Kwadrofonia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kwadrofonia - system czterokanałowej transmisji dźwięku. Był to pierwszy w historii komercyjny system dźwięku wielokanałowego.

Płyta kwadrofoniczna

Kwadrofonia stanowiła znaczny postęp w stosunku do dźwięku stereofonicznego; dzięki dodaniu tylnych głośników (identycznych z przednimi - inaczej, niż w obecnych systemach wielokanałowych) uzyskiwano nie tylko przestrzenność i oddanie akustyki miejsca nagrania, ale też poszerzenie sceny, stworzenie głębi i precyzyjniejszą lokalizację źródeł dźwięku. W przypadku muzyki elektronicznej czy eksperymentalnej pozwalało to na wykorzystanie wcześniej niedostępnych efektów dźwiękowych (klasycznym przykładem jest album "Tubular Bells" Mike'a Oldfielda), zaś w przypadku nagrań operowych czy operetkowych umożliwiało umieszczenie słuchacza w centrum akcji, co nie jest możliwe nawet w spektaklach "na żywo". Mimo to wielu audiofili zawsze uznawało dźwięk wielokanałowy za sztuczny i gorszy od dobrze zrealizowanych nagrań stereo.

Systemy kwadrofoniczne[edytuj | edytuj kod]

Zasada działania kwadrofonii

Zasadniczo można wyróżnić dwa systemy realizacji nagrań kwadrofonicznych:

  • umieszczające słuchacza na miejscu dyrygenta orkiestry symfonicznej (w centrum zdarzenia muzycznego)
  • starające się odwzorować akustykę pomieszczenia (sali koncertowej lub wybranej części dowolnej przestrzeni np. skrzyżowania ulic w wielkim mieście).

Pierwszy wariant powoduje ostrą lokalizację pozornych źródeł dźwięku, natomiast drugi nieco rozmytą, ale za to z informacją o ogólnej przestrzeni akustycznej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze nagrania kwadrofoniczne pojawiły się na początku lat 70. XX w., najpierw w USA, a później w Japonii oraz Europie Zachodniej (głównie RFN). Występowały one zarówno na taśmach magnetofonowych (np. w standardzie Q8), jak i (głównie) na płytach winylowych. Przeprowadzano też próby radiowej emisji dźwięku kwadrofonicznego.

Istniało wiele standardów zapisu dźwięku czterokanałowego, dzielących się na:

  • dyskretne (tzn. w pełni odrębne 4 kanały zapisane na płycie - np. standard CD-4), które zapewniały dobrą separację kanałów, lecz wymagały specjalnych igieł i wkładek gramofonowych
  • matrycowe (tzn. kanały tylne zakodowane w ścieżce stereofonicznej - standardy QS, SQ), które - dzięki możliwości odtwarzania w wersji dwukanałowej także na systemach stereo - były dużo popularniejsze.

W Polsce firma Diora produkowała kwadrofoniczny wzmacniacz elektroakustyczny WKT-101 oraz amplituner Cezar-quadro. W warszawskim ZRK w partiach próbnych produkowano kwadrofoniczny magnetofon szpulowy M2406QD. Nigdy jednak nie została wydana w Polsce płyta w tym standardzie. Pod koniec lat 70. Polskie Radio Wrocław nadawało dwa razy w tygodniu eksperymentalną audycję kwadrofoniczną w systemie SQ[1] . W bloku wschodnim nagrania kwadrofoniczne realizowała tylko czechosłowacka wytwórnia Supraphon, ponadto pojedyncze płyty na licencji zachodniej wydała radziecka "Melodia" i jugosłowiański Jugoton (np. kwadrofoniczna wersja albumu "Dark Side of the Moon").

Na Zachodzie kwadrofonia zdobyła szeroką popularność tylko w USA, gdzie tego typu nagrania realizowała większość głównych wytwórni muzycznych (RCA, CBS, Columbia, Capitol, ABC). W Europie jednak jedynym w zasadzie koncernem w pełni zaangażowanym w kwadrofonię było EMI, zaś znikome zainteresowanie nowym systemem ze strony wytwórni takich jak Decca, Philips czy Deutsche Grammophon walnie przyczyniło się do późniejszej klęski.

Koniec standardu[edytuj | edytuj kod]

Kwadrofoniczny magnetofon szpulowy

Problem kompatybilności z poprzednimi systemami oraz "wojna" różnych systemów nagraniowych na rynku spowodowała spadek zainteresowania klientów. W kalkulacji do stereofonii, system kwadro okazywał się droższy i już pod koniec lat 70. został zarzucony przez wytwórnie nagraniowe. Dopiero w latach 90. XX w. rynek na nowo zainteresował się systemami wielokanałowymi - pojawiały się płyty CD zakodowane w standardzie Dolby Surround, później DTS. Często były to reedycje oryginalnych nagrań czterokanałowych. Zwykle jednak - pomijając nagrania amerykańskie dostosowane do posiadaczy systemów kwadro - były to już wersje 5.1. Jedne z ciekawych rozwiązań to system SACD, z lepszą częstotliwością próbkowania i możliwością zapisu wielokanałowego oraz konkurencyjne wobec niego, mniej popularne DVD-Audio. Obecnie dźwięk wielokanałowy dużej rozdzielczości jest standardem na płytach Blu-ray.

Ciekawostką jest fakt, że wiele obecnych reedycji matrycowych nagrań kwadrofonicznych na CD zawiera (o ile oryginalne nagranie nie zostało zmiksowane) oryginalny, zakodowany sygnał czterokanałowy - dotyczy to np. wielu nagrań muzyki poważnej wytwórni EMI z lat 1972-1978.

Przypisy

  1. Jacek Tomaszewski: Początki kwadrofonii. audio.com.pl. [dostęp 2012-03-08].