August III Sas

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
August III Sas
Z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podolski, podlaski, inflancki, smoleński, siewierski, czernihowski, a także dziedziczny książę saski i książę-elektor
August III (Poland).jpg
Coat of Arms of Wettin kings of Poland.svg
Signature of August III of Poland.PNG
Król Polski
Koronacja 17 stycznia 1734
Okres panowania od 5 października 1733 (wybór)

do 5 października 1763
Poprzednik Stanisław Leszczyński
Następca Stanisław August Poniatowski
Książę Saksonii
Okres panowania od 1 lutego 1733
do 5 października 1763
Poprzednik Fryderyk August I
Następca Fryderyk Krystian Wettyn
Dane biograficzne
Dynastia Wettinowie
Urodziny 17 października 1696 w Dreźnie
Śmierć 5 października 1763 w Dreźnie
Ojciec August II Mocny
Matka Krystyna Eberhardyna
Żona Maria Józefa
Odznaczenia
Order Złotego Runa Order Orła Białego Order Słonia Order Orła Czarnego
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Teksty na Wikiźródłach Teksty na Wikiźródłach

August III Sas[1] (ur. 17 października 1696 w Dreźnie, zm. 5 października 1763 tamże) – w latach 1733-1763 król Polski oraz jako Fryderyk August II elektor saski; syn Augusta II z saskiej dynastii Wettynów i Krystyny Eberhardyny Bayreuckiej.

Augustus III, Dei Gratia Rex Poloniae, Magnus Dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Kijoviae, Volhyniae, Podoliae, Podlachiae, Livoniae, Smolensciae, Severiae, Czerniechoviae, nec non hereditarius Dux Saxoniae Princeps et Elector etc.

August III, z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podolski, podlaski, inflancki, smoleński, siewierski, czernihowski, a także dziedziczny książę saski i książę-elektor

Życie i działalność[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

W 1711 r. pod opieką wojewody inflanckiego Józefa Kosa wyruszył w podróż po Europie, w trakcie której Kos udaremnił porwanie królewicza przez agentów brytyjskich podczas karnawału w Wenecji. W 1712 r., uwalniając się spod wpływu swojej luterańskiej babki Anny Zofii, potajemnie przeszedł w Bolonii na katolicyzm. W 1714 r. nieudaną próbę porwania królewicza z Kolonii podjęli agenci szwedzcy. 20 sierpnia 1719 r. w Dreźnie poślubił arcyksiężniczkę austriacką Marię Józefę Habsburg, córkę cesarza Józefa I i Wilhelminy Amalii Welf, która urodziła 14 dzieci:

Za jego panowania powstało słynne powiedzenie Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa!

Elekcja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna o sukcesję polską.
Portret Fryderyka Augusta w wieku młodzieńczym (1716)

Po śmierci Augusta II Mocnego w 1733 r. zawarł traktat z Austrią (w którym w zamian za poparcie swojej kandydatury uznał sankcję pragmatyczną Karola VI Habsburga) i z carycą Anną Iwanowną zobowiązał się przestrzegać zasad ustrojowych Rzeczypospolitej; zgodził się też, by faworyt rosyjski Ernest Jan Biron objął w lenno Kurlandię.

Kiedy Sejm konwokacyjny 22 maja 1733 przyjął uchwałę o wykluczeniu cudzoziemskich pretendentów do korony polskiej, 11 sierpnia nastąpiła zbrojna interwencja Rosji, która wspierana przez dyplomację Austrii i Saksonii, wprowadziła do Polski 32 tys. żołnierzy. 12 września 1733 w Warszawie Stanisław Leszczyński wybrany został przez 11 697 szlachty królem Polski[2]. Na sejmie elekcyjnym na Woli 12 września 13 000 szlachty obwołało ponownie królem Stanisława Leszczyńskiego[potrzebne źródło], który przybył na elekcję z Francji, znacznie wspierany funduszami przez swego zięcia, króla Francji Ludwika XV Burbona. 29 września na Pragę dotarły wojska rosyjskie.

5 października stronnicy Sasa pod osłoną korpusu rosyjskiego generała Piotra Lacy ogłosili Augusta III królem Polski we wsi Kamion na Pradze. Kandydata poparło 906 stronników[2].

Johann Samuel Mock, Wjazd Augusta III do Warszawy

Jednocześnie stronnicy Augusta zawiązali konfederację warszawską pod laską Antoniego Józefa Ponińskiego. 10 października do Warszawy wkroczył korpus wojsk rosyjskich. 1 listopada 1733 August zaprzysiągł pacta conventa[3].

17 stycznia 1734 w katedrze na Wawelu August III został koronowany na króla Polski przez biskupa krakowskiego Jana Aleksandra Lipskiego. Wybór ten stał się przyczyną wojny o sukcesję polską. W maju 1734 nastąpiła interwencja sił francuskich, które pod wodzą hrabiego de Plélo bezskutecznie próbowały przyjść z pomocą oblężonemu w Gdańsku przez Rosjan i Sasów Stanisławowi Leszczyńskiemu. 7 lipca Gdańsk skapitulował po kilkumiesięcznym oblężeniu. 5 listopada stronnictwo Leszczyńskiego zawiązało antysaską konfederację dzikowską. 21 listopada August III przybył do Warszawy, a 25 listopada dokonał uroczystego wjazdu przez specjalnie zbudowaną bramę tryumfalną[4].

W 1736 roku odbył się jedyny niezerwany w czasie panowania Augusta III sejm tzw. pacyfikacyjny, na którym potwierdzono jego tytuł królewski.

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

August III w stroju orderowym Orderu Orła Białego
Herb Augusta III jako wikariusza Świętego Cesarstwa Rzymskiego w latach 1740-1742 i w 1745
August III

W 1737 roku pozwolił, by faworyt carycy Anny Iwanownej Ernest Jan Biron objął jako lenno Księstwo Kurlandii i Semigalii. Okres trzydziestoletnich rządów Augusta III nie został w Polsce zmącony formalnie żadną wojną zewnętrzną, choć król wciągnął Saksonię w trzy wojny pomiędzy Prusami i Austrią o Śląsk, mający dla Polski żywotne znaczenie. W 1745 Francja poparła jego kandydaturę na cesarza[5]. W 1745 doprowadził do zawarcia traktatu warszawskiego, skierowanego przeciwko Prusom[6]. W 1745 zawarł pokój drezdeński z Prusami, a w 1746 traktat subsydiarny z Francją Ludwika XV, w 1746 wynajął 7000 wojska saskiego Wielkiej Brytanii. W 1756, gdy Saksonia została zaatakowana przez Prusy na początku wojny siedmioletniej, sam August III kapitulował w Pirnie. Dla Polski był to koniec okresu spokoju: kraj przemierzały teraz podążające na zachód armie rosyjskie, rekwirując, a niekiedy grabiąc całe wsie i miasta. W dodatku Fryderyk II wszedł w posiadanie w Saksonii polskich stempli menniczych, co pozwoliło mu zalać Rzeczpospolitą bezwartościową monetą[a] – tzw. efraimkami, bitymi przez Veitela Heinego Ephraima[7].

Sprawy wewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Władca nie troszczył się zbytnio o siłę militarną Rzeczypospolitej, więcej uwagi poświęcając własnemu wystawnemu życiu i powiększaniu bogactwa swego drezdeńskiego dworu. Był wielkim znawcą i mecenasem sztuki (zwłaszcza malarstwa), wzbogacając Galerię Drezdeńską o arcydzieła malarskie klasy światowej. W 1748 roku wzniósł w Ogrodzie Saskim w Warszawie Operalnię, budynek teatralny bogato wyposażony w maszyny i dekoracje. Angażował znakomite zespoły włoskiej commedia dell'arte, opery i baletu[8]. W 1733 Jan Sebastian Bach dedykował mu swoją wielką mszę h-moll[9], jedno z największych dzieł w historii muzyki światowej. W Rzeczypospolitej przebywał bardzo rzadko, uczestnicząc tylko w obradach senatu i podpisując dokumenty we Wschowie, dokąd mu było najbliżej z ziem elektoratu, do którego szybko powracał. Wiadomo, że oprócz ojczystego języka niemieckiego znał także francuski, polski i łacinę[10]. W oficjalnej korespondencji posługiwał się francuskim, który uważał za "język władców", natomiast nie używał czynnie języka polskiego, przez co część późniejszych badaczy błędnie twierdziła, że w ogóle go nie znał[11]. Wiadomo, że w młodości uczył się też języka rosyjskiego, ale nie wiadomo, z jakim skutkiem[12].

W swej polityce zagranicznej opierał się na Rosji. Bezpośrednio polityką (zarówno państwa jak i dworu) kierował główny doradca króla – "premier-minister" Saksonii i Polski, Henryk Brühl, który dla współczesnych stał się synonimem korupcji i złotych czasów saskich w ujemnym pojęciu. Okres panowania Sasów został niesłusznie zdeprecjonowany i jednostronnie osądzony, głównie za sprawą Prus będących w ciągłym konflikcie z Wettynami i gorliwie propagujących antysaską publicystykę. Należy podkreślić, że August III wprowadził urząd premiera i podział na ministerstwa. Rozbudował (przy niechętnej postawie szlachty i magnaterii) Zamek Królewski w Warszawie dostawiając eksponowane od strony Wisły skrzydło saskie (Elewacja Saska). Monarcha wykupił od mieszczan gdańskich arrasy wawelskie, poczynił wiele prac renowacyjnych na Wawelu, a także doprowadził do właściwego funkcjonowania Komisji Brukowej w Warszawie pod przewodnictwem marszałka Franciszka Bielińskiego.

Na współczesne negatywne stereotypy i złą opinię o czasach saskich wpłynęła również niechęć do Wettynów ze strony późniejszego króla Stanisława Augusta i Czartoryskich. Czasy saskie to rozwój polskiej sztuki kulinarnej, wytwornego jedzenia, w tym stosowania powszechniej sztućców, obrusów i wysokiej jakości porcelany. Wśród cudzoziemców funkcjonowało wówczas powiedzenie odnoszące się do wytwornego jedzenia: "jadłem jak polski król". Jest to także okres rozpowszechnienia się bielizny osobistej i pościeli. Spopularyzowano picie kawy, początkowo w domach, a z czasem w pierwszych w Polsce kawiarniach – tzw. kafenhauzach (w Warszawie w okolicach pl. Żelaznej Bramy). Zapoczątkowano też korzystanie z wód mineralnych, które w glinianych zalakowanych butlach (odnalezione podczas prac archeologicznych na terenie Pałacu Saskiego w Warszawie i Zamku Królewskiego w Warszawie) sprowadzano z Saksonii, by następnie uruchomić rodzime źródła. August III Sas popierał naukę, czego dowodem jest ufundowanie kilkuset (ponad 800) stypendiów dla studiującej polskiej młodzieży w Dreźnie. Ludzie ci w przyszłości stali się głównymi działaczami Oświecenia. Czasy saskie to także masowy napływ specjalistów z Saksonii, którzy w większości się polonizowali, jak również rozwój osadnictwa holenderskiego, związanego z pracami melioracyjnymi na nieużytkach. Okres ten to także wielki i dynamiczny rozwój Poczty Saskiej, niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania dwóch ośrodków władzy w Warszawie i w Dreźnie[b].

Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Rzeczpospolita okupiła swą neutralność i nieangażowanie się w wojny znacznym osłabieniem swej pozycji na arenie międzynarodowej. Z głównej aktorki polityki europejskiej XVII wieku przeistoczyła się faktycznie w jej bierną obserwatorkę.

Po części rekompensował jej to stały wzrost gospodarczy i odbudowa kraju w warunkach pokoju. Począwszy od lat 30. zauważalny był rozwój gospodarki Polski, m.in. dzięki zastosowaniu w dobrach królewskich zdobyczy saskiej "kameralistyki", odczuwalny był również napływ wielu artystów, architektów i rzemieślników saskich, którzy sprawili, iż Rzeczpospolitą pokryły najmodniejsze budowle magnackie, wcale nie odbiegające poziomem artystycznym od reszty Europy. Wystąpiło znaczne ożywieniu handlu zagranicznego z Saksonią i Turcją, zmalał zaś tranzyt towarowy przez Rzeczpospolitą z Rosji, która towary eksportowane do Europy kierowała przez własne porty na Bałtyku.

Za początek okresu Oświecenia w Polsce przyjmuje się rok 1740. Począwszy od lat 40. zauważalny staje się rozwój szkół jezuickich; kolegia jezuickie wobec upadku Akademii Krakowskiej przejmują ciężar szkolnictwa wyższego. Stanisław Konarski inicjuje wówczas reformę wszystkich szkół pijarskich w duchu europejskiego Oświecenia. W 1747 bracia-biskupi Andrzej Stanisław i Józef Andrzej Załuscy otwierają pierwszą polską publiczną Bibliotekę Załuskich w Warszawie.

W okresie panowania Augusta III nastąpiło faktyczne rozczłonkowanie Rzeczypospolitej. Podzieliła się ona na niemal suwerenne państewka magnackie z własną armią, formalnie tylko pozostające w granicach królestwa. Np. armia prywatna Czartoryskich niewiele ustępowała liczebnie armii królewskiej, będąc przy tym lepiej wyekwipowana i wyszkolona. Wobec faktu, iż od 1736 żaden sejm nie doszedł do skutku, ciężar władzy ustawodawczej spoczął teraz na niższej strukturze prawodawczej – sejmikach. Uchwalały one tzw. lauda sejmikowe będące podstawą działania administracji w poszczególnych województwach.

Największe rody magnackie, często wspierane przez państwa ościenne, toczyły między sobą nieustanną grę o wpływy, czego efektem był faktyczny paraliż państwa, gdyż nie pozwalano, by którakolwiek z frakcji uzyskała przewagę. Tak robili Radziwiłłowie, Braniccy, Ogińscy, Czartoryscy, Sapiehowie, Potoccy, Lubomirscy, Rzewuscy i wiele innych rodów w Koronie i na Litwie. Główne, przeciwstawne sobie obozy reprezentowało stronnictwo prorosyjskie Czartoryskich i Poniatowskich (tzw. obóz Familii), oraz stronnictwo propruskie Potockich. Pomiędzy nimi istniała jeszcze tzw. Kamaryla Mniszcha, czyli obóz prosaski. Osobną partię stanowili też później stronnicy hetmana Branickiego. W 1763 Czartoryscy planowali przeprowadzenie z pomocą Rosji zamachu stanu i odsunięcie Augusta, lecz przeszkodził temu wcześniejszy zgon króla.

Był kawalerem cesarskiego Orderu Złotego Runa (1722), duńskiego Orderu Słonia (1709), pruskiego Orderu Czarnego Orła (1733) oraz rosyjskich Orderu św. Andrzeja Powołańca (1736)[13] i Orderu św. Aleksandra Newskiego (1736)[14].

August III Wettin zmarł w Dreźnie[c] i pochowany został w tamtejszym kościele pałacowym.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Prapradziadkowie

elektor Saksonii
Jan Jerzy I Wettyn
(1585-1656)
∞1607
Magdalena Sybilla Hohenzollern1
(1586-1659)

margrabia Brandenburgii-Bayreuth
Krystian Hohenzollern2
(1581-1655)
∞1604
Maria Hohenzollern1
(1579-1649)

król Danii i Norwegii
Chrystian IV Oldenburg
(1577-1648)
∞1597
Anna Katarzyna Hohenzollern
(1575-1612)

książę Brunszwiku-Lüneburg
Jerzy Welf
(1582-1641)
∞1617
Anna Eleonora Heska
(1601-1659)

margrabia Brandenburgii-Bayreuth
Krystian Hohenzollern2
(1581-1655)
∞1604
Maria Hohenzollern1
(1579-1649)

margrabia Brandenburgii-Ansabach
Joachim Ernest Hohenzollern2
(1583–1625)
∞1612
Zofia von Solms-Laubach
(1594–1651)

książę Wirtembergii
Jan Fryderyk Wirtemberski
(1582-1628)
∞1609
Barbara Zofia Hohenzollern
(1584–1636)

Jan Kazimierz von Salm-Kyrburg
(1607–1651)

Dorota von Solms-Laubach

Pradziadkowie

elektor Saksonii
Jan Jerzy II Wettyn
(1613-1680)
∞1638
Magdalena Sybilla Hohenzollern
(1612-1687)

król Danii i Norwegii
Fryderyk III Oldenburg
(1609-1670)
∞1643
Zofia Amelia Welf
(1628-1685)

Erdmann August Hohenzollern
(1615-1651)
∞1641
Zofia Hohenzollern
(1614–1646)

książę Wirtembergii
Eberhard III Wirtemberski
(1614-1674)
∞1637
Anna Katarzyna von Salm-Kyrburg
(1614-1655)

Dziadkowie

elektor Saksonii
Jan Jerzy III Wettyn
(1647-1691)
∞1666
Anna Zofia Oldenburg
(1647-1717)

margrabia Brandenburgii-Bayreuth
Krystian Ernest Hohenzollern
(1644-1712)
∞1671
Zofia Luiza Wirtemberska
(1642-1702)

Rodzice

król Polski
August II Wettyn
(1670-1733)
∞1693
Krystyna Eberhardyna Hohenzollern
(1671-1727)

August III Wettyn (1696-1763) król Polski, elektor Saksonii

1 - córka księcia Prus Albrechta Fryderyka Hohenzolerna i księżniczki Marii Eleonory Kliwijskiej.
2 - syn elektora-margrabiego Brandenburgii Jana Jerzego Hohenzolerna i księżniczki Elżbieta von Anhalt-Zerbst.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Według anegdotycznych pomówień spopularyzowanych szczególnie przez Władysława Konopczyńskiego, August III miał z upodobaniem strzelać do psów i kotów z okna Pałacu Saskiego w Warszawie oraz całymi dniami wycinać figurki żołnierzy z papieru. Badania prof. Jacka Staszewskiego dowodzą jednak, że był on jednym z najpracowitszych polskich władców, o czym świadczy duża liczba przezeń wydanych dokumentów, pism oraz listów.
  • To do niego zwrócił się Johann Sebastian Bach z prośbą o nadanie tytułu nadwornego kompozytora, przesyłając Kyrie i Gloria Wielkiej mszy h-moll.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. W ten sposób Rzeczpospolita pośrednio finansowała koszty pruskiej wojny ; prof. J. K. Hoensch oszacował ogólne straty polskie w toku wojny siedmioletniej na 30-35 mln talarów (Stanisław Salmonowicz, Fryderyk II, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 92).
  2. Tematykę tę szerzej i dokładniej przedstawiono w: „Jak Polskę przemienić w kraj kwitnący...”. Szkice i studia z czasów saskich (pod red. Jacka Staszewskiego), Ośrodek Badań Naukowych, Olsztyn 1997.
  3. Śmierć jego odpowiednio skomentował Fryderyk II w liście do brata, ks. Henryka: " I oto król polski jak głupi pozwolił sobie umrzeć; muszę Ci wyznać, że nie lubię ludzi, którzy robią wszystko w niewłaściwym momencie" (St. Salmonowicz, dz. cyt., s. 96).

Przypisy

  1. Nosił także przydomek Otyły Choroby polskich królów - 3 marca 2008
  2. 2,0 2,1 Jerzy Dunin-Borkowski i Mieczysław Dunin-Wąsowicz, Elektorowie królów Władysława IV., Michała Korybuta, Stanisława Leszczyńskiego i spis stronników Augusta III. Lwów 1910, s. VI.
  3. Jerzy Dygdała, Pakta konwenta Augusta III (z zabiegów o pozyskanie polskiej opinii szlacheckiej), w: Między zachodem a wschodem, t. II, Toruń 2003, s. 152-154.
  4. Monika Kretschmerowa. Cenny nabytek Muzeum Historycznego. „Stolica”. Nr 2 (1414) (12 stycznia 1975), s. 13. WWP RSW "Prasa Książka Ruch". 
  5. Jacek Staszewski, Jak Polskę przemienić w kraj kwitnący..., Olsztyn 1997, s. 104.
  6. Mieczysław Skibiński, Europa a Polska w dobie wojny o sukcesję austryacką w latach 1740-1745, t. I, Kraków 1913, s. 755.
  7. Józef Andrzej Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., 1990, s. 147.
  8. Mieczysław Klimowicz, Literatura Oświecenia, Warszawa 1995, s. 32.
  9. Msza h-moll (Flash)
  10. Jacek Staszewski, August III Sas, Wrocław 2010, s. 27-29, 70.
  11. Jacek Staszewski, August III Sas, Wrocław 2010, s. 70.
  12. Jacek Staszewski, August III Sas, Wrocław 2010, s. 28.
  13. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego, 1705-2008, 2008, s. 143.
  14. Бантыш-Каменский Н.Н. Списки кавалерам российских императорских орденов Св. Андрея Первозванного, Св. Екатерины, Св. Александра Невского и Св. Анны с учреждения до установления в 1797 году орденского капитула, 2005, s. 124.


Poprzednik
Fryderyk August I Mocny
Coat of arms of Saxony.svg elektor Saksonii
1733-1763
Coat of arms of Saxony.svg Następca
Fryderyk Krystian Wettyn
Poprzednik
August II Mocny
Stanisław Leszczyński
Coat of Arms of the Polish-Lithuanian Commonwealth.svg król Polski
i wielki książę Litwy

1733-1763
Coat of Arms of the Polish-Lithuanian Commonwealth.svg Następca
Stanisław August Poniatowski


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]