Jaskra

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy choroby oczu. Zobacz też: miejscowość o tej samej nazwie.
Jaskra [glaucoma]
glaucoma
ICD-10 H40
H40.0 Podejrzenie jaskry
H40.1 Jaskra pierwotna z otwartym kątem przesączania
H40.2 Jaskra pierwotna z zamkniętym kątem przesączania
H40.3 Jaskra wtórna w urazach oka
H40.4 Jaskra wtórna w stanach zapalnych oka
H40.5 Jaskra wtórna w innych chorobach oka
H40.6 Jaskra wtórna polekowa
H40.8 Inne postacie jaskry
H40.9 Jaskra, nie określona

Jaskra (łac. glaucoma) – grupa chorób oczu prowadząca do postępującego i nieodwracalnego uszkodzenia nerwu wzrokowego i komórek zwojowych siatkówki i co za tym idzie pogorszenia lub utraty wzroku (zawężenia pola widzenia).

Głównym czynnikiem powodującym uszkodzenie nerwu wzrokowego w jaskrze jest nadmierny wzrost ciśnienia wewnątrz gałki ocznej. Leczenie jaskry polega na zmniejszaniu ciśnienia śródgałkowego poprzez stosowanie leków ułatwiających odpływ cieczy wodnistej z gałki ocznej i/lub zmniejszenie jej produkcji. Stosuje się głównie leki w postaci kropli do oczu, czasem podaje się leki doustne. Jaskrę można leczyć także operacyjnie.

Widzenie normalne.
Zwężenie pola widzenia z powodu jaskry.

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

W 2002 roku na świecie na jaskrę chorowało 37 mln osób[1]. U 12,3 proc. spośród nich jaskra spowodowała obuoczną ślepotę[1]. Ocenia się, że na świecie na jaskrę choruje 70 milionów osób. W Polsce jest ok. 200 tys. chorych, a zagrożonych rozwojem tej choroby jest ok. 600 tys. osób. Jaskra, jest drugą najczęstszą przyczyną ślepoty na świecie i dotyka proporcjonalnie częściej kobiet i Azjatów. Szacuje się, że w 2020 roku liczba osób z jaskrą na świecie wzrośnie do 79,6 mln i spowoduje ślepotę całkowitą u ok. 11,2 mln osób[2][1].

Roczne wydatki przeznaczane w USA na leczenie jaskry wynoszą ponad 2,5 mld USD[1]. Roczny koszt opieki nad jednym pacjentem w USA z jaskrą wczesną wynosi 623 USD, natomiast z jaskrą zaawansowaną wzrasta 4-krotnie, do 2,5 tys. USD[1]. W Europie średni roczny koszt opieki nad pacjentem z jaskrą w stadium zaawansowanym wynosi 803 USD[1]. Przewiduje się, że koszty związane z występowaniem jaskry wzrosną wraz z procesem starzenia się społeczeństw[1].

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Wytyczne postępowania w jaskrze (2013) Polskiego Towarzystwa Okulistycznego wprowadziły następujące klasyfikacje jaskry[3]:

  • Klasyfikacja jaskry pierwotnej otwartego kąta przesączania
    • młodzieńcza
    • pierwotna
    • pierwotna z wysokim ciśnieniem wewnątrzgałkowym
    • normalnego ciśnienia
    • podejrzenie jaskry pierwotnej
    • nadciśnienie oczne
Jaskra wtórna otwartego kąta spowodowana przez choroby oczu
    • w przebiegu zespołu pseudoeksfoliacji
    • barwnikowa
    • wywołana soczewką
    • związana z krwotokiem wewnątrzgałkowym
    • zapalna
    • spowodowana guzami wewnątrzgałkowymi
    • wtórna do odwarstwienia siatkówki
    • pourazowa
Jaskra wtórna otwartego kąta pochodzenia jatrogennego
    • wtórna do leczenia kortykosteroidami
    • wtórna do operacji wewnątrzgałkowej lub leczenia laserowego
Jaskra wtórna otwartego kąta spowodowana przyczynami pozagałkowymi
    • spowodowana zwiększonym ciśnieniem żył nadtwardówkowych
  • Klasyfikacja jaskry pierwotnej zamykającego się kąta
Podtypy:
    • ostre zamknięcie kąta przesączania
    • podostre lub okresowe zamknięcie kąta
    • przewlekłe zamknięcie kąta
    • stan po ostrym zamknięciu kąta przesączania
  • Klasyfikacja jaskry wtórnej zamykającego się kąta
    • z blokiem źrenicznym
    • z mechanizmem pociągania ku przodowi bez bloku źrenicznego
    • z mechanizmem popychania od tyłu bez bloku źrenicznego

Jaskra ostra[edytuj | edytuj kod]

Jaskra ostra (ostry atak jaskry) pojawia się w wyniku gwałtownego zamknięcia kąta przesączania. Powoduje to nagłe zahamowanie odpływu cieczy wodnistej. Dochodzi do nagłego wzrostu ciśnienia śródgałkowego, które znacznie przekracza wartości prawidłowe (nawet osiąga 50-60 mm Hg i więcej). Chory widzi charakterystyczne tęczowe koła wokół punktów świetlnych, odczuwa silne bóle oka (oczu) i głowy, nudności, wymiotuje i obficie się poci. Występuje zwolniona akcja serca. W wyniku badania okulistycznego można stwierdzić znaczne obniżenie ostrości wzroku, przekrwienie żylne gałki ocznej, obrzęk rogówki, spłycenie komory przedniej, rozszerzenie i nieruchomość źrenicy, przekrwienie lub zatarcie rysunku tęczówki, a także czasem białawe plamki pod powierzchnią torebki soczewki (plamy Vogta). Z powodu nieprzejrzystości ośrodków optycznych dno oka jest czasami niewidoczne. Ostry atak jaskry jest stanem nagłym, który wymaga pilnego leczenia, ponieważ grozi nieodwracalną utratą wzroku.

Jaskra podostra[edytuj | edytuj kod]

Jaskra podostra – kąt przesączania nie jest zamknięty całkowicie, wobec czego ciśnienie śródgałkowe nie jest tak wysokie jak w przypadku ataku jaskry ostrej. Występują objawy w postaci kół tęczowych i obniżenia ostrości widzenia, jednakże są to objawy okresowe i poza nimi badanie czynności i hydrodynamiki oczu może nie wykazać odchyleń od stanu prawidłowego (wąski kąt przesączania stwierdzić można jedynie gonioskopowo). W przebiegu długotrwałej jaskry podostrej w kącie przesączania wytwarzają się zrosty, które prowadzą do zmian destrukcyjnych, stałego wzrostu ciśnienia śródgałkowego, zmian w polu widzenia i zwyrodnień w nerwie wzrokowym. Leczenie zachowawcze w ostrym napadzie jaskry ma na celu odblokowanie kąta przesączania (najskuteczniejszym i najbardziej popularnym lekiem jest pilokarpina). Jeżeli pomimo leczenia ostry napad jaskry nie zostanie opanowany, należy bezzwłocznie wykonać operację przeciwjaskrową.

Czynniki ryzyka[edytuj | edytuj kod]

  • wiek powyżej 40. roku życia
  • jaskra w rodzinie (I stopień pokrewieństwa - rodzice, rodzeństwo)
  • choroby kardiologiczne (nadciśnienie tętnicze)
  • migrena, bóle głowy
  • zaburzenia krążenia obwodowego
  • znaczny stopień wady wzroku (nadwzroczność, krótkowzroczność)
  • choroby gałki ocznej
  • leczenie kortykosteroidami
  • długotrwałe stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych (Amerykańsko-chińska grupa badaczy przebadała 3,4 tys. Amerykanek w wieku ponad 40 lat. Badane, które stosowały doustne środki antykoncepcyjne, miały 2-krotnie częściej diagnozowaną jaskrę.)[4]

Liczne leki, które odznaczają się działaniem parasympatykolitycznym, mogą zaostrzać przebieg jaskry z wąskim kątem przesączania. Poprzez poszerzenie źrenicy sprzyjają bowiem zamknięciu kąta przesączania i z tego względu podawanie ich jest przeciwwskazane. To przeciwwskazanie dotyczy wyłącznie chorych z tą (rzadką w Polsce) formą choroby.

Rozpoznanie[edytuj | edytuj kod]

Dla rozpoznania jaskry konieczne jest stwierdzenie:

  • charakterystycznych zmian zanikowych tarczy nerwu wzrokowego,
  • charakterystycznych ubytków w polu widzenia.

Wykorzystywane badania diagnostyczne:

Stosowana jest również spektralna optyczna tomografia koherencyjna (SOCT), która jest czulsza w wykrywaniu zmian jaskrowych od klasyfikacji regresji Moorfields w badaniu skaningowej laserowej oftalmoskopii (HRT). W celu właściwej diagnozy wskazane jest wykonanie obu badań (SOCT i HRT)[5].

Ze względu na to, że często jaskra przebiega bez- lub skąpoobjawowo, istotne znaczenie ma wykonywanie profilaktycznych okresowych badań wzroku w celu jej wykrycia. Zalecana częstość wykonywania badań zależy od wieku i od występowania dodatkowych czynników ryzyka: należy je przeprowadzać co dwa lata, co roku, a nawet co pół roku.

Nowe metody diagnostyczne[edytuj | edytuj kod]

Pomiar ciśnienia w oku[edytuj | edytuj kod]

Badania naukowe testują przenośne tonometry do domowego pomiaru ciśnienia oka, które pozwolą na systematyczną kontrolę tego czynnika bez konieczności każdorazowej wizyty u okulisty. Jednym z takich urządzeń jest soczewka Triggerfish szwajcarskiej firmy Sensimed. Jest to miękka soczewka kontaktowa, w której znajdują się czujniki zmian krzywizny rogówki oka w rąbku rogówki. Zmiany krzywizny są powiązane ze zmianą ciśnienia wewnątrz gałki, stąd można pośrednio śledzić zmiany ciśnieniowe w gałce oka. Soczewka dokonuje pomiaru krzywizny raz na 10 minut, 144 razy w ciągu doby. Pacjent nosi soczewkę cały czas, nawet podczas snu. Dane pomiarowe zapisywane są w przenośnym nośniku danych noszonym przez pacjenta i są przekazywane lekarzowi bezprzewodowo poprzez Bluetooth[6][7].

Wykrywanie wzrokowymi potencjałami wywołanymi[edytuj | edytuj kod]

Amerykańska firma Diopsys ogłosiła w maju 2014, że w badaniu naukowym za pomocą krótkich, rejestrowanych wzrokowych potencjałów wywołanych udało się dostrzec znaczące różnice w wynikach takich badań pomiędzy pacjentami z normalnym widzeniem a pacjentami z jaskrą wtórną otwartego kąta spowodowaną zespołem pseudoeksfoliacji. Jeśli wyniki tych badań potwierdzą także kolejne badania, metoda może służyć w przyszłości do wczesnego wykrywania tego typu zmian jaskrowych[8].

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

Wczesne rozpoznanie jaskry i jej skuteczne leczenie może zapobiec nieodwracalnemu uszkodzeniu wzroku. Standardowym postępowaniem leczniczym w przypadku jaskry jest obniżanie ciśnienia wewnątrzgałkowego (lekami, laserowo lub chirurgicznie), co efektywnie zatrzymuje postępujące zmiany jaskrowe w przypadku jaskry pierwotnej otwartego kąta, nadciśnienia ocznego oraz u pacjentów z jaskrą normalnego ciśnienia[1].

Stosowane jest trojakie leczenie: farmakologiczne, laseroterapia oraz leczenie chirurgiczne.

Kroplowe (farmakologiczne)[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Leki przeciwjaskrowe.

Najczęstszym sposobem leczenia jaskry z otwartym kątem przesączania jest leczenie farmakologicznezachowawcze. Mechanizm działania leków polega na obniżeniu produkcji cieczy wodnistej lub zwiększeniu jej odpływu. Stosowane krople do oczu:

W farmakologicznym leczeniu jaskry bardzo istotne jest przestrzeganie przez pacjenta zaleceń lekarskich w przebiegu terapii. Pacjenci dotrzymujący zaleceń lekarskich w mniej niż 80 proc. wykazują szersze zaburzenia pola widzenia niż pacjenci, którzy w większym stopniu przestrzegają tych zaleceń. Dodatkowe edukowanie i motywowanie pacjentów do pożądanych zachowań w trakcie terapii jaskrowej podnosi u pacjentów satysfakcję, choć zarazem nie podnosi zasadniczo wskaźnika przestrzegania zaleceń lekarskich[9].

Kannabinoidy w leczeniu jaskry[edytuj | edytuj kod]

Stosowanie marihuany i kannabinoidów (przede wszystkim THC) powoduje obniżenie ciśnienia śródgałkowego i przez to ma działanie terapeutyczne. Czysty (–)-trans-Δ9-tetrahydrokannabinol, główny aktywny izomer THC występujący w marihuanie, jest stosowany w postaci tabletek pod nazwą handlową Marinol w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i kilku innych krajach. W Polsce i wielu innych krajach stosowanie marihuany lub jej pochodnych w celach leczniczych jest przestępstwem.

Laseroterapia[edytuj | edytuj kod]

Stosowane są:

  • trabekuloplastyka,
  • irydotomia.

Operacyjne[edytuj | edytuj kod]

Przeciwjaskrowe techniki operacyjne stosowane są coraz częściej. Chirurgia jaskrowa skupia się na małej inwazyjności i jak najmniejszym naruszeniu naturalnych struktur oka. Stosowane leczenie operacyjne:

Zabieg chirurgiczny jako podstawowy zalecany jest w jaskrze wrodzonej i jaskrze pierwotnej zamykającego się kąta z całkowitym lub niemal całkowitym zamknięciem kąta przesączania z nieopanowanym ciśnieniem wewnątrz gałki oka (pomimo wykonanej irydotomii)[10].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Poemen P Chan, Emmy Y Li, Clement C Tham: Cost-effectiveness in the Treatment of Glaucoma (ang.). W: US Ophthalmic Review, 2014;7(2):131–6 [on-line]. [dostęp 2014-09-25].
  2. Quigley H.A., Broman A.T.: The number of people with glaucoma worldwide in 2010 and 2020. (pol.). W: 2006 Mar;90(3):262-7 [on-line]. The British Journal Of Ophthalmology. [dostęp 2014-06-03].
  3. Praca zbiorowa: Wytyczne postępowania w jaskrze (pol.). Polskie Towarzystwo Okulistyczne, 3 lipca 2013. [dostęp 2014-06-02].
  4. Study: long-term use of oral contraceptives may lead to glaucoma (ang.). Optometry Times (Advanstar Communications, Inc.), 17 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-20].
  5. Piasecka K., i in.: Porównanie skaningowej laserowej oftalmoskopii i spektralnej optycznej koherentnej tomografii w diagnostyce jaskry (pol.). W: 2/2013 [on-line]. Klinika Oczna. [dostęp 2014-09-25]. s. 125nn..
  6. Cheryl Guttman Krader: Self-tonometry, new monitoring systems provide wealth of data (ang.). Ophthalmology Times.
  7. SENSIMED Triggerfish (ang.). SENSIMED AG. [dostęp 2014-06-09].
  8. Early Detection of Exfoliative Glaucoma (XFG) Now Possible With Use of Visual Evoked Potential (VEP) (ang.). Diopsys. [dostęp 2014-06-10].
  9. Heidi Cate i in.: Improving adherence to glaucoma medication: a randomised controlled trial of a patient-centred intervention (The Norwich Adherence Glaucoma Study) (ang.). BMC Ophthalmology, 24 marca 2014. [dostęp 2014-06-04].
  10. Praca zbiorowa: Standardy leczenia chirurgicznego w jaskrze (pol.). Polskie Towarzystwo Okulistyczne, 3 lipca 2013. [dostęp 2014-06-04].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.