Azja Środkowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Azja Centralna w definicji wąskiej i szerokiej
Mapa polityczna państw Azji Środkowej
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy regionu politycznogeograficznego. Zobacz też: Azja Centralna (region fizycznogeograficzny).

Azja Środkowa (także Azja Centralna) – region wyróżniany w geografii historycznej i politycznej.

Zasięg Azji Środkowej wyznacza się w oparciu o kryteria antropogeograficzne, przede wszystkim według granic państw regionu. Zgodnie z przeważającym obecnie nazewnictwem Azja Środkowa to zespół państw pomiędzy Rosją na zachodzie i północy, Chińską Republiką Ludową na wschodzie oraz Afganistanem i Iranem na południu. Tak rozumiana Azja Środkowa obejmuje pięć państw - dawnych republik związkowych ZSRR: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan (zwane "stanami" z racji obecności w nazwach perskiego sufiksu "-stan" znaczącego "kraj"). Region Azji Środkowej w tym znaczeniu ma powierzchnię 4 mln km² i zamieszkiwany jest przez około 65 mln ludzi (2012).

W czasach ZSRR terminem "Azja Środkowa" (Средняя Азия - Sriedniaja Azija) określano jedynie Uzbekistan, Turkmenię, Kirgizję i Tadżykistan. Był to jeden wspólny obszar gospodarczy. Ze względu na cechy geograficzne Kazachstanu, republika ta nie była wliczana - stąd też w czasach sowieckich używano określenia "Azja Środkowa i Kazachstan". W 1992 roku prezydent Kazachstanu Nursułtan Nazarbajew na szczycie państw Azji Środkowej zgłosił propozycję rezygnacji z definicji terminu "Azji Środkowej i Kazachstanu" na rzecz pojęcia "Azja Centralna" (Центральная Азия), obejmującego wszystkie postsowieckie republiki w regionie. Propozycja przyjęła się i tak też dziś powszechnie funkcjonuje, choćby w mediach.

Definicja Azji Centralnej wypracowana przez UNESCO w History of Civilizations of Central Asia wyznacza dużo szersze granice regionu Azji Centralnej, zaliczając do niego Mongolię, Tybet, północno-wschodni Iran (prowincje Golestan, Chorasan Północny i Chorasan-e Rezawi), Afganistan, Pakistan (prowincje Chajber Pasztunchwa, Pendżab, Azad Dżammu i Kaszmir), Indie (stan Pendżab oraz regiony Kaszmir i Ladakh), środkowo-wschodnią Rosję na południe od linii borealnych lasów iglastych (tajgi) oraz pięć wspominanych już wcześniej republik poradzieckich[1]. Taką definicję Azji Centralnej podaje także Collins dictionary[2].

Alternatywną metodą jest określenie regionu w oparciu o pochodzenie etniczne, byłyby więc to w szczególności obszary zamieszkane przez ludy wschodnio-turkijskie, wschodnio-irańskie i mongolskie. Wówczas region Azji Centralnej zawierał by: pięć wspomnianych byłych republik poradzieckich, turkijskie regiony południowej Syberii, Mongolię, chińskie regiony autonomiczne Sinciang i Mongolia Wewnętrzna oraz północną część Afganistanu, tzw. Afgański Turkiestan. Region tak pojmowany, choć nie religijnie, etnicznie i językowo, ale kulturowo jest ze sobą spójny, na co wpływ miała wspólna historia cywilizacji ludów Wielkiego Stepu oraz położenie na Jedwabnym Szlaku oraz Wielkim Szlaku Herbacianym.

Azja Centralna to region o bardzo zróżnicowanym ukształtowaniu geograficznym obejmującym wysokie góry (Tienszan), rozległe pustynie (Kara-kum, Kyzył-kum, Takla Makan i Gobi) i trawiaste stepy. Większość obszaru nie nadaje się pod uprawę, między innymi ze względu na obecność wspomnianych już pustyń jak i niedoboru wody[3]. Do najważniejszych rzek należy zaliczyć Amu-darię, Syr-darię, Hari Rod i Murgab. Ponadto na obszarze tym położone są trzy jeziora: Aralskie, Bałchasz, a także Morze Kaspijskie[4]. Dominuje klimat suchy, stepowy, z niewielką ilością opadów i dużymi wahaniami temperatur[5]. Występuje tu kilka stref biogeograficznych od pustyń, żyznych stepów i lasów liściastych poprzez alpejskie łąki aż po tundrę. Bioróżnorodność regionu charakteryzuje się wysokim stopniem endemizmu: w niektórych obszarach, aż do 18-20% roślin stanowią gatunki bardzo rzadkie. Występuje tu około 7000 gatunków roślin kwiatowych, 900 gatunków kręgowców i 20 000 bezkręgowców. Wiele z nich wymienionych jest w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych Światowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN)[6],

Przypisy

  1. L.I. Miroshnikov: APPENDIX: A note on the meaning of the term „Central Asia” as used in this book. W: Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson: History of Civilizations of Central Asia. T. 1: The dawn of civilization: earliest times to 700 B.C.. Delhi: Motilal Banarsidaa Publishers, 1999, s. 467-470. ISBN 81-208-1407-x. (ang.)
  2. Central Asia (ang.). [dostęp 2013-11-07].
  3. Jérémy Allouche: Continuité et discontinuité dans la politique de l’eau en Asie Centrale. T. 13/14: Gestion de l'indépendance et legs soviétique en Asie centrale. 2004, s. 12. ISBN 2-7449-0444-9. (fr.)
  4. Muhammad Aurang Zeb Mughal: Caspian Sea. W: Robert Warren Howarth: Biomes and ecosystems. Ipswich, Massachusetts: Salem Press, 05 2013, s. 37-39. ISBN 9781429838139.
  5. Mikhail Blinnikov: A Geography of Russia and Its Neighbors. New York: The Guilford Press, 2011, s. 324-326. ISBN 978-1606239209. (ang.)
  6. About Central Asia's geography and environment (ang.). WWF. [dostęp 2013-11-07].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Anna Giza: Region Azji Centralnej (pol.). W: centralnaazja.blogspot.com [on-line]. 2013-10-10. [dostęp 2013-11-07].

Wikimedia Commons