Henryk von Brühl

Heinrich von Brühl, portret pędzla Louis de Silvestre z ok. 1750 roku

hrabia Heinrich von Brühl

Heinrich Graf von Brühl (ur. 13 sierpnia 1700 w Gangloffsömmern, Turyngia, zm. 28 października 1763 w Dreźnie) – hrabia Świętego Cesarstwa Narodu Niemieckiego, pierwszy minister (od 1738 roku) i faworyt Augusta III, generał artylerii koronnej w latach 1752-1763, wolnomularz. Odznaczony Orderem Czarnego Orła (1730), Świętego Huberta, św. Henryka, św. Andrzeja Powołańca (1736) i św. Aleksandra Newskiego.

W 1719 został "srebrnym paziem" Augusta II. W 1729 został kamerjunkrem, w 1730 podkomorzym, później szambelanem saskim. W 1731 został dyrektorem akcyzy, kierownikiem finansów elektorskich, polityki zagranicznej i wewnętrznej elektoratu. Zasiadał w Radzie Tajnej, dysponował obsadą stanowisk duchownych. Od 1733 administrował górnictwem i dochodami dworu. Za swoją ciężką służbę pobierał pensję 90 000 talarów rocznie, którą zresztą powiększył licznymi łapówkami i nielegalną dzierżawą dóbr.

Po umiejętnym odsunięciu konkurenta - faworyta Augusta III, Józefa Sułkowskiego, który musiał w 1738 opuścić Drezno - skumulował w swoich rękach praktycznie wszystkie najważniejsze urzędy saskie. Od roku 1738 do 1763 podlegał mu Tajny Gabinet - naczelny organ władzy w Saksonii. W 1746 został "premier-ministrem".

Prowadził skomplikowaną grę dyplomatyczną, wikłając Saksonię w trzy wojny śląskie, zmieniając sprzymierzeńców szybciej niż zdążyły dobiec echa z pól bitewnych. Snuł plany utworzenia saskiego korytarza terytorialnego, który by połączył Saksonię z Polską, co powodowało konieczność anty-austriackiego (a potem anty-pruskiego) kursu polityki (Saksonię z Polską łączył Śląsk - do 1740 austriacki, potem pruski). W 1757 roku wojska pruskie spustoszyły Saksonię - taki był niestety owoc polityki zagranicznej hrabiego.

Od 1743 związał się z Rosją, popierał w I Rzeczypospolitej interesy jej stronników Czartoryskich. W 1748 Czartoryscy załatwili mu pozytywny wyrok Trybunału Koronnego poświadczający jego polskie szlachectwo. Od tej chwili mógł już nabywać polskie dobra. W 1754 zerwał z Czartoryskimi i zbliżył się do kamaryli Jerzego Mniszcha, który wziął ślub z jego córką Amalią (lub Amelia, Marią Mniszchową) z Brühlów ( 1737 - 1772 w Dukli).

Uszczuplony przez wojnę budżet reperował Brühl poprzez sprzedaż polskich wakansów, w 1761 sprzedał m.in. podskarbiostwo koronne Teodorowi Wesslowi, który mu miał zagwarantować nielegalne dochody z nowo utworzonej mennicy polskiej, ten jednak wziął na ten cel łapówkę od prusko-żydowskich fałszerzy. W 1761 buntującą się przeciwko saskiej korupcji szlachtę wielkopolską, uciszył przy pomocy 12 000 wojska rosyjskiego.

Zmarł w Dreźnie trzy tygodnie po śmierci króla Augusta III.

Był członkiem polskiej loży masońskiej Trois Frères.

Jego synem był hrabia Alojzy Fryderyk von Brühl.

Początki jego dworskiej kariery, m.in. walkę o wpływy z Sułkowskim, opisał Józef Ignacy Kraszewski w powieści Brühl. Saski pierwszy minister jest też ważną postacią ostatniej powieści Kraszewskiego z tzw. trylogii saskiej Z siedmioletniej wojny oraz powieści Starosta warszawski.

Ciekawostki

• Brühl posiadał największy w Europie zbiór zegarków i kamizelek.
• Zamek Brühla w Brodach - zamek do 1945 roku należał do rodziny Brühlów, w zamku tym znajdowała się słynna Schwanenservice - największy na świecie porcelanowy serwis wykonany w Misieńskiej Manufakturze Porcelany na specjalnie zamównienie ministra Henryka Brühla.

Zob. też

• Pałac Brühla
• Brody (powiat żarski)

Literatura dodatkowa

• Władysław Konopczyński: Brühl Henryk. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 3: Brożek Jan – Chwalczewski Franciszek. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1937, s. 16–19.  Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, ISBN 8304032910

Poprzednik Alexander Joseph Sulkowsky

Pierwszy Minister Elektoratu Saksonii 1738-1763

Następca Johann Georg von Einsiedel