Gryfici (Świebodzice)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Gryfici (Świebodzice) – średniowieczny ród rycerski, którego przedstawiciele w XII i XIII w. zajmowali dominującą pozycję wśród możnowładztwa małopolskiego.

Pochodzenie i historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodu urobiona została od gryfa, będącego godłem ich herbu, którego dowody używania istnieją jednak dopiero w XIV w. (stąd zwani też są, szczególnie w odniesieniu do wcześniejszego okresu, Świebodzicami, od zawołania rodowego "Świeboda")[1]. Za pierwszych wybitnych przedstawicieli rodu uważa się arcybiskupa Janika (zm. po 1167 r.) i Jaksę z Miechowa (zm. ok. 1176), krzyżowca i fundatora klasztoru bożogrobców w Miechowie, utożsamianego przez część badaczy z Jaksą z Kopanicy (księciem połabskich Stodoran)[2]. Jego znaczenie i zamożność zapewne w dużym stopniu było związane z małżeństwem z córką potężnego palatyna Piotra Włostowica. Ponieważ sam Jaksa nie pozostawił męskich potomków, późniejsi członkowie rodu mieli pochodzić od jego męskich krewnych.

Nie jest do końca jasne pochodzenie rodu – wydaje się, iż jego korzenie tkwiły w Małopolsce, choć pojawiły się także również podejrzenia, że pochodzili oni ze Śląska, Danii czy Czech (często podstawą do tych przypuszczeń były niejasne informacje na temat wspomnianego Jaksy)[3]. Dyskusyjne były także związki rodu z książęcą dynastią pomorską Gryfitów (w starszej literaturze wspominano o bezpośrednim pochodzeniu Gryfitów pomorskich od małopolskich, zostało to jednak zakwestionowane)[4].

Szczyt potęgi rodu przypadł na XII i XIII w., gdy jego przedstawiciele rodu posiadali dominującą pozycję wśród możnowładztwa małopolskiego, niejednokrotnie decydując o obsadzie tronu książęcego w Krakowie. Stopniowa utrata znaczenia rodu nastąpiła w drugiej połowie XIII w., a w XIV w. członkowie rodu w zasadzie znikają z najważniejszych polskich urzędów.

Tereny, na których skupiały się dobra Gryfitów to przede wszystkim okolice Krakowa – na wschód od niego (pogórze karpackie w rejonie Bochni czy bliżej położony ośrodek rodowy z centrum w Ruszczy i Branicach) oraz na północ (okolice Jędrzejowa, dawniej zwanego Brzeźnicą, z której pisało się wielu członków rodu). Oprócz tego Gryfici dysponowali także licznymi dobrami na Śląsku.

Wybitni przedstawiciele rodu[edytuj | edytuj kod]

Potomkowie rodu[edytuj | edytuj kod]

Obok wspomnianych wyżej pomorskich Gryfitów, których bezpośrednie pochodzenie od małopolskich jest jednak dość nieprawdopodobne, z rodu Gryfitów-Świebodziców wywodzi się wiele późniejszych rodzin szlacheckich. Jedną z nich byli Braniccy herbu Gryf, których gniazdo rodowe znajdowało się w Ruszczy i Branicach, dawnych siedzibach Gryfitów. Ród ten należał do magnaterii Rzeczypospolitej Obojga Narodów; wymarł w XVIII wieku. Blisko spokrewniony z Gryfitami był też inny średniowieczny ród możnowładczy Lisów, najprawdopodobniej wywodzący się z tego samego korzenia w linii męskiej[6].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. M. L. Wójcik, Ród Gryfitów..., s. 31.
  2. Choć na temat jego przynależności do Gryfitów toczyła się wśród historyków dyskusja, kwestionował to m.in. A. Małecki. Por. A. Małecki, Studya heraldyczne, t. II, s. 59-64; M. L. Wójcik, Ród Gryfitów..., s. 20-23.
  3. Spośród najbardziej oryginalnych teorii wymienić można koncepcję S. Nakielskiego sformułowaną w XVII w., który wywodził genealogię rodu od wspomnianego przez Kadłubka Jaksy, syna legendarnego władcy Lechitów Leszka, który miał władać bałkańską Serbią; z kolei F. Piekosiński wywodził Gryfitów od Piasta, uznając ich za potomków jego synów Świebody i Gryfa. Por. M. L. Wójcik, Ród Gryfitów..., s. 12-37.
  4. Bezpośredni związek obu rodów (np. poprzez pochodzenie od dwóch braci) proponował Jan Długosz. W XIX w. A. Małecki twierdził, że pokrewieństwo to wynikało jedynie z wżenienia się jednej z córek małopolskich Gryfitów w dynastię pomorską. Późniejsza historiografia nie znajduje dowodów na tego typu pokrewieństwo. Por. A. Małecki, Studya heraldyczne, t. I, s. 268-285; M. L. Wójcik, Ród Gryfitów..., s. 39.
  5. Nie jest pewne, czy należał on do rodu Gryfitów, czy też do Lisów, należy jednak zaznaczyć, że Mikołaj żył w czasie, gdy oba rody dopiero się od siebie rozdzielały i ówcześnie zapewne były traktowane jako jedna rodzina. O Mikołaju por. J. Wyrozumski, Mikołaj (zm. 1202), w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXI, Wrocław 1976, s. 80-82; o pokrewieństwie Gryfitów i Lisów p. niżej.
  6. M. L. Wójcik, Ród Gryfitów..., s. 36-37; wywodzi on Gryfitów i Lisów od braci żyjących na przełomie XI i XII w.