Azja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy części świata. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Azja
Azja – zdjęcie satelitarne

Azja (gr. Ἀσία Asía, łac. Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu Oceanem Indyjskim i Australią od południowego wschodu oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.

Obszar Azji to 44,5 mln km² powierzchni lądów, to jest ~29,88% powierzchni wszystkich lądów. Azję zamieszkuje 4300 mln ludzi (dane z 2013 roku), co stanowi 60,3% ludności świata[1].

Skrajnym punktem na północy jest przylądek Czeluskin (77°43'N), na południu przylądek Piai (1°16'N), na zachodzie zaś przylądek Baba (26°05'E), a na wschodzie przylądek Dieżniewa (169°40'W). Rozciągłość równoleżnikowa równa jest około 8600 km, zaś rozciągłość południkowa 8400 km. Linia brzegowa, wraz z wyspami, wynosi powyżej 70 000 km długości[2].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa kontynentu wywodzi się od akadyjskiego słowa asios oznaczającego wejście, miejsce jasne, kraj wschodzącego słońca, namuł rzek. Początkowo nazwa ta odnosiła się jedynie do Azji Mniejszej. Około 450 r. p.n.e. odróżniono Azję Właściwą od Azji Mniejszej. Azja (Asja) była imieniem nimfy okeanidy w mitologii greckiej[3]. Tak również nazywano i rodzaj żyta. Prawdopodobne jest również, że nazwa "Azja" pochodzi od greckiego określenia Asios leimon (dosł. łęg azyjski). Asios utworzone byłoby od greckiego asis, oznaczającego muł rzeczny. Wymieniony łęg azyjski leżał u ujścia rzeki Kaistru w pobliżu Efezu, a więc w Azji Mniejszej. Z chwilą podboju Azji Mniejszej przez Persów Grecy nazwali Azją obszary leżące na wschód od Morza Egejskiego. Dopiero później nazwą tą objęto cały kontynent[4].

Podział polityczny Azji[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Państwa Azji.

Państwa Azji[edytuj | edytuj kod]

Państwa niepodległe
Państwo Stolica Powierzchnia
(w km²)
Ludność Stan na 1 stycznia 2008
 Afganistan Kabul 647 500[5] 33 057 000
 Arabia Saudyjska Rijad 2 149 700[6] 27 416 597
 Armenia Erywań 30 000[2] 3 275 000
 Azerbejdżan Baku 87 000[5] 9 213 0071)
 Bahrajn Manama 678[6] 689 345
 Bangladesz Dhaka 144 000[7] 151 368 352
 Bhutan Thimphu 47 000[7] 682 321
 Brunei Bandar Seri Begawan 5800[7] 372 361
 Chiny Pekin 9 566 400[8] 1 306 313 8132)
 Cypr Nikozja 9 3003)[6] 778 9243)
 Filipiny Manila 300 100[8] 91 468 677
 Gruzja Tbilisi 69 7008)[2] 4 691 8088)
 Indie Nowe Delhi 3 166 700[7] 1 102 358 9999)
 Indonezja10) Dżakarta 1 904 400[7] 246 973 10011)
 Irak Bagdad 434 300[6] 28 074 906
 Iran Teheran 1 663 200[5] 69 000 869
 Izrael Jerozolima12) 20 300[6] 6 995 301
 Japonia Tokio 378 000[8] 128 917 246
 Jemen Sana 528 000[6] 20 727 063
 Jordania Amman 89 300[6] 5 308 000
 Kambodża Phnom Penh 178 300[8] 13 607 000
 Katar Ad-Dauha 11 600[6] 840 290
 Kazachstan 13) Astana 2 745 400[2] 15 233 24414)
 Kirgistan Biszkek 199 900[5] 5 081 429
 Korea Południowa Seul 99 300[8] 49 640 671
 Korea Północna Pjongjang 124 200[8] 22 912 177
 Kuwejt Kuwejt 17 800[6] 2 600 000
 Laos Wientian 236 900[8] 5 800 000
 Liban Bejrut 10 370[6] 3 820 000
 Malediwy Male 298[7] 359 008
 Malezja Kuala Lumpur 329 700[7] 22 662 365
 Mjanma Naypyidaw 677 200[7] 53 953 136
 Mongolia Ułan Bator 1 564 100[8] 2 791 272
 Nepal Katmandu 147 000[7] 28 287 147
 Oman Maskat 309 500[6] 2 340 000
 Pakistan Islamabad 880 100[5] 178 801 56015)
 Rosja13) Moskwa7) 17 075 40014) 140 832 54014)
 Singapur Singapur 683[7] 4 425 720
 Sri Lanka Sri Dźajawardanapura Kotte16) 65 200[7] 20 222 240
 Syria Damaszek 185 200[6] 18 881 361
 Tadżykistan Duszanbe 143 100[5] 7 320 815
 Tajlandia Bangkok 513 000[7] 64 185 502
 Timor Wschodni Dili 14 604[7] 1 040 880
 Turcja13) Ankara 773 700[5] 76 704 41214)
 Turkmenistan Aszchabad 488 100[5] 3 999 923
 Uzbekistan Taszkent 447 100[5] 27 307 134
 Wietnam Hanoi 332 000[8] 82 689 518
 Zjednoczone Emiraty Arabskie Abu Zabi 83 600[6] 4 320 000
Mapa polityczna Azji. Ujęto także europejskie części państw, które leżą na obu kontynentach (Rosja, Turcja i Kazachstan).

1) Wraz z separatystycznym Górskim Karabachem
2) Bez Tajwanu
3) Wraz z Cyprem Północnym
4) Azjatycką część państwa stanowi tylko półwysep Synaj
5) miasto leży na obszarze Afryki
6) Azjatycka część państwa obejmuje tylko niewielki obszar wysp Sporadów, Chios i Lesbos
7) Miasto leży na obszarze Europy
8) Wraz z separatystyczną Abchazją
9) Bez zajętej przez Pakistan części Kaszmiru
10) Nie całe terytorium państwa leży w Azji
11) Wraz z Irianem Zachodnim, leżącym w Oceanii
12) Według prawa izraelskiego
13) Część obszaru kraju leży w Europie
14) Wraz z częścią europejską
15 Wraz z należącą formalnie do Indii częścią Kaszmiru
16) Siedzibą władz jest Kolombo

Terytoria zależne[edytuj | edytuj kod]

Terytoria zależne
Terytorium Ośrodek
administracyjny
Powierzchnia
(w km²)
Ludność
(2006 r.)
Status
 Akrotiri Episkopi Cantonment1) 123 64002) terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii
 Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego nie posiada 60 brak ludności stałej terytorium zależne Wielkiej Brytanii
 Dhekelia Episkopi Cantonment1) 130,8 78003) terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii
Autonomia Palestyńska Palestyna Jerozolima 6 000[6] 3 703 878 brak ustalonego statusu
 Wyspa Bożego Narodzenia Flying Fish Cove 135 2839 terytorium zależne Australii
 Wyspy Kokosowe West Island 14 574 terytorium zależne Australii

1) siedziba dowództwa dwóch baz: Akrotiri i Dhekelia; brak stolicy
2) personel bazy wojskowej, w tym ok. 1350 żołnierzy; brak stałych mieszkańców
3) personel bazy wojskowej, w tym 2212 żołnierzy; brak stałych mieszkańców

Państwa nieuznawane[edytuj | edytuj kod]

Następujące terytoria spełniają wszelkie kryteria bycia państwem, jednak nie są uznawane na arenie międzynarodowej przez inne kraje.

Państwa nieuznawane
Nazwa Stolica Powierzchnia
(w km²)
Ludność Status oficjalny Uwagi
Abchazja Abchazja Suchumi 8600 250 000 autonomiczna prowincja Gruzji Uznawana przez 5 państw
Cypr Północny Cypr Północny Nikozja 3355 210 947 część Cypru Uznawany tylko przez Turcję
 Górski Karabach Stepanakert 4400 145 000 Część Azerbejdżanu
 Osetia Południowa Cchinwali 3900 70 000 część Gruzji Uznawana przez 5 państw
 Tajwan Tajpej 36[8] 22 894 384 prowincja Chin Uznawany przez 21 państw członkowskich ONZ oraz Watykan. Reszta państw świata uznaje rząd Chińskiej Republiki Ludowej jako jedyną władzę Chin – w tym Tajwanu

Regiony Azji[edytuj | edytuj kod]

Regiony polityczno-gospodarcze według ONZ[edytuj | edytuj kod]

Organizacja Narodów Zjednoczonych wydziela w Azji następujące regiony:

Regionalizacja ta ma charakter polityczny i jest oparta na granicach państw.

Regionalizacja fizycznogeograficzna Azji[edytuj | edytuj kod]

Najogólniejsza regionalizacja fizycznogeograficzna Azji zastosowana dotychczas w polskiej geografii fizycznej jest następująca[9]:

1. Azja Północna

Nizina Zachodniosyberyjska
Wyżyna Środkowosyberyjska
Syberia północno-wschodnia
Daleki Wschód
obszary górskie Syberii Południowej

2. Azja Centralna

Nizina Turańska i Pogórze Kazachskie z otaczającymi górami
Kotlina Dżungarska
Kotlina Kaszgarska
Wyżyna Tybetańska
Wyżyna Mongolska

3. Azja Wschodnia

Chiny monsunowe
Mandżuria (Chiny północno-wschodnie)
Półwysep Koreański
Wyspy Japońskie

4. Azja Południowa

Półwysep Indyjski i Cejlon
Półwysep Indochiński
Archipelag Malajski i Filipiny

5. Azja Zachodnia

Azja Mniejsza
Wyżyna Armeńska
Kaukaz
Wyżyna Irańska
Nizina Mezopotamska
Wyżyna Syryjsko-Palestyńska
Półwysep Arabski

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Ukształtowanie poziome[edytuj | edytuj kod]

Azja położona jest niemal w całości na półkuli wschodniej i północnej. Jedynie niewielkie obszary leżą na półkuli zachodniej (Półwysep Czukocki) i południowej (część Archipelagu Malajskiego).

Wyspy zajmują około 7% obszaru Azji (2,7 mln km). Zlokalizowane są wzdłuż wschodnich i południowo-wschodnich wybrzeży w trzech archipelagach: Malajskim, Japońskim i Filipińskim. Największymi wyspami Azji są: Borneo (736 tys. km²), Sumatra (427 tys. km²), Honsiu (228 tys. km²), Celebes (197 tys. km²), Jawa (126 tys. km²), Luzon (106 tys. km²). Półwyspy zajmują 8,7 mln km² (19% powierzchni Azji). Największe z nich to: Półwysep Arabski (2,78 mln km²), Indochiński (2,17 mln km²), Indyjski (2088 tys. km²), Azja Mniejsza (0,5 mln km²), Tajmyr (0,4 mln km²), Kamczatka (0,27 mln km²) i Półwysep Koreański (0,22 mln km²)[2].

Wody oblewające Azję należą do 3 oceanów. Na północy ląd Azji otaczają płytkie morza szelfowe: Czukockie, Wschodniosyberyjskie, Łaptiewów, Karskie; na wschodzie morza: Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Jawajskie, Banda, Moluckie, Seram, Flores, Sawu, Arafura; na południu wody Morza Arabskiego i Zatoki Bengalskiej. Średnia odległość od mórz wynosi 750 km, a maksymalna 2400 km.[10]

Między półwyspami i wyspami Azji znajduje się wiele głęboko wciętych zatok i przybrzeżnych – otwartych, półzamkniętych lub zamkniętych – basenów morskich. Najważniejsze z nich znajdują się na Oceanie Atlantyckim i są to Morza: Śródziemne, Czarne, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie, Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Arabskie, Czerwone, tzw. Indonezyjskie Morze Śródziemne (nazwa obejmująca łącznie wszystkie morza wokół Archipelagu Malajskiego i Filipin) oraz Zatoki: Bengalska i Perska.

Ukształtowanie pionowe[edytuj | edytuj kod]

Azja jest najbardziej zróżnicowanym kontynentem pod względem ukształtowania pionowego. Znajduje się tutaj zarówno najwyższy (Mount Everest, 8848 m n.p.m.) jak i najniższy punkt na Ziemi (depresja Morza Martwego; 422 m p.p.m.). Maksymalna deniwelacja osiąga 9270 metrów. Azja jest - pomijając Antarktydę - obszarem o najwyższej średniej wysokości (średnia wynosi 990 metrów). Obszary poniżej 300 m n.p.m. zajmują 32,4% powierzchni (w tym 1,2% depresje), obszary o wysokościach między 300–2000 m n.p.m. 54,7% powierzchni, obszary powyżej 2000 m n.p.m. 12,9% powierzchni[2].

Najwyżej wzniesiona jest Azja Środkowa (zwana też czasami Azją Wysoką). Znajduje się tutaj wysokogórska Wyżyna Tybetańska otoczona potężnymi pasmami górskimi: Himalajami (od południa), Karakorum (od południowego zachodu) i Kunlun (od północy). Pasma te zbiegają się na zachodzie w węźle Pamir. Od Azji Wysokiej aż do Morza Czarnego i Śródziemnego biegnie obszar pokryty dużą ilością pasm górskich (np. Kaukaz, Góry Pontyjskie, Zagros).

Obszary nizinne występują w jej północno-zachodniej części: Nizina Turańska, Zachodnio- i Północnosyberyjska, na wschodzie leży Nizina Północnochińska, na południu Nizina Gangesu, Indusu i Mezopotamii. Wielkie obszary wyżynne występują na północy (Wyżyna Środkowosyberyjska), zachodzie (Pogórze Kazachskie) i południu (wyżyna Dekan, Półwysep Indyjski). Wyżyna Dekan opada ku wschodowi i zachodowi krawędziowymi górami (Ghaty Wschodnie i Zachodnie), podobnie krawędziowe góry towarzyszą zachodnim i południowym brzegom Półwyspu Arabskiego.

Wysoko położone obszary wyżynne, otoczone pasmami górskimi, stanowią integralną część Azji Zachodniej i Centralnej. Na zachodzie są to Wyżyny: Anatolijska, Armeńska i Irańska. Wśród licznych otaczających je łańcuchów górskich należy wymienić góry: Pontyjskie, Taurus, Kaukaz, Elburs, Kopet-dag, Zagros i Mekran. Dalej ku wschodowi wysokości pasm górskich wzrastają. Znajduje się tu najpotężniejszy na świecie węzeł górski – Pamir, nazywany Dachem Świata, w którym zbiegają się jedyne na świecie łańcuchy górskie, przekraczające 7000 m n.p.m.: Tienszan, Hindukusz, Karakorum, Himalaje oraz Kunlun i Hengduan Shan.

Południowym przedłużeniem Gór Syczuańskich są pasma górskie Półwyspu Indochińskiego i Archipelagu Malajskiego. Między Himalajami a Kunlunem znajduje się, uważana za najwyżej położoną na świecie, Wyżyna Tybetańska, a między Kunlunem i Tienszanem wyżynna Kotlina Kaszgarska. Dalej na północnym wschodzie znajduje się rozległa Wyżyna Mongolska, którą otaczają pasma: Ałtaju, Sajanów, Gór Jabłonowych i Wielkiego Chinganu. Wschodnia część Syberii stanowi również obszar wyżynno-górski. Rozległe płaskowyże (m.in. Wyżyna Ałdańska, Zejsko-Burejska, Anadyrska) oddzielone są od siebie górami, m.in.: Czerskiego, Wierchojańskimi, Kołymskimi, Koriackimi i Sichote Aliń, a także górami Kamczatki. Obszary górskie przeważają też na Półwyspie Koreańskim, w południowych Chinach, na Wyspach Japońskich, Tajwanie i Filipinach.

Znaczne obszary (ok. 16,5 mln km²) Azji zajmują pustynie, występujące zarówno w strefie zwrotnikowej (Półwysep Arabski, Nizina Hindustańska), podzwrotnikowej (pustynie Iranu), jak i umiarkowanej, kontynentalnej (Nizina Turańska, Kotlina Kaszgarska, Pustynia Gobi).

Budowa geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Azja leży w większości na płycie eurazjatyckiej. Wyróżnić można także pozostałe cztery platformy. Platforma syberyjska składa się z prekambryjskich skał metamorficznych. Platforma chińska była pierwotnie północną częścią Gondwany i na przełomie paleozoiku i mezozoiku przyłączyła się do Azji. Platforma dekańska oddzieliła się od Gondwany w jurze, do Azji przyłączyła się w trzeciorzędzie; obejmuje Półwysep Indyjski oraz Cejlon. Platforma Arabska obejmuje Półwysep Arabski oddzieliła się w trzeciorzędzie od platformy afrykańsko-arabskiej[2].

Strefy roślinne[edytuj | edytuj kod]

Wieczne lody arktyki zajmują północne krańce kontynentu azjatyckiego graniczące z Oceanem Arktycznymbiegunem północnym. Występuje tu noc i dzień polarny. Wieczne lody arktyki zwane są trafnie pustynia lodową. W tym środowisku życie skupia się wokół morza. Mimo ekstremalnych warunków pustynie lodowe nie są pozbawione roślin. Na wystających spod lodu skałach można spotkać porosty, a w szczelinach skalnych, mchy. Na glinianej glebie pojawiają się darnie. Pojedynczo i rzadko rosną tu także rośliny kwiatowe m.in. arktyczne gatunki skalnic, jaskrów, głodków czy niezapominajek.

Tundra zajmuje północne krańce kontynentu Azjatyckiego. Z południa na północ przechodzi w pustynię lodową. Ma klimat delikatniejszy od arktycznego, lecz i tak bardzo ostry. Występuje tu noc i dzień polarny. Tundra jest bezleśną krainą. Drzewa nie są w stanie tu przetrwać. Rosną tu jedynie skarłowaciałe gatunki brzóz, wierzb, sosen, świerków np.: brzoza karłowata, wierzba zielna, wierzba polarna. W miarę jak warunki stają się suchsze wzrasta znaczenie porostów. Gdy tundra jest wilgotna, więcej na niej mchów.

Tajga zajmuje gruby "pas" opasający Azję poniżej koła podbiegunowego północnego. Stanowi największy lądowy biom świata, zachowany w bardzo dobrym stanie dzięki małej eksploatacji przez człowieka. Dość ostry klimat i kwaśna uboga gleba umożliwia egzystencję drzewom iglastym. Drzewa szpilkowe są najlepiej przystosowane do życia w tej strefie: igły są trwałe, skórkowate, odporne na mróz. Dlatego drzewa liściaste np.: brzozy, olsze, topole, wierzby stanowią tylko domieszkę. W lasach borealnych (tajdze) dominuje zwykle jeden z gatunków sosny, świerka, jodły czy modrzewia. Na Syberii np. przeważa świerk syberyjski i modrzew syberyjski. Na dalekim wschodzie modrzew dahurski. W lasach sosnowych i modrzewiowych warstwa runa jest bogata, tworzą ją borówka brusznica, mącznica lekarska, bażyna czarna, porosty, głównie chrobotki i płucnice. W lasach jodłowych i świerkowych panuje mrok, dlatego runo jest mniej rozwinięte, rosną tu borówki czarne, szczawik zajęczy, gruszyczki, widłaki i mchy. W lasach borealnych z powodu zmarzliny zatrzymującej wodę jest dużo mokradeł i torfowisk (w Azji, głównie w zachodniej Syberii). Torfowiska wysokie tworzą głównie mchy torfowe. Mało tu roślin kwiatowych. Reprezentuje je żurawina błotna, modrzewnica zwyczajna, borówka bagienna, bażyna czarna. Na torfowiskach niskich więcej jest turzyc, wełnianka i bagnic torfowych.

Step Azji Od Uralu po górny bieg rzeki Ob rozciągają się stepy południowo syberyjskie. Na wschodzie duże powierzchnie pokrywają stepy Zabajkala łączące się ze stepami Mongolii i północnych Chin. Cechą charakterystyczną stepu Syberyjskiego są rozsiane na ich obszarze enklawy z roślinnością solniskową, laskami brzozowo-osikowymi i sosnowymi. Trzcinowiska zajmują zabagnienia terenu. Nad wszystkimi roślinami dominują trawy. Stepy wschodniej części Azji mają charakter jeszcze bardziej trawiasty. Roślinność jest tu dosyć monotonna.

Chłodne pustynie i półpustynie Azji zajmują środek kontynentu azjatyckiego. Pokrywę roślinną stanowią przeważnie luźno rozrzucone kępy traw i ziół, między którymi pojawiają się okresowo rośliny efemeryczne. Można tu spotkać krzewy oraz byliny osiągające nawet 5 m. Chłodne pustynie i półpustynie Azji zgrupowane są zasadniczo w dwóch regionach – są to pustynie środkowoazjatyckie (kazachstańsko-dżungarskie i irańsko-turańskie) oraz centralnoazjatyckie (pustynne wyżyny Azji centralnej). W Azji środkowej największą powierzchnię zajmują pustynie piaszczyste ze stosunkowo bogatą roślinnością składającą się z traw, turzyc, roślin motylkowych i krzewiaste krzewiastych saksaułów. Dużo jest ziół i innych roślin efemerycznych. W Azji centralnej brak jest roślinności efemerycznej. Szatę roślinną tworzy trawa (np. wysoka trawa czij) i krzewy m.in. karagan i rokitnik.

Lasy liściaste strefy umiarkowanej Azji zajmują wschód tego kontynentu i wyspę Honsiu. Monsunowe wiatry sprawiają, że zima jest tu raczej bezśnieżna. Podobnie jak w Europie lasy liściaste Azji są zróżnicowane w zależności od siedliska jakie zajmuje. Mamy tu odpowiedniki naszych dąbrów, łęgów, grądów, ale złożone z zupełnie innych gatunków. Tak np. na wyżynach rosną bogate lasy z dębem mongolskim, lipa mandżurską i korkowcem amurskim. Na nizinach i w dolinach rzek spotykamy lasy z lipą amurską, jesionem mandżurskim i orzechem mandżurskim. W warstwie krzewów rośnie wiciokrzew, lilak, różaneczniki i ligustry. W lasach Dalekiego Wschodu występuje miłorząb dwuklapowy i magnolie.

Lasy zwrotnikowe i sawanny Azji zajmują Półwysep Indyjski i wyżyny Gór Południowochińskich. O ich charakterze decyduję długość dwóch pór roku (pora sucha i deszczowa). Lasy zwrotnikowe w trakcie pory deszczowej trudno odróżnić od równikowych, również ze względu na niektóre wspólne gatunki, np.: Teczyna. Już jednak w porze suchej większość lasów zwrotnikowych traci liście, a równikowe są wiecznie zielone. W krajobrazie sawann charakterystyczne są dwa elementy: zwarta warstwa traw (dominuje wśród nich Imperata cylindrica zwana trawą alang alang) oraz rzadko rozmieszczone pojedyncze drzewa.

Wilgotne lasy równikowe Azji zajmują zachodnie wybrzeża półwyspu Dekan, Nizinę Gangesu, Irawadi, Półwysep Indochiński i większość wysp Archipelagu Malajskiego. Są to wiecznie zielone lasy w których nie dochodzi do zmian pór roku. Zasadniczo las ten składa się z warstwy drzew, krzewów i runa. Runo jest bardzo słabo rozwinięte, warstwę krzewów tworzą zwykle młode drzewa. Warstwa drzew jest najbujniejsza. W koronach drzew roi się od lian, epifitów, mszaków, glonów i porostów. Z równikowych lasów Azji pochodzi cynamonowiec, muszkatołowiec i pieprz.

Góry Azji Na południowych stokach Himalajów rosną wiecznie zielone lasy równikowe i zwrotnikowe. Sięgają one zwykle około 3000 m n.p.m. Rośnie w nich dąb, klon, magnolia, bambus. Powyżej znajdują się lasy z jodłą, cisem, choiną i różanecznikami które sięgają 4200 m n.p.m. Jeszcze wyżej spotykamy zarośla krzewiaste z brzozami i różanecznikami, a ponad nimi murawy alpejskie. Piętro wiecznych śniegów zaczyna się na wysokości 4400–5700 m n.p.m. Na północnych stokach Himalajów rozwijają się zbiorowiska pustynne i półpustynne. Przechodzą one w murawy alpejskie.

Stosunki wodne[edytuj | edytuj kod]

Rzeki[edytuj | edytuj kod]

Najdłuższymi rzekami Azji są: Jangcy (6300 km), Huang He (5464 km), Amur (4510 km), Mekong (4500 km), Lena (4400 km), Jenisej (4102 km), Ob (4338 km), Indus (3180 km) i Syr-daria (3078 km). Najdłuższą rzeką Azji, stanowiącą dopływ innej rzeki, jest wpadający do Obu Irtysz (4248 km). Największe dorzecza posiadają rzeki syberyjskie: Ob (2975 km²), Jenisej (2580 km²), Lena (2490 km²) i Amur (1855 km²). Najwięcej wody do Oceanu Spokojnego odprowadza Jangcy (35 tys. m³/s), największą ilość zawiesiny (2,18 mld t rocznie) niosą Ganges z Brahmaputrą, tworzące u wspólnego ujścia potężną deltę. W środkowej i zachodniej Azji wiele rzek ma charakter okresowy lub epizodyczny. Liczne rzeki, powstające w górach, mają w górnym biegu charakter stały, ale kończą swój bieg w niewielkich bezodpływowych jeziorach (np. Tarym o długości 2030 km) lub wręcz w piaskach pustyń.

Jeziora[edytuj | edytuj kod]

Największe jeziora występują w północnej, środkowej i zachodniej części Azji, są to – oprócz Morza Kaspijskiego – silnie wysychające obecnie Jezioro Aralskie (ok. 33,6 tys. km²), najgłębszy na świecie Bajkał (powierzchnia 31,5 tys. km²) i częściowo słone jezioro Bałchasz (17–22 tys. km²). Syberia, szczególnie zachodnia, jest miejscem występowania rozległych obszarów bagiennych.

Lodowce[edytuj | edytuj kod]

Współczesne zlodowacenie Azji zajmuje największe przestrzenie na wyspach arktycznych, w daleko na północ wysuniętych górach Syberii: Byrranga (Tajmyr), Czerskiego, Wierchojańskich (Jakucja), Koriackich (Kamczatka) oraz w wysoko wzniesionych pasmach Azji Centralnej (Karakorum, Himalaje, Hindukusz, Pamir, Tienszan, Kunlun, Ałtaj) i Zachodniej (Kaukaz). Linia wiecznego śniegu, przebiegająca na wyspach arktycznych na poziomie morza, najwyżej wznosi się w Azji Środkowej, w wysokich pasmach górskich, położonych w skrajnie suchym, kontynentalnym klimacie zwrotnikowym. W Tybecie, w Transhimalajach dochodzi do 6100 m n.p.m. Największe lodowce znajdują się w: Karakorum (Sjaczen – 1189 km², Baltoro – 755 km², Hispar – 622 km²), Pamirze (Fedczenki – 995 km²) i Tienszanie (Inylczek Południowy – 500 km²).

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Azję zamieszkuje 4210 mln ludzi (dane z 2012 roku), co stanowi 60,3% ludności świata. Obszar cechuje się wysokim średnim wskaźnikiem przyrostu naturalnego (17‰), przy czym najwyższe wartości osiąga on w Syrii (37,1‰), Iraku (36,8‰) i Jemenie (36,7‰), najniższy – w Japonii (-0,2‰).

Średnia gęstość zaludnienia 93 osoby/km². Rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne. Obszary Niziny Hindustańskiej, Jawy i Niziny Południowochińskiej stanowią najgęściej zaludnione obszary świata (powyżej 600 osób/km²). Inne tereny, m.in. wysokie góry, pustynie Azji Środkowej, daleka Północ, są praktycznie niezaludnione.

Największymi miastami Azji są: Tokio (13,0 mln), Mumbaj (13,0 mln), Karaczi (12,0 mln), Delhi (11,0 mln), Seul (11,0 mln), Stambuł (10,3 mln), Szanghaj (10,0 mln), Dżakarta (9,2 mln), Pekin (7,5 mln), Teheran (7,3 mln), i Bangkok (7,0 mln).

Największe zespoły miejskie tworzą: Tokio (35,0 mln), Seul (23,0 mln), Mumbaj (20,0 mln), Nowe Delhi (20,0 mln), Kolkata (15,6 mln), Pekin (15,0 mln), Osaka (13,5 mln), Szanghaj (13 mln).

Azja jest kolebką najstarszych cywilizacji globu ziemskiego: sumeryjskiej, hetyckiej, hebrajskiej, perskiej, indyjskiej, chińskiej, mongolskiej itp. Badaniem tych kultur zajmują się odpowiednie działy orientalistyki.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Protestantyzm na świecie#Azja.

Rekordy kontynentu azjatyckiego[edytuj | edytuj kod]

Największy półwysepPółwysep Arabski (2789 tys. km²)
Największa wyspaBorneo (746 tys. km²)
Największy archipelagArchipelag Malajski
Największe jezioroMorze Kaspijskie (374 tys. km²)
Najgłębsze jezioro / największa kryptodepresjajezioro Bajkał (1637 m p.p.m.)
Najdłuższa rzekaJangcy – 6300 km
Najwyższy szczytMount Everest (Czomolungma) (8848 m n.p.m.)
Największa depresja – Morze Martwe (~422 m p.p.m.)
Najwyższa wyżyna – Wyżyna Tybetańska (5500 m n.p.m. o powierzchni ok. 2,5 mln km²)
Największa delta rzeczna – Ganges z Brahmaputrą (2/3 powierzchni Polski)
Najniższa temperaturaOjmiakon (−71,2 °C)
Najwyższa temperatura – Tirat Cvi, Izrael (53,9 °C)
Największe opady – Czerapuńdżi – ~11 tys. mm / w 1861 r. (22987 mm)
Najludniejsze państwoChiny (~1,32 mld w 2007 r.)
Największe państwo – Rosja (~17 075 253 km²)
Państwo o największej gęstości zaludnieniaSingapur (6751 osób/km²)
Państwo o najniższej gęstości zaludnieniaMongolia (1,89 osób/km²)
Najludniejsze miasto – Tokio (aglomeracja) (27,9 mln w 2005 r.)
Największa ilość stref klimatycznych – wszystkie strefy klimatyczne świata
Największa ilość ras – wszystkie rasy świata
Największa ilość religii – wszystkie religie świata
Najdłuższa nazwa miasta – Miasto aniołów, wielkie miasto, wieczny klejnot, niezdobywalne miasto boga Indry, wspaniała stolica świata wspomaganego przez dziewięć pięknych skarbów, miasto szczęśliwe, obfitujące w ogromny Pałac Królewski, który przypomina niebiańskie miejsce gdzie rządzi zreinkarnowany bóg, to miasto dane przez Indrę, zbudowane przez Wisznu – pełna nazwa Bangkoku

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zhongwei Zhao: Population change will shape Asia’s future. EastAsiaForum, 17 marca 2013.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 wielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006. ISBN 978-83-01-14921-5.
  3. Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 44. ISBN 83-04-04673-3.
  4. "Poznaj świat" R. VIII, nr 11 (96), listopad 1960, s. 44
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 wielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006. ISBN 978-83-01-14924-6.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 wielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006. ISBN 978-83-01-14925-3.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 wielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006. ISBN 978-83-01-14923-9.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 8,9 wielu autorów: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 2006. ISBN 978-83-01-14922-2.
  9. Zdzisław Czeppe, Jan Flis, Rodion Mochnacki Geografia fizyczna świata. Podręcznik dla studentów geografii uniwersytetów i wyższych szkół pedagogicznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, wyd. I, s.315-316
  10. Popularna Encyklopedia Powszechna. T. Azja. Tom I. Fogra, 2001. ISBN 83-7227-730-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]