Indywidualizm

Indywidualizm – zasada filozofii politycznej i etyki, zgodnie z którą jednostka ludzka uznawana jest za najwyższe dobro. Przeciwieństwem indywidualizmu jest kolektywizm.

Odmiennym pojęciem jest indywidualizm metodologiczny, który jest stanowiskiem w epistemologii i metodologii nauk, zgodnie z którym istnieją tylko byty jednostkowe (np. jednostki ludzkie). Jego przeciwieństwem jest holizm.

Powstanie pojęcia

Idee, które obecnie uznawane są za indywidualistyczne, są obecne w filozofii polityki i etyce już od starożytności (np. u Sokratesa czy Demokryta). Samo pojęcie indywidualizmu powstało jednak we Francji ok. 1820 r. w kręgach reakcji wobec oświecenia i rewolucji francuskiej. Miało znaczenie negatywne: łączono je z anarchią i rozczłonkowaniem społeczeństwa. Pojęcia tego używali m.in. Joseph de Maistre, Hugues-Félicité-Robert de Lamennais czy zwolennicy Henri de Saint-Simona. Pojęcie zostało następnie przejęte w innych krajach, gdzie zmianie uległy jego znaczenie i ocena. W Niemczech zaczęto je łączyć z romantyzmem, w Wielkiej Brytanii z utylitaryzmem i leseferyzmem, a w Stanach Zjednoczonych z wartościami demokratycznymi i kapitalizmem.

Indywidualizm w filozofii politycznej

Indywidualizm jest istotnym elementem liberalizmu (np. u Johna Locke'a, Thomasa Hobbesa, Adama Smitha czy Jeremy'ego Benthama) i libertarianizmu (Friedrich von Hayek, Robert Nozick, Ayn Rand).

Indywidualizm był krytykowany przez myślicieli konserwatywnych, republikańskich i socjalistycznych. Edmund Burke przestrzegał, że indywidualizm jest zagrożeniem dla ustalonego ładu społecznego i monarchii. Alexis de Tocqueville, opisując społeczeństwo amerykańskie, wskazywał, że indywidualizm prowadzi do izolacji jednostek i w istocie nie ma nic wspólnego z wolnością. Lewicowa myśl miała najczęściej charakter kolektywistyczny (Karol Marks, Fryderyk Engels, Charles Fourier, Pierre Joseph Proudhon).

Współcześnie, indywidualizm krytykowany jest również przez większość nurtów feminizmu oraz komunitaryzm.

W etyce indywidualizm łączony jest z egoizmem.

Bibliografia

• Stephen R.C. Hicks: Individualism. W: Ethics. John K. Roth(red.). Pasadena, CA - Hackensack, NJ: Salem Press, 2005.
• Cary J. Nederman: Individualism. W: New Dictionary of the History of Ideas. Maryanne Cline Horovitz(red.). Thomson Gale, 2005.
• Magdalena Środa: Indywidualizm i jego krytycy. Współczesne spory między liberałami, komunitarianami i feministkami na temat podmiotu, wspólnoty i płci. Warszawa: Fundacja "Aletheia", 2003. ISBN 83-89372-07-X.
• Alexis de Tocqueville: O demokracji w Ameryce. Warszawa: Fundacja "Aletheia", 2005. ISBN 83-89372-14-2.