Gadożer zwyczajny

Gadożer zwyczajny
Circaetus gallicus
(Gmelin, 1788)
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Nadrząd	neognatyczne
Rząd	szponiaste
Rodzina	jastrzębiowate
Podrodzina	gadożery
Rodzaj	Circaetus
Gatunek	gadożer zwyczajny
Synonimy
Falco gallicus Gmelin, 1788
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
najmniejszej troski
Zasięg występowania
obszary lęgowisk      zimowiska      siedliska całoroczne
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło gadożer w Wikisłowniku

Krótkie szpony gadożera, od których wzięła się jego nazwa

Gadożer w locie

Gadożer widziany z przodu

Gadożer zwyczajny, gadożer, krótkoszpon (Circaetus gallicus) – gatunek dużego, wędrownego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae).

Występowanie

Zamieszkuje południową (Francja, Hiszpania) i środkową Europę, zachodnią i południową Azję aż po Indie oraz północno-zachodnią Afrykę. Przeloty w kwietniu - maju, a odloty od sierpnia do października. Pokonuje dalekie dystanse docierając na zimowiska w okolice równika. Europejska populacja, licząca około 6 000 - 7 000 osobników, zimuje w północnej i środkowej Afryce.

W Polsce niegdyś liczniejszy, obecnie skrajnie nielicznie lęgowy (10-15 par, niemal wyłącznie na wschodzie kraju, lęgnie się w Puszczy Białowieskiej, Sandomierskiej i Augustowskiej, w Bieszczadach i na Bagnach Biebrzańskich). Prawdopodobnie jednak najwięcej jest ich na Lubelszczyźnie (Puszcza Solska). Przelotem może być spotykany jednak w całym kraju. Niegdyś był uznawany za ptaka lęgowego całej Polski. W Europie Środkowej jego zasięg ogranicza się właściwie tylko do południowo-wschodniej Polski, a poza tym do Słowacji i Węgier.

Charakterystyka

Cechy gatunku

Brak dymorfizmu płciowego, choć samica nieco większa od samca. Grzbiet brązowo-brunatny, spód jasny, niemal biały z drobnymi plamkami układającymi się w brunatne, poprzeczne pręgi. Gdy spojrzy się gadożerowi z bliska widać charakterystyczne obramowanie wokół oczu z miękkich piór, które nadają mu nieco sowi wygląd. W dodatku ma błyszczące żółtopomarańczowe tęczówki i szeroką głowę, podobnie jak u sów. Duże oczy są skierowane ku przodowi. Dziób niebiesko-czarny z sinoszarą woskówką. Nogi niebieskie, choć ciekawym aspektem jest zmiana ich koloru wraz z wiekiem. U młodych ptaków rogowe płytki na palcach i skokach są różowe, a wraz z dorastaniem stają się niebieskoszare. Dość długie i szerokie skrzydła. Wąski i równo ścięty ogon na którym widać trzy ciemne pręgi. Ciemna duża głowa i gruba szyja. Młodociane mają jaśniejszy grzbiet.

Rozpoznawanie

W porównaniu z myszołowem ma potężniejszą i masywniejszą sylwetkę, ale brakuje mu ciemnej plamy na nadgarstku, choć wygląda trochę jak jego jaśniejsza forma. Ta cecha odróżnia go też od rybołowa. Okrągła głowa w stosunku do reszty ciała wydaje się być bardzo duża. Od innych ptaków drapieżnych odróżnia się spodem ciała na którym widać wyraźny rysunek ciemnego plamkowania - ciemne gardło, pierś kontrastująca z białawym brzuchem i spodnią częścią skrzydeł. Podobny trzmielojad nie zawisa w powietrzu i ma szczuplejszą głowę. W terenie trudno spotkać gadożera, gdyż jest ptakiem rzadkim, ale przy jego napotkaniu dość łatwo go rozpoznać. W powietrzu jego lot charakteryzuje się długim szybowaniem na rozpostartych skrzydłach lub zawisaniem nad ziemią. Liczenia populacji są zakłócone przez branie pod uwagę osobników młodych szukających swoich rewirów, koczujących i będących na danym terenie tylko przelotem.

Wymiary średnie

• Długość ciała 62-67 cm
• Rozpiętość skrzydeł 170-185 cm
• Masa ciała ok. 2 kg

Biotop

Rozległe, wilgotne lasy, głównie stare kompleksy sosnowe (też torfowiska, mszary i olsy), w otoczeniu których znajdują się otwarte tereny podmokłe (bagna i mokradła), gdzie poluje. Zasiedla głównie cieplejsze rejony, co wynika z diety złożonej ze zwierząt zmiennocieplnych, których liczebność jest ograniczającym czynnikiem dla populacji gadożera.

Okres lęgowy

Gniazdo

To luźna konstrukcja, na wysokim drzewie w jego szczytowej części, w sporej odległości od pnia. Gniazdo jest dobrze ukryte wśród gałęzi, choć nie osiąga dużych rozmiarów. Zbudowane z niewielkich patyków. Gadożery są silnie terytorialne w czasie wyprowadzanie lęgów. Para może wykorzystywać gniazdo przez wiele lat.

Jaja

W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając pod koniec kwietnia lub w maju jedno białe jajo (czasem dwa). Długość jaja to około 70 mm. Niewielka ilość jaj w zniesieniu wynika z wąskiej specjalizacji pokarmowej, bo u innych ptaków drapieżnych samice znoszą zwykle 3-4 jaja. Większa ilość młodych sprawiałaby większe problemy ze zdobyciem wystarczającej ilości pokarmu. Z drugiej strony jajo jest duże i ciężkie, waży ok. 150 g.

Gadożer to ptak monogamiczny, w pary łączy się tylko na okres lęgów.

Wysiadywanie i dorastanie

Jajo wysiadywane jest przez okres około 35-45 dni przez obydwoje rodziców. Gdy rodzice przynoszą ofiarę (początkowo głównie samiec) młodym składają ją w zagłębienia gniazda. Matka mniejszym pisklętom może rozrywać pokarm na kawałki. Starsze potomstwo robi to samemu, a czasem stara się wyrywać żyjące gady czy płazy z dzioba rodzica. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo dopiero po około 60-80 dniach, kiedy to rodzice przestają je karmić. Młode mogą być w gnieździe nawet jeszcze we wrześniu, co nie jest typowe u innych drapieżnych. Do lęgów przystępują w 3-4 roku życia.

Pożywienie

Niemal wyłącznie płazy i gady, w tym jaszczurki. Poluje również na węże dochodzące do 2 metrów długości, np. w Polsce głównie żmije zygzakowate i zaskrońce, choć nie zwraca uwagi na ich jadowitość. Chroni się przed ich jadem jedynie za pomocą gęstego upierzenia skrzydeł (razy węża kierowane są na niewrażliwe pióra), choć dzięki swej sprawnym unikom i umiejętnemu łapaniu (łamiąc kręgosłup) nie jest zwykle kąsany. Same łapy gadożera są pokryte grubą i twardą łuską rogową, co jest dodatkowym zabezpieczeniem, którego nie mają inne ptaki drapieżne. Charakterystycznym dostosowaniem są też krótkie szpony. Uzupełnienie diety mogą stanowić ssaki, ptaki i owady.

Dieta jest więc bardziej wyspecjalizowana niż w przypadku np. kani rudej, co ogranicza jednocześnie jego występowanie i jest dość rzadkim zawężeniem preferencji pokarmowych u ptaków drapieżnych. W czasie polowania pomaga mu duża zręczność w walce z ofiarą. Zwykle węża zabija uderzając go w głowę i wbijając swe szpony w jego ciało. Gady połyka zazwyczaj w całości. Powoduje to osobliwy widok i proces u odpoczywającego osobnika, któremu powiodło się polowanie. Z dzioba gadożera może wystawać wtedy część ofiary np. ogon jaszczurki lub węża podczas gdy ich głowa jest już trawiona w żołądku. Zdobycz zwisa też z dzioba tego drapieżnika gdy przynosi swą zdobycz młodym. Do polowania zabiera się później niż inne ptaki, a nawet gdy te wracają już na odpoczynek. Wylatuje na łowy wczesnym popołudniem, bo w tej najcieplejszej porze dnia największą aktywność wykazują zmiennocieplne gady i płazy. W czasie zawisającego lotu, podobnego do myszołowów, gdy wypatruje swych ofiar opuszcza nogi. Może oddalać się nawet do 20 km od gniazda.

Ochrona

Objęty ochroną gatunkową ścisłą. W Dyrektywie Ptasiej uznany jako skrajnie zagrożony przez skrajnie niewielką licznością populacji i przez zmiany środowiska wywoływane osuszaniem terenów podmokłych. Wymaga ochrony czynnej. Wokół gniazd gadożerów obowiązuje strefa ochronna: przez cały rok w promieniu do 200 m, a okresowo (od 1 marca do 30 września) - w promieniu do 500 m od gniazda.

Zobacz też

• fauna Polski
• ptaki Polski

Bibliografia

• Robert Jacek Dzwonkowski: Przyroda Polska. Warszawa: Mozaika, 2004. ISBN 83-89200-84-8.
• Pavel Vasak: Ptaki leśne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-28-X.
• Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.
• Tajemnice zwierząt: Ptaki drapieżne Europy. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1991. ISBN 83-7023-149-7.