Adam Smith

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Adam Smith
AdamSmith.jpg
Lata życia 1723–1790
Narodowość szkocka
Kierunek ekonomia klasyczna

Adam Smith /ˈædəm ˈsmɪθ/ (ur. 16 czerwca 1723 w Kirkcaldy, zm. 17 lipca 1790 w Edynburgu) – szkocki myśliciel i filozof, autor Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1776), które były jedną z pierwszych prób usystematyzowania wiedzy na temat historii rozwoju przemysłu i handlu w Europie.

Dokonania Smitha były podstawą do wyodrębnienia przez Davida Ricarda ekonomii jako osobnej dziedziny nauki. Jego prace są jednymi z najbardziej znanych i cenionych opracowań na temat gospodarki rynkowej, kapitalizmu i liberalizmu.

Smith był myślicielem o wszechstronnych zainteresowaniach i należał do najbardziej wykształconych Brytyjczyków XVIII wieku. Przez trzynaście lat wykładał na University of Glasgow przedmiot „filozofia moralna” (ang. moral philosophy).

Adam Smith publikował prace z filozofii moralnej, czyli teorii ludzkiego działania w ramach społeczeństwa, a także eseje z historii literatury, historii nauki, retoryki, estetyki i krytyki literackiej.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Adam Smith urodził się jako syn Margaret Douglas w Kirkcaldy w Fife w Szkocji. Jego ojciec, również Adam, pracował jako prawnik i urzędnik służby cywilnej. Zanim poślubił Margaret był wdowcem. Ślub wzięli w 1720 roku. Zmarł dwa miesiące przed urodzinami syna[1]. Mimo że dokładna data urodzenia Smitha jest nieznana, jego chrzest został zarejestrowany 5 czerwca?/16 czerwca 1723 w Kirkcaldy[2].

Powszechnie znane jest zaledwie kilka wydarzeń z wczesnego dzieciństwa Smitha, niemniej jednak szkocki dziennikarz i biograf Smitha John Rae zanotował, że Adam został porwany przez Cyganów w wieku czterech lat i został zwolniony, gdy mieszkańcy ruszyli, aby go ratować. Smith był blisko związany z matką, która prawdopodobnie zachęcała go do kontynuowania kariery naukowej[3]. Uczęszczał do Szkoły Kirkcaldy Burgh – określonej przez Rae’a jako „jedną z najlepszych szkół średnich w Szkocji w tamtym okresie” Podczas pobytu w latach 1729-1737[4] Smith uczył się łaciny, matematyki, historii i literatury.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa w Kirkcaldy, mieście rodzinnym Smitha.

W wieku czternastu lat Smith został przyjęty na Uniwersytet w Glasgow. Pobierał nauki z filozofii moralnej pod kierunkiem Francisa Hutchesona. W Glasgow Smith rozwijał swoje zamiłowanie do wolności, rozumu i wolności słowa. W 1740 roku został nagrodzony stypendium Snell’a i otrzymał zgodę, na kontynuowanie edukacji na Balliol College w Oksfordzie[5]. Jego zdaniem poziom nauczania w Glasgow był o wiele wyższy, niż ten w Oxfordzie, który określał jako intelektualnie spowalniający[6]. W II rozdziale V księgi „Bogactwa Narodów”, Smith napisał: „Na Uniwersytecie w Oxfordzie, większa część profesorów, przez wiele lat, w ogóle zrezygnowała nawet z pozorów nauczania”. Znany jest przypadek ukarania Smitha za czytanie Traktatu o naturze ludzkiej Davida Hume’a[7]. Książka została skonfiskowana. Według Williama Roberta Scotta, „Oxford czasu [Smitha] przyczynił się niewiele, jeśli w jakiekolwiek sposób, do tego co miało być w przyszłości dorobkiem jego życia”[8] Jednak mimo wszystko Smith, przy okazji pobytu w Oxfordzie, zdołał nauczyć się kilku przedmiotów poprzez czytanie książek zgromadzonych na półkach olbrzymiej biblioteki uniwersyteckiej. Jak wynika z listów, kiedy nie uczył się na własną rękę, jego czas w Oksfordzie nie należał do najszczęśliwszych[9]. Pod koniec pobytu zaczął cierpieć na drgawki, prawdopodobnie objawy załamania nerwowego[10]. Opuścił uniwersytet w 1746 roku, a jego pobyt tam zakończył się przed wygaśnięciem stypendium[11].

W V księdze „Bogactwa Narodów” Smith komentuje niską jakość nauczania i skromną aktywność intelektualną na uniwersytetach angielskich w porównaniu z ich odpowiednikami w Szkocji. Przypisuje to zarówno wysokości dotacji dla wydziałów w Oxfordzie i Cambridge, które wypłacały pensję profesorom, niezależnie od ich zdolności do przyciągania studentów, jak również sytuacji, w której wielu wybitnych intelektualistów (ludzi pióra) wiodła komfortowe życie jako ministrowie Kościoła Anglii[12].

Kariera nauczycielska[edytuj | edytuj kod]

Smith rozpoczął publiczne wykłady w 1748 roku w Edynburgu pod patronatem Lorda Kames[13]. Tematy wykładów dotyczyły retoryki, literatury pięknej, a w późniejszym czasie zagadnienia „postępu bogactwa”. W tym ostatnim temacie po raz pierwszy wyłożył swoją ekonomiczną filozofię „systemu oczywistości i prostoty naturalnej wolności”. Mimo że nie można określić go mianem mistrza w zakresie wystąpień publicznych, jego wykłady spotkały się z uznaniem i osiągnęły sukces[10]. W 1750 roku spotkał filozofa Davida Hume’a który był jego mentorem przez ponad dekadę. W swoich wspólnych pismach dotyczących historii, polityki, filozofii, ekonomii i religii wykształcili wzajemną więź, dużo bliższą niż z innymi przedstawicielami Szkockiego Oświecenia[14].

W 1751 przyznano mu profesurę na Uniwersytecie w Glasgow, wykładał logikę. Kiedy kierownik zakładu filozofii moralnej zmarł rok później, Smith przejął jego stanowisko[15]. Pracował na uczelni przez kolejne 13 lat, które opisywał jako „zdecydowanie najbardziej twórczy, a zatem zdecydowanie najszczęśliwszy i najbardziej zaszczytny okres [życia]”[16].

Smith opublikował „Teorię uczuć moralnych” w 1759 roku zawierającą w sobie niektóre z jego wykładów. Praca ta dotyczy zagadnienia, zależności pomiędzy współodczuwaniem a ludzką moralnością. Smith wykorzystuje kategorię współodczuwania w swojej refleksji ekonomicznej opisując ludzką zdolność do zrozumienia potrzeb innych i zaspokajania tych potrzeb na drodze wymiany towarów i usług. Zdefiniował „współodczuwanie „ jako poczucie moralne. Współodczuwanie określa ludzką zdolność do rozumienia innych ludzi. Skłonność do zachowań społecznych wyjaśniana jest przez Smitha przy pomocy właśnie tej kategorii. Również uczucia i emocje regulujące funkcjonowanie społeczeństwa są pochodnymi tej instynktownej umiejętności[17].

Oparł on wyjaśnienie nie na specjalnym „zmyśle moralnym” jak uczynił to Lord Shaftesbury III i Hutcheson, ani na „zastosowaniu, użyteczności” jak Hume, ale właśnie na współodczuwaniu.

Po opublikowaniu „Teorii uczuć moralnych”, Smith stał się tak popularny, że wielu bogatych studentów opuściło swoje szkoły w innych krajach tylko po to, aby przenieść się do Glasgow i studiować pod kierunkiem Smitha[18]. Po publikacji Smith zaczął zwracać większą uwagę na jurysprudencję i ekonomię w swoich wykładach, a mniej miejsca poświęcał teorii moralności[19] Na przykład sformułował tezę głoszącą, że przyczyną wzrostu bogactwa narodowego jest praca, a nie ilość zgromadzonego złota lub srebra, co było sprzeczne z podstawą merkantylizmu, teorii ekonomicznej, która dominowała w polityce gospodarczej Europy Zachodniej w tamtym okresie[18].

W 1762 roku na Uniwersytecie w Glasgow przyznano Smithowi tytuł doktora prawa (LL.D.). Pod koniec 1763 roku otrzymał ofertę od Charlesa Townshenda, który został mu przedstawiony przez Davida Hume’a, aby zajął się wychowaniem i kształceniem swego pasierba, Henryka Scotta – młodego księcia Buccleuch. Smith przyjął ofertę rezygnując z posady profesora. W konsekwencji złożenia profesury w połowie semestru próbował zwrócić czesne opłacone przez swoich uczniów. Studenci odmówili[20].

Nauczanie i podróże[edytuj | edytuj kod]

Praca prywatnego nauczyciela związana była z podróżami po Europie. Smith podróżował ze Scottem prowadząc nauczanie w trasie. Otrzymywał 300 funtów rocznie oraz zwrot kosztów wraz z 300 funtową emeryturą. Dochód ten wynosił w przybliżeniu dwukrotność jego wcześniejszej pensji[21]. Zadebiutował w roli opiekuna podczas wyjazdu do Tuluzy we Francji, gdzie przebywał przez półtora roku[21]. Według relacji, uważał Tuluzę za bardzo nudną. Pisał do Hume’a, że „zaczął pisać książkę, aby zabić czas”. Po przejechaniu południa Francji, grupa przeniosła się do Genewy, gdzie Smith spotkał się z Voltaire’em[22].

Po pobycie w Genewie grupa udała się do Paryża gdzie Smith spotkał się z wybitnymi intelektualistami takimi, jak Benjamin Franklin[23], Turgot, Jean Le Rond d'Alembert, André Morellet, Claude Adrien Helvétius[23], a w szczególności François Quesnay – kierownik szkoły fizjokratów, którego idee zrobiły na Smithie tak ogromne wrażenie[24], że rozważał zadedykowanie Quesnayowi swojego traktatu pt. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów gdyby ten nie zmarł wcześniej. Fizjokraci przeciwstawiali się merkantylizmowi, dominującej teorii ekonomicznej w tamtym czasie poprzez sformułowanie motta: Laissez faire et laissez passer, le monde va de lui même! (pozwólcie czynić, pozwólcie przechodzić, świat porusza się sam). Ponadto twierdzili, że tylko rolnictwo produkuje bogactwo, natomiast handel i manufaktury nie[23].

Ale ta pochwała charakteru i naturalnego stylu życia była niezbędną zasłoną dymną, gdyż otwarta krytyka wzorców konsumpcji szlachty i kościoła – a tylko ci klienci pozostali kupcom i przemysłowcom po czasach[25] Ludwika XIV i Ludwika XV, kiedy to Francja została zniszczona przez przegrane wojny[26], pomoc dla powstańców amerykańskich przeciw Brytyjczykom, a przede wszystkim przez nadmierne spożycie nieproduktywnej pracy – pracy, która nie przyczyniała się do gospodarczej reprodukcji – byłaby zabójcza dla jej autorów. Jeśli przyjąć szlachtę i Kościół za jedynego użytkownika gospodarki, razem z tymi, którzy dla nich pracują, w feudalnej Francji rolnictwo było jedynym sektorem ważnym dla utrzymania społeczeństwa. Ponieważ angielski system dystrybucji dóbr różnił się znacząco od francuskiego, poglądy fizjokratów nie zostały w pełni zrozumiane przez Smitha, który twierdził, ze ich myśli są „ze wszystkimi ich niedoskonałościami [może] najbliższe dotarcia do prawdy, która nie została jeszcze opublikowana w temacie ekonomii politycznej”[27]. Podział pracy produktywnej w porównaniu z bezproduktywną stał się kluczową kwestią dla rozwoju koncepcji ekonomii klasycznej.

Późne lata[edytuj | edytuj kod]

W 1766 roku zmarł młodszy brat Henry’ego Scotta. W krótkim czasie po tym wydarzeniu Smith zakończył pracę korepetytora[28]. Tego samego roku wrócił do domu w Kirkcaldy, gdzie następne dziesięć lat poświęcił pracy nad swoim ‘’opus magnum’’[29]. W Kirkcaldy zaprzyjaźnił się z Henrym Moyesem, młodym niewidomym mężczyzną wykazującym nieprzeciętne zdolności. Poza uczeniem Moyesa Smith zadbał o patronat nad jego edukacją u Davida Hume’a i Thomasa Reida. W maju 1773 został członkiem Royal Society of London[30], ponadto w 1775 przyjęto go do Klubu Literackiego.

Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów zostały opublikowane w 1776 roku. Okazały się błyskawicznym sukcesem, pierwszy nakład został w całości wyprzedany w ciągu pierwszych sześciu miesięcy[12]. W 1778 powołano go na stanowisko komisarza celnego w Szkocji. W związku z pracą udał się do Edynburga gdzie zamieszkał ze swoją matką w Panmure House[31]. Pięć lat później otrzymał status ‘’członka założyciela’’ Royal Society of Edinburgh[32]. W latach 1787–1789 piastował zaszczytną funkcję Lorda Rektora Uniwersytetu w Glasgow[33].

Smith zmarł w północnym skrzydle swojego domu Panmure House w Edynburgu 17 lipca 1790 roku po bolesnej chorobie i został pochowany na cmentarzu Canongate Kirkyard[34]. Na łożu śmierci wyraził żal z powodu braku większej liczby osiagnieć[35].

Jako wykonawców testamentu zmarły wyznaczył dwójkę przyjaciół z kręgów akademickich: fizyka i chemika Josepha Blacka i pioniera geologii Jamesa Huttona[36]. Smith pozostawił po sobie pokaźne zbiory notatek i niepublikowanych materiałów. Wydał polecenie spalenia wszystkiego, co nie było gotowe do publikacji[37]. Wspomniał o “Historii astronomii” jako prawdopodobnie nadającej się do druku. Książka ukazała się wraz z innymi materiałami w 1795 roku[38].

Biblioteka Smitha zgodnie z jego wolą została przekazana Davidowi Douglasowi, Lordowi Reston (syn pułkownika Roberta Douglasa – kuzyna Smitha). W późniejszych latach księgozbiór został podzielony pomiędzy dwójkę dzieci Davida: Cecilie Margaret (Pani Cunningham) i David Anne (Pani Bannerman). Po śmierci męża w 1878 roku Pani Cunningham sprzedała część książek. Pozostałe przeszły na własność jej syna profesora Roberta Oliviera Cunninghama z Królewskiej Akademii w Belfaście, który przekazał część biblioteki Akademii. Po jego śmierci pozostałe książki zostały sprzedane. W 1879 biblioteka Pani Bannerman została przekazana w stanie nienaruszonym New College w Edynburgu.

Osobowość i przekonania[edytuj | edytuj kod]

Cechy charakteru[edytuj | edytuj kod]

Niewiele wiadomo na temat prywatnych poglądów Smitha ponad to, co można wydedukować z jego prac. Wszystkie prywatne zapiski zostały zniszczone krótko po jego śmierci, na wyraźne życzenie autora. Smith nigdy się nie ożenił. Utrzymywał za to bliskie relacje z matką, z którą mieszkał po swoim powrocie z Francji i która zmarła na 6 lat przed jego śmiercią[39].

Smith był często opisywany przez historyków jako typowy “roztargniony profesor”. Prezentował się jako ekscentryczny, ale życzliwy intelektualista, zabawnie roztargniony, o osobliwym sposobie wysławiania się i chodzenia, z uśmiechem „niewyrażalnie łagodnym”[40]. Znane są przypadki kiedy mówił sam do siebie. Nawyk ten pozostał mu z dzieciństwa, kiedy to rozmawiał i śmiał się podczas zażartych konwersacji z niewidzialnymi przyjaciółmi.

Poglądy religijne[edytuj | edytuj kod]

Od lat toczy się spór naukowy na temat natury poglądów religijnych Smitha. Ojciec Adama przejawiał silne zainteresowanie chrześcijaństwem, należał do umiarkowanego skrzydła Kościoła Szkockiego[41]. Pomimo otrzymania stypendium Snella, przyjmuje się, że Smith wyjechał do Anglii z intencją rozwoju swojej kariery w strukturach Kościoła Anglii. Podczas pobytu w Oxfordzie odrzucił chrześcijaństwo. Do Szkocji powrócił jako deista[42]. Ekonomista Ronald Coase zakwestionował deistyczność[43] przekonań Smitha. Twierdził on, że o ile Smith odwoływał się w swoich dziełach do Wielkiego Architekta Wszechświata, to inni badacze wyolbrzymili zakres w jakim Adam Smith przyznawał się do wiary w osobowego Boga. Coase opiera swój wywód na analizie uwagi zawartej w Badaniach nad naturą i przyczynami bogactwa narodów gdzie autor relacjonuje jak wrodzona ciekawość natury ludzkiej w kwestii „wielkiego fenomenu natury” takiego jak „powstawanie, życie i znikanie roślin i zwierząt” doprowadziły go niechybnie „do rozważań nad ich przyczyną”. Ponadto przytacza uwagę Smitha, że „zabobon w pierwszej kolejności będzie próbował zaspokoić ową ciekawość odnosząc wszystkie te cuda do natychmiastowej ingerencji bogów”.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Bussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press s. 38-39.
  2. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 12.
  3. Bussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Presss.39.
  4. Rae, John (1895). Life of Adam Smith, s. 5.
  5. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 22.
  6. Bussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press,2003, s. 41.
  7. Rae, John (1895). Life of Adam Smith. New York City: Macmillan Publishers,s. 5.
  8. Ntroductory Economics. New Age Publishers. s. 4.
  9. Rae, John (1895). Life of Adam Smith s 24-25.
  10. 10,0 10,1 Bussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press, s. 42.
  11. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 29.
  12. 12,0 12,1 Buchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books, s. 19.
  13. Rae, John (1895). Life of Adam Smith. New York City: Macmillan Publishers, s. 30.
  14. Smith, Adam, Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004.
  15. Bussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press, s. 43.
  16. Rae, John (1895). Life of Adam Smith. New York City: Macmillan Publishers, s. 42
  17. Wiktor Werner, Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009, s. 100 – 102
  18. 18,0 18,1 Buchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books, s. 15.
  19. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 67.
  20. Buchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books, s. 16.
  21. 21,0 21,1 Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 15.
  22. Buchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books s. 16-17
  23. 23,0 23,1 23,2 Buchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books, s. 17.
  24. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 80.
  25. Rosa, de Cendrero, 1967, Los Fisiócratas, Buenos Aires: Centro Editor de América Latina, s. 6.
  26. 1701–1714 Wojna o tron Hiszpanii, 1688–1797 wojna dziewięcioletnia, 1672–1678 wojna holendersko francuska, 1667-1668 Wojna dewolucyjna, 1618–1648 wojna trzydziestoletnia.
  27. Smith, A., 1976, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów tom 2, s. 678.
  28. Buchholz, Todd (1999)New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought, Penguin Books, s. 17.
  29. Buchan, James (2006) The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 90.
  30. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company. s. 89.
  31. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company. s. 128.
  32. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company. s. 133.
  33. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company. s. 137.
  34. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company. s. 145.
  35. Bussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press, s. 53.
  36. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company. s. 25.
  37. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company. s. 88.
  38. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 25.
  39. Buchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 134.
  40. Skousen, Mark (2001). The Making of Modern Economics: The Lives and Ideas of Great Thinkers, s 32.
  41. Ross, Ian Simpson (December 14, 1995). The Life of Adam Smith. Oxford University Press, s. 15.
  42. Times obituary of Adam Smith, The Times 1790-07-24.
  43. Coase, R.H. (October 1976). „Adam Smith’s View of Man”. The Journal of Law and Economics 19, s. 529–546.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wstęp do książki: Stefan Zabieglik – „Adam Smith”, seria Myśli i Ludzie, Warszawa: Wiedza Powszechna 2003.
  • Wiktor Werner, Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009, podrozdział 2c Adam Smith. Problem equlibrium
  • Robert L. Heilbroner, Wielcy ekonomiści. Czasy, życie, idee, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1993, rozdział III Wspaniały świat Adama Smitha