Gramofon

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gramofon na korbkę z lat 30. XX wieku odtwarzający płyty z prędkościa 78 obr/min.
Polski gramofon Bambino z wbudowanym wzmacniaczem, 1967.
Ramię gramofonu
Gramofon
Igła na płycie
Współczesny gramofon

Gramofon – urządzenie do odtwarzania dźwięku zapisanego na płytach gramofonowych. W Polsce często mylnie nazywany adapterem[1].

Gramofon wyewoluował z fonografu i odziedziczył jego zasadę działania. Nośnikiem informacji jest obracająca się płyta (typowo z prędkościami 78, 45 lub 33¹/3, czasem 16²/3 obrotów na minutę) z wyżłobionym spiralnym rowkiem, w którym prowadzona jest igła. Drgania igły przetwarzane są we wkładce na impulsy elektryczne. W innych, znacznie nowszych rozwiązaniach konstrukcyjnych zamiast igły stosuje się promień lasera.

Do lat 50. XX wieku w powszechnym użyciu były płyty gramofonowe z szelaku, odtwarzane z prędkością 78 obr/min, później coraz szybciej wypierane przez opracowane w latach 30. płyty długogrające (longplay, LP) 33¹/3 i "single" (single play, SP) z polichlorku winylu.

Do końca lat 80. płyty gramofonowe były popularnym nośnikiem muzyki; zastąpione zostały płytami kompaktowymi.

Duże znaczenie dla jakości dźwięku ma jakość igły, wkładki i przewodów prowadzących sygnał na wyjście z urządzenia.

Igły i wkładki gramofonowe[edytuj | edytuj kod]

przekrój przez rowek płyty i igłę gramofonu: idea zapisu stereo na płycie

Igła, umieszczona w rowku płyty, wprawiana jest w ruch przez nierównomierności rowka w obracającej się płycie. Drgania te przenoszone są na wkładkę gramofonową, do której igła jest przymocowana. Kształt tych nierównomierności jest taki, że drgania igły odtwarzają sygnał akustyczny zapisany na płycie podczas jej nagrywania. W najstarszych gramofonach igła była stalowa, później zaczęto stosować igły szlifowane z szafiru. Ostrze igły szlifowane było tak, by promień jego krzywizny wynosił trzy tysięczne cala (0,003" tj. 76 µm) dla płyt starszych (ebonitowych, tzw. "normalnorowkowych", odtwarzanych z prędkością 78 obr/min) albo 0,001" (25 µm) dla płyt nowszych (winylowych), tzw."drobnorowkowych". Aż do lat 70. spotykane były gramofony, w których instalowane były wkładki z igłami obu rodzajów, co umożliwiało odtwarzanie wszystkich spotykanych na rynku oraz zachowanych w archiwach płyt. Igły do odtwarzania płyt drobnorowkowych oznaczane były zazwyczaj kolorem zielonym, a normalnorowkowych – czerwonym. Także dopuszczalny nacisk igły na płytę drobnorowkową jest znacznie mniejszy, niż na normalnorowkową, zalecano nie więcej, niż 5 gramów, co i tak powodowało dość szybkie zużycie płyt (współczesne mechanizmy wyważające ramię z wkładką umożliwiają pracę z naciskiem rzędu 10 mN, tj. ok. 1 gram[2]).

Wraz z wprowadzeniem zapisu stereofonicznego na płytach gramofonowych wymagania stawiane igłom i wkładkom gramofonowym wzrosły, pojawiły się inne niż okrągłe kształty ostrza igieł, w użyciu znalazły się też igły diamentowe w miejsce szafirowych. Obecnie najlepsze szlify igieł gramofonowych to szlify kwadrofoniczne (van den Hula) oraz eliptyczne.

Wśród konstrukcji wkładek rozróżniamy:

  • piezoelektryczne (mają znaczenie tylko historyczne z powodu wąskiego pasma przenoszenia, wymagały również znacznie większego nacisku na płytę powodując jej szybsze zużycie),
  • elektromagnetyczne – magnes poruszany względem cewki (MM – Moving Magnet)
  • magnetoelektryczne – cewka poruszana względem magnesu (MC – Moving Coil)
  • elektrostatyczne (możliwe do skonstruowania),
  • optyczno-laserowe

Ramię gramofonu[edytuj | edytuj kod]

Wśród najnowszych gramofonów rozróżniamy:

  1. o ramieniu w kształcie litery "J",
  2. o ramieniu w kształcie litery "S",
  3. o ramieniu tangencjalnym ("poprzecznym") – rzadka, ale bardzo dobra konstrukcja, ponieważ igła gramofonowa prowadzona jest w taki sam sposób jak rylec nacinający płytę podczas nagrania,
  4. o prostym ramieniu.

Trzeci typ gramofonu produkowany był przez szwajcarskiego Revoxa, japońskiego Technicsa oraz kilka innych przedsiębiorstw. Współcześnie produkuje go czeska firma Aura.

Pozostałe części gramofonu[edytuj | edytuj kod]

Wkładka gramofonowa
Gramofonowy przetwornik monofoniczny Uk8 firmy FONICA.

Elektryczny sygnał wytworzony przez wkładkę gramofonową powinien zostać jak najkrótszą drogą doprowadzony z gramofonu na odpowiednie dla danego rodzaju wkładki wejście przedwzmacniacza. Przewody łączące wkładkę gramofonu z przedwzmacniaczem powinny charakteryzować się wysoką jakością ze względu na wysoką impedancję oraz niskie poziomy sygnału wkładki.

Ze względu na charakter zapisu płyt, do prawidłowego ich odczytu niezbędna jest duża stabilność gramofonu. Z tego powodu obudowy gramofonu wykonuje się z materiałów o dużej masie t.j. szkło, metal lub lite drewno, a całość spoczywa na wibroizolatorach zapobiegających przenoszeniu drgań z otoczenia. Wyróżnia się dwa rodzaje gramofonów: z napędem pośrednim za pomocą paska bądź przekładni, lub bezpośrednim w którym wirujące pole magnetyczne wprawia talerz w ruch. Ciężkie talerze charakteryzują się dużą bezwładnością co dodatkowo stabilizuje obroty. Wiele gramofonów posiada stroboskop który w połączeniu z odpowiednim oznakowaniem na obwodzie talerza pozwala ocenić stabilność oraz poprawność obrotów. Produkowane są również gramofony z urządzeniem do automatycznego startu i powrotu (ramię samoczynnie ustawia się na początku płyty i jest odkładane na podpórkę po zakończeniu odtwarzania) oraz z automatyczną zmianą płyt.

Historia[edytuj | edytuj kod]

znak firmowy His Master's Voice – "głos jego pana" – używany przez firmę RCA Records
  • 1857 – pierwsze urządzenie nagrywające dźwięk bez możliwości jego odtwarzania : fonautograf – konstrukcji Édouarda-Léon Scott de Martinville
  • 1877 – pierwsze urządzenie nagrywające i odtwarzające dźwięk: fonograf – konstrukcji Thomasa Edisona
  • 1887 – pierwsza konstrukcja gramofonowa projektu Emila Berlinera; powstała na skutek modyfikacji projektu Edisona: walce fonografu zastąpiono płytami woskowymi;
  • 1898 – płyty woskowe w urządzeniu Berlinera zastąpiono szelakowymi;
  • 1925 – pierwsze gramofony elektryczne
  • 1947 – pierwsza drobnorowkowa płyta długogrająca – Long-Play
  • 1958 – pierwszy utrwalony na płycie zapis dźwięku stereofonicznego; wydane za sprawą wydawnictwa Columbia
  • 1966 – pierwszy gramofon marki Technics opatrzony symbolem 100P; w Polsce – pierwsze gramofony "Bambino"
  • 1969 – pierwszy gramofon z napędem umożliwiającym Szybki Start – Technics SP-10
  • 1972 – premiera szkockiego gramofonu Linn Sondek LP12 opracowanego przez Ivora Tiefenbruna, uważanego za przełom w przemyśle hi-fi

Przypisy

  1. Słownik języka polskiego (pol.). PWN. [dostęp 2010-08-13].
  2. Dotyczy wkładek magnetoelektrycznych. Wkładki piezoelektryczne mają wymagane naciski kilkakrotnie większe.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło gramofon w Wikisłowniku

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]