja, że u niektórych ludzi orientacja seksualna jest ciągła i staje się stała w określonym momencie życia, u innych orientacja jest płynna i może zmieniać się przez całe życie[102]. W badaniu na 79 nieheteroseksualnych kobietach obserwowano, że w okresie 10 lat 2/3 zmieniało etykietę orientacji seksualnej, z czego 1/3 dwa lub więcej razy. Większość kobiet identyfikujących się jako biseksualne utożsamiała się z tą orientacją po 10 latach. 17% zmieniło określenie z biseksualistek i nieokreślonych na heteroseksualistki. 15% deklarujących się jako lesbijki w ostatniej rundzie pytań przyznało się do kontaktów seksualnych z mężczyznami w okresie ostatnich dwóch lat. Jednak żadna z kobiet deklarujących ostatecznie heteroseksualizm nie informowała o kontaktach seksualnych z kobietą w okresie ostatnich dwóch lat doświadczenia. Wszystkie kobiety deklarowały zmniejszenie zainteresowania zachowaniami homoseksualnymi na korzyść zachowań heteroseksualnych[103].

Aspekty prawne[edytuj | edytuj kod]

Sytuacja prawna osób homo-biseksualnych na świecie
Sytuacja prawna osób homo- i biseksualnych na świecie

Kontakty homoseksualne legalne

     Małżeństwo osób tej samej płci

     Rejestrowane związki partnerskie lub konkubinaty

     Uznawanie małżeństw osób tej samej płci zawartych za granicą

     Ograniczone uznawanie małżeństw osób tej samej płci na poziomie federalnym

     Związki jednopłciowe nieuznawane prawnie

Kontakty homoseksualne nielegalne

     Ograniczenie swobody wypowiedzi

     De jure nielegalne, de facto nie wszczyna się postępowania

     Kara więzienia

     Dożywotnie pozbawienie wolności

     Kara śmierci

Legalność kontaktów homoseksualnych[edytuj | edytuj kod]

W znacznej ilości krajów rozwiniętych relacje homoseksualne są akceptowane. Niemniej jednak kontakty homoseksualne są nadal nielegalne w ponad 70[104] z 195 krajów na świecie (głównie w krajach Afryki i Azji)[105]. Stopień karalności jest zróżnicowany w zależności od kraju. Najcięższą karą za kontakt homoseksualny jest kara śmierci praktykowana w Iranie, Arabii Saudyjskiej, Brunei, Jemenie, Sudanie, Mauretanii oraz w niektórych regionach Nigerii i Somalii.

Prawne uznanie związków osób tej samej płci[edytuj | edytuj kod]

Natomiast w niektórych krajach rozwiniętych (Europy, Ameryki Północnej, Południowej oraz Australii i Oceanii) występuje tendencja do prawnej regulacji związków homoseksualnych jako małżeństw instytucjonalnych lub związków partnerskich (umowy cywilnoprawne nadające te same lub część praw i obowiązków jakie posiadają małżeństwa).

Kraje w których zalegalizowano związki małżeńskie osób tej samej płci lub zrobią to w najbliższej przyszłości: Holandia (2001), Belgia (2003), Hiszpania (2005)[106], Kanada (2005)[107], RPA (2006), Norwegia (2009), Szwecja (2009), Argentyna (2010), Islandia (2010), Portugalia (2010), Dania (2012), Brazylia (2013), Francja (2013), Urugwaj (2013), Nowa Zelandia (2013) i Luksemburg (2015). W USA małżeństwa jednopłciowe są legalne w Dystrykcie Kolumbii (2010) i 19 stanach: Massachusetts (2004), Kalifornia, (2008 i 2013) Connecticut (2008), Iowa (2009), Vermont (2009), New Hampshire (2010), Nowy Jork (2011), Waszyngton (2012), Maine (2012), Maryland (2013), Rhode Island (2013), Delaware (2013), Minnesota (2013), New Jersey (2013), Hawaje (2013), Nowy Meksyk (2013), Oregon (2014), Pensylwania (2014) i Illinois (2014). Małżeństwa te uznawane są przez rząd federalny. Wielka Brytania zalegalizowała małżeństwa jednopłciowe na terenie Anglii i Walii (weszły w życie 29 marca 2014) oraz Szkocji (mają wejść w życie pod koniec 2014). W Meksyku pary homoseksualne mogą wziąć ślub w mieście Meksyk (2010) oraz w stanach Quintana Roo (2012) i Coahuila (2014), małżeństwa te są uznawane na terenie całego kraju. Małżeństwa jednopłciowe zawarte za granicą uznaje Izrael (2006), Malta (2014), autonomia Aruby (2007) i Antyli Holenderskich (2007).

Związki cywilne osób tej samej płci

Uwagi

  1. Prawo nie obejmuje Grenlandii i Wysp Owczych
  2. Prawo nie obejmuje Aruby, Curaçao i Sint Maarten
  3. Prawo nie obejmuje Niue, Tokelau i Wysp Cooka
  4. Prawo nie obejmuje Irlandii Północnej

Kraje i inne jednostki terytorialne, które zalegalizowały związki partnerskie osób tej samej płci, lub zrobią to w najbliższej przyszłości: Grenlandia (1996), Niemcy (2001), Finlandia (2002), Australia – stany Tasmania (2004), Australia Południowa (2007), Wiktoria (2008), Nowa Południowa Walia (2010), Australijskie Terytorium Stołeczne (2012) i Queensland (2012); Wielka Brytania (2005), Andora (2005), Słowenia (2006), Czechy (2006), Meksyk – stany Colima (2013), Jalisco (2013) i Campeche (2013); Szwajcaria (2007), USA – stany Nevada (2009), Wisconsin (2009) i Kolorado (2013); Ekwador (2008), Kolumbia (2009), Węgry (2009), Austria (2010), Liechtenstein (2011), Irlandia (2011) Wyspa Man (2011), Jersey (2012), Gibraltar (2014), Malta (2014) i Chorwacja (2014).

Już teraz wiele z tych krajów uznaje nieformalne związki między osobami tej samej płci – konkubinaty, przyznając parom pewne prawa, do tej pory dostępne tylko dla par heteroseksualnych, np.: Izrael, Włochy, Kostaryka, Australia, San Marino, USA – wiele stanów.

W grudniu 2004 Senat przyjął projekt ustawy zezwalającej osobom tej samej płci na rejestrację związku w urzędzie stanu cywilnego, według którego partnerzy otrzymaliby tylko część praw z tych, jakimi cieszą się małżeństwa[108]. Projekt ten poparły SLD i SdPl; zdecydowanie przeciwni byli: PO, PiS, LPR, raczej przeciwni – Samoobrona oraz PSL[109]. Marszałek SejmuWłodzimierz Cimoszewicz nie wprowadził ustawy do porządku obrad, co spowodowało, że projekt upadł[110].

Sytuacja prawna osób homo- i bi-seksualnych w Europie
Sytuacja prawna osób homo- i bi-seksualnych w Europie

Kontakty homoseksualne legalne

     Małżeństwo osób tej samej płci

     Rejestrowane związki partnerskie lub konkubinaty

     Związki jednopłciowe nieuznawane prawnie

Kontakty homoseksualne nielegalne

     Ograniczenie swobody wypowiedzi

     De jure nielegalne, de facto nie wszczyna się postępowania

     Kara więzienia

Regulacje prawne a środowisko naukowe[edytuj | edytuj kod]

Do organizacji naukowych popierających małżeństwa homoseksualne należą m.in. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne[111], Amerykańskie Towarzystwo Socjologiczne[112] i Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne[113].

Aspekty religijne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religie a homoseksualizm.
Niektóre Kościoły chrześcijańskie udzielają błogosławieństw parom homoseksualnym, a część udziela ślubów

Aktywności homoseksualnej nie akceptuje większość Kościołów chrześcijańskich, ortodoksyjny judaizm, hinduizm oraz islam; mniej stanowcze są tradycyjne nurty buddyzmu; akceptujący stosunek ma shintō, duża część neopogan.

Według doktryn większości kościołów chrześcijańskich kontakty homoseksualne są grzechem. Jako powód potępienia podawane są jednoznaczne stwierdzenia Biblii[114]. W Kościele katolickim i konserwatywnych kościołach protestanckich kontakty homoseksualne są również określane jako sprzeczne z tzw. prawem naturalnym i zagrażające podstawowym wartościom społecznym, m.in. rodzinie. Osoby homoseksualne są przez przedstawicieli tych Kościołów zachęcane do abstynencji seksualnej. Dotyczy to wszystkich osób niezależnie do orientacji seksualnej, przy interpretacji, że Biblia za jedyny godziwy przejaw aktywności seksualnej uznaje seks w małżeństwie, rozumianym jako trwały (w Kościele katolickim i prawosławnym – sakramentalny) związek dwojga osób różnej płci. Podobne negatywne stanowisko względem homoseksualizmu wyznają na podstawie Tory (Pięcioksięgu mojżeszowego) ortodoksyjni Żydzi, zwłaszcza męskiego (kobiecy jest traktowany łagodniej).

Brak akceptacji homoseksualizmu, wyrażany przez przedstawicieli instytucji religijnych[115], spotyka się z ostrą krytyką organizacji zrzeszających psychologów[116] oraz zajmujących się obroną praw człowieka[117]. Zdaniem niektórych psychologów religie mogą wpływać na wzrost antyspołecznych uprzedzeń i dyskryminacji ze względu na orientację seksualną[118]:

Pomimo powszechnej zgody w środowisku naukowym, że zarówno homoseksualizm jak i heteroseksualizm są normalnymi ekspresjami seksualności, niektóre organizacje polityczne i religijne próbują zmieniać orientację seksualną poprzez terapię, agresywnie propagując tę postawę społeczeństwu. Takie działania są znacznie szkodliwe, ponieważ prezentują fałszywe przekonanie, że homoseksualizm jest chorobą psychiczną, uznając często, że brak możliwości zmiany orientacji seksualnej jest moralną porażką.

— Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne[116]

Niektóre Kościoły protestanckie i starokatolickie, należące zazwyczaj do gałęzi liberalnego chrześcijaństwa, udzielają błogosławieństw parom osób tej samej płci. Wymienić można tu Kościół Anglikański w Kanadzie, Kościół Episkopalny w USA, niektóre Kościoły Starokatolickie Unii Utrechckiej, Kościół Szkocki (od 2006), Ewangelicko-Luterański Kościół Kanady, Kościół Szwecji, Kościół Danii, niektóre Kościoły działające we wspólnocie Kościoła Ewangelickiego w Niemczech, Prezbiteriański Kościół USA, Kościół Morawian, Kościół Protestancki w Holandii. Kilka innych kościołów udziela małżeństw osób tej samej płci np. Zjednoczony Kościół Kanady, Metropolitalna Wspólnota Kościelna oraz niewielkie odłamy innych tradycji: odłam adwentystów – Międzynarodowe Braterstwo Adwentystów Dnia Siódmego i odłam mormonów – Przywrócony Kościół Jezusa Chrystusa.

Homoseksualizm a pedofilia[edytuj | edytuj kod]

Jak wykazują badania, 9-40% pedofili preferuje dziecko tej samej płci[119]. Wyniki badań opublikowane w Journal of Sex Research pokazują, że pomimo liczby heteroseksualistów przewyższającej liczbę homoseksualistów w proporcjach 20 do 1, pedofile homoseksualni popełniają jedną trzecią całkowitej liczby przestępstw seksualnych wobec dzieci[120]. Nie oznacza to jednak, że pedofile ci wykazują orientację homoseksualną wobec dorosłych. Pedofile posiadają zwykle określone preferencje co do wieku i płci dziecka[119]. Według przeglądu piśmiennictwa (McConaghy) mężczyzna wykorzystujący seksualnie chłopców zwykle nie wykazuje zainteresowania seksualnego starszymi mężczyznami lub kobietami[121]. U osób ze zdiagnozowaną pedofilią ukierunkowanie popędu płciowego wobec konkretnej płci może być niepełne[122][123].

Celem kampanii Niech nas zobaczą była walka ze stereotypami

Przekonanie o związkach między pedofilią a homoseksualizmem zostało zdementowane m.in. przez Polskie Towarzystwo Seksuologiczne oraz Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne:

Należy podkreślić, że – identycznie jak sama w sobie heteroseksualność – również homoseksualność per se nie implikuje żadnej szczególnej predyspozycji do zakazanego prawem wykorzystywania seksualnego dzieci. Polskie Towarzystwo Seksuologiczne wzywa zdrowotne organizacje naukowe oraz wszystkich indywidualnych psychologów, psychiatrów i innych specjalistów w zakresie zdrowia psychicznego do podjęcia działań polegających na dementowaniu skojarzenia między homoseksualnością a pedofilią.

— Polskie Towarzystwo Seksuologiczne, 30 czerwca 2006[124]

Innym mitem dotyczącym homoseksualizmu jest błędne przekonanie, że mężczyźni homoseksualni mają większe tendencje do seksualnego wykorzystywania dzieci niż mężczyźni heteroseksualni. Nie ma żadnych podstaw do takiego twierdzenia.

— Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne[martwy link][125]

Częstym argumentem mającym potwierdzać zależność statystyczną pomiędzy homoseksualizmem a pedofilią jest następujący – nawet jeżeli heteroseksualiści są częściej pedofilami to jest to spowodowane wyłącznie przewagą heteroseksualistów w społeczeństwie. Wśród tak samo licznej populacji pedofile częściej są obecni w grupie homoseksualistów. Badania naukowe, pomimo ograniczenia wynikającego z nieznanego do końca procentowego udziału homoseksualistów w społeczeństwie, nie potwierdzają jednak takiego związku[126].

Wyniki badań opublikowane w 1978 roku wskazują, że orientacja seksualna sprawców aktów pedofilskich nie jest powiązana z płcią ich ofiar. W losowej próbie 175 mężczyzn wykorzystujących seksualnie dzieci około połowy utrzymywało kontakty seksualne jedynie z dziećmi. W badanej grupie nie zanotowano przypadku mężczyzny o orientacji homoseksualnej wobec dorosłych, będącego sprawcą aktów pedofilskich. W grupie sprawców, wykazujących zachowania seksualne wyłącznie wobec dzieci, 42% przypadków dotyczyło pedofilii homoseksualnej a 34% pedofilii heteroseksualnej. Wśród sprawców, utrzymujących kontakty seksualne z dorosłymi udział pedofilii homoseksualnej i heteroseksualnej wynosił odpowiednio 16% i 71%. W tej grupie 24% sprawców zostało sklasyfikowanych jako biseksualni na podstawie zachowań seksualnych wobec dorosłych. Wysunięto nawet podejrzenie, że homoseksualizm i homoseksualna pedofilia są wobec siebie rozłączne. Co więcej, mężczyźni utrzymujący kontakty heteroseksualne z dojrzałymi kobietami są bardziej skłonni do popełniania aktów pedofilskich[127]. Jednakże, w badaniach na 229 przestępcach, opublikowanych w roku 1988 stwierdzono, że 86% przestępców molestujących chłopców określało się jako homoseksualiści lub biseksualiści[128]. Pedofila może być traktowana jako nieakceptowana przez społeczeństwo orientacja seksualna[129].

Miłość pomiędzy chłopcem a mężczyzną była częścią wizji wolności seksualnej ruchów walczących o prawa gejów od końca XIX wieku. W Stanach Zjednoczonych organizacje gejowskie marginalizowały problem miłości międzypokoleniowej jako zjawisko ”niegejowskie”. Oba ruchy zachodzą na siebie udzielając sobie wzajemnej pomocy także w innych krajach[130]. Holenderska organizacja COC Nederland skupiająca homoseksualnych mężczyzn i kobiety dąży do akceptacji pedofilii mając nadzieję rozszerzyć ideę tożsamości homoseksualnej[131].

Związki homoseksualne[edytuj | edytuj kod]

Nie ma istotnych statystycznie różnic pod względem zaangażowania w związek pomiędzy parami homo- a heteroseksualnymi[132]. Wierność w związkach homoseksualnych może być jednak rozumiana odmiennie, niż w relacjach heteroseksualnych. Deklarując pozostawanie w związku z jednym partnerem, geje mogą utrzymywać kontakty seksualne z innymi mężczyznami[133]. W ciągu 5 lat poprzedzających badanie statystyczny homoseksualista posiadał 10 partnerów, natomiast heteroseksualista – 2 (analiza zachowań 5168 mężczyzn)[134]. Badanie 819 mężczyzn homoseksualnych i biseksualnych pokazało, że większość z nich deklaruje się jako singel (n=503). Pozostali żyli w związkach, które określono jako monogamiczne (n=182), otwarte (n=71) i w języku angielskim monogamish (n=63). Związek monogamish oznacza parę, w której obaj partnerzy zgodzili się, że przypadkowy seks jest dopuszczalny, gdy są w niego zaangażowani obaj partnerzy. Badania potwierdziły, że życie w związkach, także u gejów, jest powiązane z korzyściami zdrowotnymi, co wcześniej zostało udowodnione wieloma badaniami dla związków heteroseksualnych. Najwięcej korzyści zdrowotnych obserwowano u par określanych jako monogamiczne[135]. Niektórzy geje żyją w związkach znacznie różniących się od tradycyjnego, zachodniego, heteroseksualnego modelu rodzony. Więcej niż dwóch partnerów może tworzyć rodzinę opisywaną jako poliamoryczna[136].

Akty przemocy w gospodarstwach domowych gejów i lesbijek występują w przybliżeniu tak samo często jak w związkach heteroseksualnych[137]. Na podstawie badań, że przemoc pojawia się 25% do 50% gospodarstw domowych gejów i lesbijek[138].

Homoseksualizm a wirus zespołu nabytego braku odporności – HIV[edytuj | edytuj kod]

Homoseksualizm był historycznie łączony z AIDS ze względu na to, że początkowy rozwój epidemii miał miejsce wśród gejów. W rezultacie chorobę tę określano skrótem GRID (Gay-Related Immunodeficiency)[139]. Zarzuty tego typu spotyka się również współcześnie[140].

Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, ryzyko zakażenia wirusem HIV zależy od zachowań danej osoby, a nie od jej orientacji seksualnej[141]. W statystykach osoby takie określa się jako MSM (men having sex with men).

W USA męscy homoseksualiści odpowiadają za około 50% zakażeń HIV ogółem i 67% wśród mężczyzn[142], przy czym w latach 2002-2007 wartość ta wynosiła 55%[143], następnie spadła do 47% i ponownie wzrosła do 51%[144].

Ludzie, 70% nosicieli wirusa HIV w naszym kraju to homo- i biseksualiści. Nie możemy zaprzeczyć, że AIDS to choroba gejów. Musimy to przyznać i stawić temu czoła.

— Działacz gejowski i lider organizacji The National Gay and Lesbian Task Force Matt Foreman[145]

W całej UE udział męskich homoseksualistów w zakażeniach HIV wynosi 27%. W krajach Europy Zachodniej średnia wynosi ok. 30%[146], przy czym w Niemczech dochodzi do 70%[147], w Czechach do 52%[146].

W Europie Środkowej odsetek zakażeń jest kilkukrotnie mniejszy – w Polsce 12,8% zarażeń w latach 2004-2008 dotyczy kontaktów seksualnych między mężczyznami[148]. Równocześnie do nosicielstwa HIV przyznaje się około 5% populacji gejów w Polsce[149]. Do wysokiej zachorowalności przyczynia się fakt, że seks analny, który należy do zachowań seksualnych obarczonych dużym ryzykiem zakażenia[150], jest powszechnie akceptowany przez gejów[151]. Sam homoseksualizm nie wiąże się ściśle z AIDS[152], jednak praktyki, które są obarczone większym ryzykiem zakażenia, są bardziej popularne wśród osób LGBT[151][153].

Rodzicielstwo lesbijek i gejów[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rodzicielstwo LGBT.

Do grona organizacji, które oświadczyły, że dzieci wychowywane przez homoseksualnych rodziców rozwijają się prawidłowo, należą: Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne[154][155][88], Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne[156], Amerykańskie Towarzystwo Psychoanalityczne[157], Amerykańska Akademia Pediatryczna[158][159], Kanadyjskie Towarzystwo Psychologiczne[160] i Amerykańska Akademia Psychiatrii Dzieci i Młodzieży[161].

Większość badań została skrytykowana m.in. za małe, nielosowe i niereprezentatywne próby, brakujące lub nieodpowiednie grupy porównawcze, wątpliwą rzetelność i trafność pomiarów[162][163][164].

Jak przyznaje Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, rozmiary badań są ograniczone i stosunkowo niewiele z nich skupiło się na dzieciach gejów i lesbijek w okresie dojrzewania i dorosłości[155]. Amerykańska Akademia Pediatryczna potwierdza, że próby są małe i niereprezentatywne, a większość dzieci badano w stosunkowo młodym wieku[158][159].

Prześladowania homoseksualistów w przeszłości[edytuj | edytuj kod]

Nazizm[edytuj | edytuj kod]

Różowy trójkąt – symbol używany w obozach koncentracyjnych do oznaczenia mężczyzn, którzy zostali tam umieszczeni za orientację homoseksualną.

Niemieccy homoseksualiści padali ofiarą nazistów w III Rzeszy[165]. Naziści uznawali homoseksualistów za "antyspołecznych pasożytów", stanowiących zagrożenie na drodze prawidłowego rozwoju rasy aryjskiej[166]. W latach 1933–1945 ponad 100 tys. ludzi zostało aresztowanych pod zarzutem zakazanego prawnie homoseksualizmu[166]. Z tego około 50 tys. zostało uznanych oficjalnie za homoseksualistów i skazanych na kary więzienia, a bliżej nieokreślona liczba umieszczona w zakładach psychiatrycznych[166]. Od 5 do 15 tys. zostało osadzonych w obozach koncentracyjnych[166]; według Rüdigera Lautmanna śmiertelność w tej grupie wyniosła około 60%[167].

Związek Radziecki[edytuj | edytuj kod]

W początkowym okresie po rewolucji październikowej w Rosji Radzieckiej panowała tolerancja dla homoseksualistów, istniały nawet plany legalizacji związków między osobami tej samej płci. Głoszono bowiem, że w społeczeństwie komunistycznym zaspokojenie pragnień seksualnych stanie się proste i nieważne, "jak wypicie szklanki wody"[168]. Aż do 1929 pisarze tacy jak Michaił Kuzmin mogli publikować dzieła literackie z wątkami homoseksualnymi. Za rządów Stalina jednak homoseksualizm stał się tematem tabu. Homoseksualistów zmuszano do małżeństwa jeśli chcieli zająć wysokie stanowisko w rządzie lub partii. W 1933 Stalin zatwierdził nowy kodeks karny przewidujący karę 5 lat ciężkich robót za seks z osobą tej samej płci. Kontakty homoseksualne uznawano za przestępstwo przeciw państwu tej samej rangi co szpiegostwo[169]. Po "odwilży" w 1956 roku, w ramach psychiatrii represyjnej, gejów i lesbijki umieszczano w zakładach zamkniętych, gdzie często byli poddawani terapiom z użyciem elektrowstrząsów i środków psychotropowych.

Uprzedzenia i dyskryminacja w świecie współczesnym[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Homofobia.

Osoby homoseksualne spotykają się z uprzedzeniami, dyskryminacją i przemocą. Wrogość wobec gejów bywa określana jako homoerotofobia, heteroseksizm, homoseksofobia, homoseksizm, homonegatywizm, anty-homoseksualizm, jednak najczęściej stosowanym określeniem jest homofobia[170]. Prowadzi to do znacznego zwiększenia poziomu stresu u lesbijek i gejów, a także do poczucia naznaczenia i wykluczenia[171]. Wielu z nich jest w stanie normalnie funkcjonować tylko żyjąc w ukryciu. Przewlekły stres powoduje zwiększenie prawdopodobieństwa wystąpienia depresji, myśli suicydalnych oraz wycofania społecznego.

Według badania PEW Research z roku 2013 wskazuje na wysoką akceptację homoseksualizmu w krajach Unii Europejskiej. Na pytanie, czy homoseksualizm powinien być akceptowany odpowiedziało twierdząco 88% ankietowanych w Hiszpanii i 87% w Niemczech. Podobny rozkład odpowiedzi uzyskano wśród ankietowanych w Ameryce Północnej, natomiast niewielki odsetek ankietowanych odpowiedział twierdząco w krajach Zachodniej Azji i Afryki Północnej (tzw. Bliski Wschód): Tunezja – 2%, Azji-Pacyfiku: Pakistan: 2% oraz krajach Afryki: 1% w Nigerii. Akceptacja homoseksualizmu w Polsce w roku 2013 (42%) jest porównywalna z Izraelem (40%) i Boliwią (43%), w porównaniu z rokiem 2007, tak, na pytanie czy homoseksualizm powinien być akceptowany odpowiedziało 3% mniej ankietowanych[172].

Istnieją przesłanki wskazujące na to, że w ujęciu historiozoficznym, na przestrzeni dziejów, emancypacja homoseksualizmu jest pochodną stosunków ekonomiczno-społecznych i politycznych danej epoki, w szczególności ogólnego poziomu dobrobytu oraz stabilizacji politycznej (okresy pokoju), co wiąże się zwykle z przeludnieniem, nastawieniem pacyfistycznym i społecznym przyzwoleniem na niereprodukcyjne zachowania seksualne, w tym homoseksualizm[173].

Kwestie medyczne[edytuj | edytuj kod]

Według organizacji Gay and Lesbian Medical Association kwestie związane ze zdrowiem osób homoseksualnych obejmują statystycznie wyższe ryzyko zakażenia wirusem HIV (prowadzącego w większości przypadków do AIDS), występowania niektórych nowotworów (w tym raka piersi oraz szyjki macicy), zapalenia wątroby, problemów ze zdrowiem psychicznym (zwłaszcza depresji), uzależnienień (np. od palenia papierosów)[174].

Osoby homoseksualne żyjące w społecznościach charakteryzujących się niskim poziomem akceptacji, wykazują większą skłonność do zaburzeń afektywnych (depresja, prowadząca często do samobójstwa[175]), a także bardziej ryzykownych zachowań (narkotyki, używki)[176] Podobny efekt ma znęcanie się, wyzwiska, przemoc fizyczna i psychiczna w rodzinie lub szkole[177] Według badaczy, jest to powiązane z pogardliwym traktowaniem w społeczeństwie, które powoduje trudności z dostępem do nauki, zatrudnienia i usług zdrowotnych, podobne do tych doświadczeń mniejszości rasowych i etnicznych[178].

Zachowania homoseksualne zwierząt[edytuj | edytuj kod]

Według badań naukowych zachowania homoseksualne występują u kręgowców, szczególnie u gatunków żyjących w społecznościach, np. u ptaków morskich i ssaków, w tym wśród najbliżej spokrewnionych z człowiekiem szympansów. Zachowania takie zaobserwowano do tej pory u ponad 1500 żyjących na wolności gatunków, a zjawisko to dobrze udokumentowano u ponad pięciuset z nich[179][180].

Według niektórych naukowców, np. wśród żyraf czy bizonów amerykańskich, zachowania homoseksualne bywają częstsze niż heteroseksualne[181][182][183].

Według badań przeprowadzonych w ogrodach zoologicznych w USA, Niemczech, Japonii i Nowej Zelandii przypadku pingwinów zaobserwowano, że niektóre osobniki płci męskiej łączą się w pary na całe życie i zdarza się, że wspólnie budują gniazdo, w którym zamiast jajka umieszczają kamień próbując wysiadywać go. W 2004 roku pracownicy Centralnego Parku ZOO w USA eksperymentalnie podmienili jednej męskiej parze pingwinów kamień na prawdziwe jajko po czym zaobserwowali, że wyklute pisklę para pingwinów otoczyła taką samą opieką jak pary osobników płci przeciwnej[184]. Zachowania homoseksualne wśród pingwinów także potwierdziły ZOO w Niemczech, Japonii i Nowej Zelandii.

W hodowlach owiec obserwuje się, iż ok. 8% męskich osobników wykazuje jedynie homoseksualne preferencje. Dodatkowo zaobserwowano u nich różnice w budowie mózgów w stosunku do osobników wykazujących zachowania heteroseksualne[99].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. MW. Ross. Beyond the biological model: new directions in bisexual and homosexual research.. „J Homosex”. 10 (3-4), s. 63-70, 1984. PMID 6533177. 
  2. E. J. Haeberle and R. Gindorf (eds.): Bisexualities – The Ideology and Practice of Sexual Contact with both Men and Women. New York: Continuum, 1998, s. 13-51. ISBN 9780826409232.
  3. American Psychological Association: Sexual orientation and homosexuality (ang.). .apa.org. [dostęp 2011-06-10].
  4. http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3955437
  5. GLAAD Media Reference Guide:Offensive Terminology to Avoid
  6. Grupa Edukatorów Seksualnych "Ponton": Płeć i mniejszości seksualne – słownik
  7. Michael Foucault, Historia seksualności, PWN, Warszawa 2000, s. 45, ISBN 83-07-02771-3
  8. The Santa Cruz County in-queery, Volume 9, Santa Cruz Lesbian, Gay, Bisexual & Transgendered Community Center, 1996. Books.google.com. 2008-11-01. Dzień: 2014-09-10.
  9. D. Black, G. Gates, S. Sanders, L. Taylor. Demographics of the gay and lesbian population in the United States: evidence from available systematic data sources.. „Demography”. 37 (2), s. 139-54, May 2000. PMID 10836173. 
  10. T. Nelson Psychologia uprzedzeń, s. 342, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003, ISBN 83-89120-65-8.
  11. Fuss, Diana, ed. (1991). Inside/Out: Lesbian Theories, Gay Theories. New York: Routledge.
  12. Psychology LGBT
  13. 13,0 13,1 S. Hite, The Hite Report on Male Sexuality, New York, A. Knopf, 1991.
  14. 14,0 14,1 S. S. et C. L. Janius, The Janius Report on Sexual Behavior, New York, John Wile & Sons, 1993.
  15. Alfred C. Kinsey, Sexual Behavior in the Human Male, 1948, ISBN 0-7216-5445-2(o.p.), ISBN 0-253-33412-8(reprint)
  16. ACSF Investigators (1992). AIDS and sexual behaviour in France. Nature, 360, 407–409.
  17. Billy, J. O. G., Tanfer, K., Grady, W. R., & Klepinger, D. H. (1993). The sexual behavior of men in the United States. Family Planning Perspectives, 25, 52–60.
  18. Binson, D., Michaels, S., Stall, R., Coates, T. J., Gagnon, & Catania, J. A. (1995). Prevalence and social distribution of men who have sex with men: United States and its urban centers. Journal of Sex Research, 32, 245–254.
  19. Bogaert, A. F. (2004). The prevalence of male homosexuality: The effect of fraternal birth order and variation in family size. Journal of Theoretical Biology, 230, 33–37. (p. 33)
  20. Fay, R. E., Turner, C. F., Klassen, A. D., & Gagnon, J. H. (1989). Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men. Science, 243, 338–348.
  21. Johnson, A. M., Wadsworth, J., Wellings, K., Bradshaw, S., & Field, J. (1992). Sexual lifestyles and HIV risk. Nature, 360, 410–412.
  22. Sell, R. L., Wells, J. A., & Wypij, D. (1995). The prevalence of homosexual behavior in the United States, the United Kingdom and France: Results of national population-based samples. Archives of Sexual Behavior, 24, 235–248.
  23. Wellings, K., Field, J., Johnson, A., & Wadsworth, J. (1994). Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles. London, UK: Penguin Books.
  24. Alfred C. Kinsey, Sexual Behavior in the Human Male, 1948, ISBN 0-7216-5445-2(o.p.), ISBN 0-253-33412-8(reprint).
  25. 25,0 25,1 Laumann, E. O., Gagnon, J. H., Michael, R. T., & Michaels, S. (1994). The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States. Chicago: University of Chicago Press. s. 283-321
  26. Michael R.T. i inni (1994). Sex in America: A definitive survey. Boston: Little, Brown
  27. Shivananda Khan, Culture, sexualities, and identities: men who have sex with men in India "Journal of Homosexuality", 2001 nr 40(3/4)
  28. Michel Foucault, Historia seksualności, przeł. Tadeusz Komendant, Bogdan Banasiak i Krzysztof Matuszewski, Warszawa 1995.
  29. Serena Nanda: Neither Man Nor Woman: The Hijras of India. 1998.
  30. What Percentage of the Population Is Gay? (ang.). Gallup, 2002–10–08.
  31. Hooker, E. (1957). The adjustment of the male over homosexual. Journal of Projective Techniques, 21, 18-31.
  32. Benjamin Kaufman, Why NARTH? The American Psychiatric Association's Destructive and Blind Pursuit of Political Correctness, 14 REGENT U. L. REV. 423 (2002)
  33. 33,0 33,1 Gonsiorek, J. (1991). The empirical basis for the demise of the illness model of homosexuality. In J. Gonsiorek & J. Weinrich (Eds.), Homosexuality: Research implications for public policy (pp. 115-136). Newbury Park, CA: Sage Publications.
  34. GE. Tuttle, RC. Pillard. Sexual orientation and cognitive abilities. „Arch Sex Behav”. 20 (3), s. 307-18, Jun 1991. PMID 2059149. 
  35. A. Coyle. A study of psychological well-being among gay men using the GHQ-30.. „Br J Clin Psychol”. 32 ( Pt 2), s. 218-20, May 1993. PMID 8318940. 
  36. GM. Herek. Gay people and government security clearances. A social science perspective. „Am Psychol”. 45 (9), s. 1035-42, Sep 1990. PMID 2221570. 
  37. Savin-Williams, R. (1990). Gay and lesbian youth: Expressions of identity. New York: Hemisphere.
  38. Pillard R.C.. Sexual orientation and mental disorder. „Psychiatr. Ann.”. 18 (1), s. 52-56, 1988. 
  39. ED. Rothblum. "I only read about myself on bathroom walls": the need for research on the mental health of lesbians and gay men. „J Consult Clin Psychol”. 62 (2), s. 213-20, Apr 1994. PMID 8201057. 
  40. DiPlacido, J. (1998). Minority stress among lesbians, gay men and bisexuals: A consequence of heterosexism, homophobia, and stigmatization. In G. Herek (Ed.), Psychological perspectives on lesbian and gay issues: Vol. 4. Stigma and sexual orientation: Understanding prejudice against lesbians, gay men, and bisexuals (pp. 138-159). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
  41. MW. Ross. The relationship between life events and mental health in homosexual men. „J Clin Psychol”. 46 (4), s. 402-11, Jul 1990. PMID 2212041. 
  42. Rotheram-Borus, M., Hunter, J., & Rosario, M. (1994). Suicidal behavior and gay-related stress among gay and bisexual male adolescents. Journal of Adolescent Research, 9, 498-508.
  43. RC. Savin-Williams. Verbal and physical abuse as stressors in the lives of lesbian, gay male, and bisexual youths: associations with school problems, running away, substance abuse, prostitution, and suicide. „J Consult Clin Psychol”. 62 (2), s. 261-9, Apr 1994. PMID 8201062. 
  44. Herrell et al. Sexual orientation and suicidality: a co-twin control study in adult men. „Archives of General Psychiatry”. 56 (10), s. 867–74, 1999. PMID 10530625. 
  45. Fergusson DM, Horwood LJ, Beautrais AL. Is sexual orientation related to mental health problems and suicidality in young people?. „Archives of General Psychiatry”. 56 (10), s. 676–80, 1999. PMID 10530626. 
  46. Bailey JM. Homosexuality and mental illness. „Archives of General Psychiatry”. 56 (10), s. 883–4, 1999. PMID 10530627. 
  47. King et al. A systematic review of mental disorder, suicide, and deliberate self harm in lesbian, gay and bisexual people. „BMC Psychiatry”. 18, s. 70, 2008. PMID 18706118. 
  48. Zietsch et al. Do shared etiological factors contribute to the relationship between sexual orientation and depression?. „Psychological Medicine”. 42 (3), s. 521–32, 2012. PMID 21867592. 
  49. Robin J. Lewis, Valerian J. Derlega, Jessica L. Griffin, Alison C. Krowinski. Stressors for Gay Men and Lesbians: Life Stress, Gay-Related Stress, Stigma Consciousness, and Depressive Symptoms. „Journal of Social and Clinical Psychology”. 22 (6). s. 716-729 (ang.). 
  50. BS. Mustanski, R. Garofalo, EM. Emerson. Mental health disorders, psychological distress, and suicidality in a diverse sample of lesbian, gay, bisexual, and transgender youths.. „Am J Public Health”. 100 (12), s. 2426-32, 2010. PMID 20966378 (ang.). 
  51. RP. Juster, NG. Smith, É. Ouellet, S. Sindi i inni. Sexual orientation and disclosure in relation to psychiatric symptoms, diurnal cortisol, and allostatic load.. „Psychosom Med”. 75 (2), s. 103-16, 2013. PMID 23362500 (ang.). 
  52. RL. Spitzer. The diagnostic status of homosexuality in DSM-III: a reformulation of the issues.. „Am J Psychiatry”. 138 (2), s. 210-5, Feb 1981. PMID 7457641. 
  53. R. Mayes, AV. Horwitz. DSM-III and the revolution in the classification of mental illness.. „J Hist Behav Sci”. 41 (3), s. 249-67, 2005. doi:10.1002/jhbs.20103. PMID 15981242. 
  54. Stanisław Pużyńskie, Janusz Rybakowski, Jacek Wciórka: Psychiatria.. T. 2. Wrocław: Elsevier Urban & Parner, 2011, s. 22. ISBN 978-83-7609-106-8.
  55. Seligman E. Rosenhan D. (2003) Psychopatologia, Zysk i s-ka, Poznań, s. 582.
  56. homiki.pl – Prawdy nigdy dość
  57. Polskie Towarzystwo Seksuologiczne: Stanowisko Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego. W: www.kampania.org.pl [on-line]. 30 czerwca 2006. [dostęp 9 czerwca 2011].
  58. Health Risks 2
  59. Therapies Focused on Attempts to Change Sexual Orientation (Reparative or Conversion Therapies) SUPPLEMENT (ang.). .psych.org, marzec/maj 2000. [dostęp 2011-06-10].
  60. Psychopatologia zaburzeń nerwicowych i osobowości, Jerzy Aleksandrowicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002, wyd. 3, ISBN 83-233-1529-9
  61. Silverstein C. The Implications of Removing Homosexuality from the DSM as a Mental Disorder. „Archives of Sexual Behavior”. 38 (2), s. 161–3, 2009 (online: 2008). doi:10.1007/s10508-008-9442-x. PMID 19002408. 
  62. Jacek Kochanowski, Od teorii dewiacji do teorii queer, w: K. Slany, B. Kowalska, M. Śmietana i.in. (2005) Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna Nomos, Kraków. fragm: To bowiem w ramach dyskursu medycznego, jak znakomicie opisał rzecz Michel Foucault w swojej pracy „Historia seksualności”, powołano do życia pojęcie "homoseksualisty" jako osoby charakteryzującej się pewnymi szczególnymi cechami psychicznymi
  63. Poza funkcję falliczną, Jacek Kochanowski; fragm: Był nazwą seksualnej aberracji, jednostki chorobowej i stad wynikała jego funkcja: oznaczyć to, co nienormalne, co jest patologicznym odchyleniem od normy tak, by można było tak oznaczone zwyrodnienie rozpoznać i poddać procedurom unieważnienia
  64. Levi-Strauss C., 19642, Smutek tropików, tłum. A. Steinsberg, PIW, Warszawa
  65. 65,0 65,1 Foucault, Michel. [1976] (1998). The History of Sexuality Vol. 1: The Will to Knowledge. London: Penguin.
  66. Jacek Kochanowski, Od teorii dewiacji do teorii queer, [w:] K. Slany, B. Kowalska, M. Śmietana i.in. (2005) Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna Nomos, Kraków. fragm To ważne, bowiem uprzednio nikt taki, jak „homoseksualista” po prostu nie istniał
  67. Jacek Kochanowski, Od teorii dewiacji do teorii queer, [w:] K. Slany, B. Kowalska, M. Śmietana i.in. (2005) Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna Nomos, Kraków. fragm Kreacja wizerunku „osoby homoseksualnej” w obrębie dyskursu medycznego była oparta na innej zasadzie, bowiem podporządkowana była jednemu celowi: wykazaniu, że homoseksualność jako preferencja seksualna wiąże się w sposób konieczny z obrzydliwymi, zdaniem badaczy, cechami psychicznymi, takimi jak np. skłonności do pedofilii, mania seksualna i promiskuityzm, niezdolność do odczuwania uczuć wyższych. Powstawał nie obraz osoby homoseksualnej, lecz ponura karykatura.
  68. oświadczenie autorytatywnych organizacji naukowych o znaczeniu międzynarodowym: Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego informujące, i) klasyfikowanie homoseksualizmu i biseksualizmu jako zaburzenia było błędne
  69. Sandra Bem: Męskość, kobiecość. O różnicach wynikających z płci. GWP, 2000, ISBN 83-87957-12-7.
  70. Weinberg, George (1972). Society and the Healthy Homosexual. New York: St. Martin's. ISBN 0-901072-16-8.
  71. 71,0 71,1 71,2 71,3 71,4 71,5 71,6 Jacek Kochanowski, Od teorii dewiacji do teorii queer, [w:] K. Slany, B. Kowalska, M. Śmietana i.in. (2005) Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna Nomos, Kraków.
  72. 72,0 72,1 72,2 Jacek Kochanowski | www.kochanowski.edu.pl
  73. Kochanowski, J. (2005). Od teorii dewiacji do teorii queer. Lesbijki i geje w polilogu akademickim. w: K. Slany, B. Kowalska, M. Smietana. (2005). Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna. Nomos. fragm: przeciwstawiajac sie tym samym wciaż pozujacemu na obiektywizm dyskursowi homofobicznemu.
  74. Kochanowski, J. (2004). Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów. Universitas. fragm: Niezwykle istotnym jest, iż tak rozumiana teoria socjologiczna abstrahuje od wszelkich aktualnych konfliktów społecznych ukazujac sama siebie jako „bezstronna” i „obiektywna”
  75. Kochanowski, J. (2004). Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów. Universitas. fragm: Bez watpienia jednak cios najdotkliwszy „obiektywizujacej” socjologii modernistycznej zadał Michel Foucault, wskazujac jednoznacznie na uwikłanie nowoczesnej humanistyki w regulacyjne i normalizujace praktyki władzy.
  76. Kochanowski, J. (2004). Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów. Universitas. fragm: Lokalnosc teorii społecznej, która proponuje, jest odwrotnoscia holizmu teorii socjologicznej.
  77. Kochanowski, J. (2004). Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów. Universitas. fragm: W przeciwienstwie do niej teoria społeczna nie stara sie sprawiac wrażenia obiektywnej, jawnie przyznajac sie do swego aangażowania po jakiejs stronie konfliktu społecznego (...).
  78. Kochanowski, J. (2004). Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów. Universitas. fragm: (...) źródło opisywanego zwrotu odnajdujemy w tych tekstach socjologicznych, w których po raz pierwszy pojawiły sie watpliwosci co do możliwosci skonstruowania „scisłej”, „obiektywnej”, „bezstronnej” nauki o społeczenstwie. ; Tymczasem to przede wszystkim analizy Michela Foucaulta dowiodły, ze ów scjentystyczny projekt obiektywnej, bezstronnej nauki humanistycznej był złudzeniem, złudzeniem o tyle niebezpiecznym, że wykorzystywanym przez różnorodne procesy normalizacji.
  79. Kempny M. Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, PWN
  80. American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. Wyd. 5. Washington, DC: American Psychiatric Association, 2013. ISBN 978-0-89042-555-8.
  81. Pużyński S, Wciórka J (red.): Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10: Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Kraków–Warszawa: Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne "Vesalius", Instytut Psychiatrii i Neurologii, 2000. ISBN 83-85688-25-0.
  82. Herek, G. M. (2009). Sexual stigma and sexual prejudice in the United States: A conceptual framework. In D. A. Hope (Ed.). Contemporary perspectives on lesbian, gay & bisexual identities: The 54th Nebraska Symposium on Motivation (pp. 65-111). New York: Springer. abstract, fragm: In 1972, psychologist George Weinberg's book, Society and the Healthy Homosexual, introduced readers to a new term, homophobia, and to the then-novel idea that hostility to homosexuality, rather than homosexuality itself, posed a threat to mental health. The following year, the American Psychiatric Association's Board of Directors declared that homosexuality is not inherently associated with mental illness and voted to remove it from the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, or DSM.
  83. George Weinberg. (1972). Society and the Healthy Homosexual. New York: St. Martin's Press.
  84. Kerry H. Robinson, Jude Irwin, Tania Ferfolja. (2002). From here to diversity. Routledge. ISBN 1-56023-551-9, 9781560235514; fragm: More recently, the spotlight has turned to examining antihomosexual behaviour and the extent to which it can be considered a pathological condition. Consideration is now being given to developing evidence that homophobia may deserve a place in the DSM..
  85. Kantor. M. (1998). Homophobia: Description, Development, and Dynamics of Gay Bashing. Praeger. s. XII.; fragm: Because homophobia is a symptom/disease structurally akin to a psychopathic act or a paranoid delusion, to handle the problem we have to do more than merely condemn it as an attitudinal perversion and try to jawbone it into submission. Instead we have to deal with it as one deals with any other deeply rooted emotional problem that is in turn part of an entrenched emotional disorder. Homophobia requires the same clinical understanding and therapeutic care we might lavish on any other manifestation of abnormal psychology.
  86. Kochanowski, J. (2005). Od teorii dewiacji do teorii queer. Lesbijki i geje w polilogu akademickim. w: K. Slany, B. Kowalska, M. Smietana. (2005). Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna. Nomos. fragm: Dlatego koniecznym sie stało, by osoby doswiadczajace na własnym ciele owej heteroseksualnej przemocy wystąpili i przemówili we własnym imieniu, biorac udział w wielkim, wielostronnym akademickim dialogu – polilogu. (...) do próby humanistycznego opisu „swiata człowieka” dołaczyła także na pełnych prawach opowiesc lesbijek i gejów o tym, jak skazani zostaja na społeczny niebyt.
  87. Ewa Nowicka Świat człowieka – świat kultury, s. 318–319, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, ISBN 83-01-14761-X, jeżeli nie zaznaczono inaczej, informacje antropologiczne pochodzą z tej publikacji.
  88. 88,0 88,1 American Psychological Association: Answers to your questions: For a better understanding of sexual orientation and homosexuality. 2008. [dostęp 2013–09–01].
  89. JM. Bailey, RC. Pillard. A genetic study of male sexual orientation.. „Arch Gen Psychiatry”. 48 (12), s. 1089-96, Dec 1991. PMID 1845227. 
  90. http://mypage.iu.edu/~bmustans/Mustanski_etal_2005.pdf Brian S. Mustanski1, Michael G. DuPree1, Caroline M. Nievergelt, Sven Bocklandt1, Nicholas J. Schork and Dean H. Hamer "A genomewide scan of male sexual orientation"
  91. Mustanski, B. S., Dupree, M. G., Nievergelt, C. M., Bocklandt, S., Schork, N. J., & Hamer, D. H. (2005). A genomewide scan of male sexual orientation. Human Genetics, 116, 272–278 PDF
  92. Anastasia Toufexis New Evidence of a "Gay Gene", "The Time", 2001-06-24
  93. Bocklandt, S.B., Horvath, S., Vilain, E., Hamer, D.H. (2006). Extreme skewing of X chromosome inactivation in mothers of homosexual men. Human Genetics, 118:691-694
  94. Cantor, J. M., Blanchard, R., Paterson, A. D. & Bogaert, A. F. (2002). How many gay men owe their sexual orientation to fraternal birth order. Archives of Sexual Behavior, 31:63-71
  95. http://mendel.ugr.es/genysoc/pdfs/sexorientation-finger.pdf
  96. S. LeVay. A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men.. „Science”. 253 (5023), s. 1034-7, Aug 1991. PMID 1887219. 
  97. LS. Allen, RA. Gorski. Sexual orientation and the size of the anterior commissure in the human brain.. „Proc Natl Acad Sci U S A”. 89 (15), s. 7199-202, Aug 1992. PMID 1496013. 
  98. JM. Cantor. Is homosexuality a paraphilia? The evidence for and against.. „Arch Sex Behav”. 41 (1), s. 237-47, Feb 2012. doi:10.1007/s10508-012-9900-3. PMID 22282324. 
  99. 99,0 99,1 Jonathan Modie: Biology behind homosexuality in sheep, study confirms (ang.). W: EurekAlert! [on-line]. American Association for the Advancement of Science, 8 marca 2004. [dostęp 25 grudnia 2011].
  100. Association of Gay and Lesbian Psychiatrists (ang.). [dostęp 2011-12-30].
  101. American Psychological Association. [dostęp 2011-12-30].
  102. Centre for Addiction and Mental Health. [dostęp 2011-12-30].
  103. LM. Diamond. Female bisexuality from adolescence to adulthood: results from a 10-year longitudinal study.. „Dev Psychol”. 44 (1), s. 5-14, Jan 2008. doi:10.1037/0012-1649.44.1.5. PMID 18194000. 
  104. PROMOTING LESBIAN, GAY, BISEXUAL AND TRANSGENDER RIGHTS OVERSEAS (10/07/2006). FCO. [dostęp 24 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-26)].
  105. Promoting Lesbian, Gay, Bisexual And Transgender Rights Overseas
  106. Hiszpański parlament zezwolił na śluby homoseksualistów. gazeta.pl. [dostęp 28 grudnia 2009].
  107. Kanada zezwala na małżeństwa homoseksualne. gazeta.pl. [dostęp 28 grudnia 2009].
  108. Senat Rzeczypospolitej Polskiej: Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 grudnia 2004 r. w sprawie wniesienia do Sejmu projektu ustawy o rejestrowanych związkach między osobami tej samej płci. W: Archiwum uchwał Senatu V Kadencji [on-line]. Senat Rzeczypospolitej Polskiej, 3 grudnia 2004. [dostęp 3 stycznia 2012].
  109. PAP: Związki partnerskie: lewica "za", prawica "przeciw". W: wiadomosci.wp.pl [on-line]. Wirtualna Polska, 3 grudnia 2004. [dostęp 3 stycznia 2012].
  110. Katarzyna Wiśniewska: Dajcie nam prawo do związku. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora S.A., 4 lipca 2009. [dostęp 3 stycznia 2012].
  111. Support of Legal Recognition of Same-Sex Civil Marriage
  112. American Sociological Association: American Sociological Association Member Resolution on Proposed U.S. Constitutional Amendment Regarding Marriage (ang.). W: www.asanet.org [on-line]. American Sociological Association, 7 kwietnia 2004. [dostęp 27 grudnia 2011].
  113. American Anthropological Association: Statement on Marriage and the Family (ang.). W: www.aaanet.org [on-line]. American Anthropological Association, 26 lutego 2004. [dostęp 28 grudnia 2011].
  114. Kpł 18,22: „Nie będziesz obcował z mężczyzną, tak jak się obcuje z kobietą. To jest obrzydliwość!”; por. też Kpł 20,13; Rz 1,24-27; 1 Kor 6,9-10; 1 Tm 1,9n]
  115. homoseksualizm.org
  116. 116,0 116,1 Just the Facts about Sexual Orientation and Youth. A Primer for Principals, Educators, and School Personnel (ang.). Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne. [dostęp 2010-03-21].
  117. homiki.pl – Homofobia katolicyzmu
  118. Paweł Krukow: Racjonalista (pol.). W: Homofobia – studium przypadku [on-line]. 2003-09-27. [dostęp 2011-08-16].
  119. 119,0 119,1 Hall RC, Hall RC. A profile of pedophilia: definition, characteristics of offenders, recidivism, treatment outcomes, and forensic issues. „Mayo Clinic Proceedings”. 82 (4), s. 457–71, kwiecień 2007. PMID 17418075. 
  120. Kurt Freund, Robin Watson, and Douglas Rienzo, “Heterosexuality, Homosexuality, and Erotic Age Preference,” The Journal of Sex Research 26, No. 1 (February, 1989): 107.
  121. McConaghy N. Paedophilia: a review of the evidence. „The Australian and New Zealand Journal of Psychiatry”. 32 (2), s. 252–65; discussion 266–7, kwiecień 1998. PMID 9588305. 
  122. Freund K, Watson R, Dickey R, Rienzo D. Erotic gender differentiation in pedophilia. „Archives of Sexual Behavior”. 20 (6), s. 555–66, grudzień 1991. doi:10.1007/BF01550954. PMID 1768222. 
  123. Freund K, Kuban M. Deficient erotic gender differentiation in pedophilia: a follow-up. „Archives of Sexual Behavior”. 22 (6), s. 619–28, grudzień 1993. doi:10.1007/BF01543304. PMID 8285848. 
  124. http://www.bezuprzedzen.org/doc/Stanowisko_PTS.pdf Stanowisko PTS homoseksualizm, a pedofilia
  125. http://www.apa.org/topics/orientation.html#mentalillness
  126. Clark SJ. Gay priests and other bogeymen. „Journal of Homosexuality”. 51 (4), s. 1–13, 2006. doi:10.1300/J082v51n04_01. PMID 17135125. 
  127. Groth AN, Birnbaum HJ. Adult sexual orientation and attraction to underage persons. „Archives of Sexual Behavior”. 7 (3), s. 175–81, maj 1978. doi:10.1007/BF01542377. PMID 666571. 
  128. W. D. Erickson, “Behavior Patterns of Child Molesters,” Archives of Sexual Behavior 17 (1988): 83.
  129. Berlin FS. Treatments to Change Sexual Orientation. „The American Journal of Psychiatry”. 157 (5), s. 838, maj 2000. PMID 10784491. 
  130. D. Thorstad. Man/boy love and the American gay movement.. „J Homosex”. 20 (1-2), s. 251-74, 1990. doi:10.1300/J082v20n01_15. PMID 2086634. 
  131. T. Sandfort. Pedophilia and the gay movement.. „J Homosex”. 13 (2-3), s. 89-110, 1986. PMID 3302030. 
  132. GI. Roisman, E. Clausell, A. Holland, K. Fortuna i inni. Adult romantic relationships as contexts of human development: a multimethod comparison of same-sex couples with opposite-sex dating, engaged, and married dyads. „Dev Psychol”. 44 (1), s. 91-101, styczeń 2008. doi:10.1037/0012-1649.44.1.91. PMID 18194008. 
  133. K. Bonello, MC. Cross. Gay monogamy: I love you but I can't have sex with only you.. „J Homosex”. 57 (1), s. 117-39, 2010. doi:10.1080/00918360903445962. PMID 20069497. 
  134. Mercer CH, Hart GJ, Johnson AM, Cassell JA. Behaviourally bisexual men as a bridge population for HIV and sexually transmitted infections? Evidence from a national probability survey. „International Journal of STD & AIDS”. 20 (2), s. 87–94, luty 2009. doi:10.1258/ijsa.2008.008215. PMID 19182053. 
  135. JT. Parsons, TJ. Starks, S. DuBois, C. Grov i inni. Alternatives to monogamy among gay male couples in a community survey: implications for mental health and sexual risk.. „Arch Sex Behav”. 42 (2), s. 303-12, Feb 2013. doi:10.1007/s10508-011-9885-3. PMID 22187028. 
  136. Bettinger Michael. Polyamory and Gay Men. A Family Systems Approach.. „Journal of GLBT Family Studies”. 1 (1), s. 97-116, 2005. doi:10.1300/J461v01n01_07. 
  137. Pam Elliot. Shattering Illusions: Same-Sex Domestic Violence. „Journal of Gay & Lesbian Social Services”. 4 (1), s. 1-8, 1996. doi:10.1300/J041v04n01_01. 
  138. Christopher J. Alexander. Violence in Gay and Lesbian Relationships. „Journal of Gay & Lesbian Social Services”. 14 (1), s. 95-98, 2002. doi:10.1300/J041v14n01_06. 
  139. History of AIDS up to 1986
  140. innastrona.pl · BE.QUEER Picie moczu, tarzanie się w kale, narkotyki i pedofila – portal gej i les
  141. Answers to Your Questions About Sexual Orientation and Homosexuality
  142. HIV/AIDS in the United States | Factsheets | CDC HIV/AIDS
  143. Table 3 | Estimated numbers of diagnoses of AIDS, by year of diagnosis and selected characteristics of persons, 1998–2002— United States | Reports | Statistics and Surveillanc...
  144. Table 1 | Cases of HIV Infection and AIDS in the United States and Dependent Areas, 2007| Reports | Statistics and Surveillance | Topics | CDC HIV/AIDS
  145. Top "Gay" Organization Comes Clean: "HIV is a gay disease."
  146. 146,0 146,1 doi:10.1016/S0140-6736(04)16594-X
  147. http://www.rki.de/nn_334076/DE/Content/Infekt/EpidBull/Archiv/2005/47__05,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/47_05
  148. https://archive.is/20120805140755/www.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/hiv_aids/Ryc_2d.jpg
  149. Krajowe Centrum ds. AIDS – Agenda Ministra Zdrowia :: Prace Badawcze :: Badania Społeczne
  150. Varghese, B., Maher, J.E., Peterman, T.A., Branson, B.M. and Steketee, R.W.. Reducingthe risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use. „Sex. Transm. Dis.”, s. 38–43, 2002. PMID 11773877. 
  151. 151,0 151,1 Beyond Tops and Bottoms: Correlations between Sex-Role Preferences and Physical Preferences for Partners among Gay Men
  152. http://www.apa.org/topics/orientation.html
  153. http://zdrowie.onet.pl/1532480,2042,0,2,,jak_kochaja_sie_polacy,seks.html Wywiad z seksuologiem Zbigniewem Izdebskim
  154. APA Council of Representatives: Sexual Orientation, Parents, & Children. American Psychological Association, 2004. [dostęp 2013–09–01].
  155. 155,0 155,1 American Psychological Association: Lesbian & Gay Parenting. 2005. [dostęp 2013–09–01].
  156. American Psychiatric Association: Position Statement on Adoption and Co-parenting of Children by Same-sex Couples. 2002. [dostęp 2013–09–01].
  157. American Psychoanalytic Association: Position Statement on Parenting. 2012. [dostęp 2013–09–01].
  158. 158,0 158,1 Perrin EC; Committee on Psychosocial Aspects of Child and Family Health. Technical Report: Coparent or Second-Parent Adoption by Same-Sex Parents. „Pediatrics”. 109 (2), s. 341–4, 2002. PMID 11826220. [dostęp 2013–09–01]. 
  159. 159,0 159,1 American Academy of Pediatrics. AAP Publications Retired and Reaffirmed. „Pediatrics”. 125 (2), s. e444–e445, 2010. doi:10.1542/peds.2009-3160. 
  160. Canadian Psychological Association: Marriage of Same-Sex Couples – 2006 Position Statement Canadian Psychological Association. 2006. [dostęp 2013–09–01].
  161. American Academy of Child and Adolescent Psychiatry: Gay, Lesbian, Bisexual, or Transgender Parents. 2008. [dostęp 2013–09–01].
  162. Stacey J, Biblarz TJ. (How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter?. „American Sociological Review”. 66 (2), s. 159–83, 2001. doi:10.2307/2657413. [dostęp 2013–09–01]. 
  163. Meezan W, Rauch J. Gay Marriage, Same-Sex Parenting, and America’s Children. „The Future of Children”. 15 (2), s. 97–115, 2005. PMID 16158732. [dostęp 2013–09–01]. 
  164. Marks L. Same-sex parenting and children’s outcomes: A closer examination of the American psychological association’s brief on lesbian and gay parenting. „Social Science Research”. 41 (4), s. 735–51, 2012. doi:10.1016/j.ssresearch.2012.03.006. PMID 23017844. [dostęp 2013–09–01]. 
  165. Homoseksualiści a holocaust. stowarzyszenie Nigdy Więcej. [dostęp 12 grudnia 2010].
  166. 166,0 166,1 166,2 166,3 Nazi Persecution of Homosexuals 1933-1945 (ang.). W: www.ushmm.org [on-line]. United States Holocaust Memorial Museum. [dostęp 27 grudnia 2011].
  167. Ruediger Lautmann: Gay Prisoners in Concentration Camps as Compared with Jehovah's Witnesses and Political Prisoners (ang.). W: Jevish Virtual Library [on-line]. American-Israeli Cooperative Enterprise. [dostęp 27 grudnia 2011].
  168. Klara Zetkin: "Wspomnienia"; Marx Engels Internet Archive
  169. Dan Healey GLQ 8:3 Homosexual Existence and Exisitng Socialism New Light on the Repression of Male Homosexuality in Stalin's Russia s. 349–378, 2002
  170. Herek, G. (1991). Stigma, prejudice and violence against lesbians and gay men. In J. Gonsiorek & J. Weinrich (Eds.), Homosexuality: Research implications for public policy (pp. 60-80). Newbury Park, CA: Sage Publications. [1]
  171. B. Greene. Ethnic-minority lesbians and gay men: mental health and treatment issues.. „J Consult Clin Psychol”. 62 (2), s. 243-51, Apr 1994. PMID 8201060. 
  172. http://www.pewglobal.org/2013/06/04/the-global-divide-on-homosexuality/
  173. Jerzy A. Kowalski, Krótka historia emancypacji homoseksualizmu, na portalu Historia.org.pl
  174. Gay and Lesbian Medical Association: "About GLMA". 2008-28-12.
  175. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00918369.2014.872521#.VA-qb_ldWSo
  176. http://books.google.dk/books?id=2jCCXcJWZmAC&pg=PA302&lpg=PA302&dq=sexual+orientation+depression+environment+homophobia&source=bl&ots=48jQZd5Ec0&sig=nveirzKjrY-91UJY3ljztd-3LeU&hl=en&sa=X&ei=TKcPVOyFMMbZare5gagE&ved=0CDYQ6AEwAg#v=onepage&q=sexual%20orientation%20depression%20environment%20homophobia&f=false
  177. http://pdf.countyofdane.com/humanservices/youth/assessment_surveys/2009/homophobic_teasing_psych_outcomes_parent_influence.pdf
  178. http://public.eblib.com/choice/PublicFullRecord.aspx?p=1712903
  179. http://poland.indymedia.org/pl/2006/11/24530.shtml "Wbrew naturze? – wystawa w Oslo"
  180. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6066606.stm "Oslo gay animal show draws crowds", October 19, 2006, BBC News
  181. Wbrew naturze? – wystawa w Oslo, Indymedia, 2006-11-20
  182. Coe, M.J. (1967). "Necking" behavior in the giraffe." Journal of Zoology, London 151. ss. 313-321.
  183. Volker Sommer, Paul L. Vasey. (2006). Homosexual behaviour in animals: an evolutionary perspective. Cambridge University Press. s. 139.
  184. Dinitia Smith: Central Park Zoo's gay penguins ignite debate (ang.). W: SFGate [on-line]. Hearst Communications Inc., 7 lutego 2004. [dostęp 25 grudnia 2011].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]