Blok wschodni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kraje socjalistyczne w Europie
Stempel w dowodzie osobistym uprawniający do podróżowania po części z europejskich krajów demokracji ludowej

Blok wschodni (blok socjalistyczny, państwa socjalistyczne, kraje demokracji ludowej, kraje komunistyczne, potocznie demoludy) – zespół państw, które wprowadziły bądź starały się wprowadzić zmiany życia społecznego i gospodarczego zgodne z ideologią komunizmu, na który składały się: dyktatura proletariatu, gospodarka planowa oraz idee sprawiedliwości społecznej. Blok ten był wyróżniany od zakończenia II wojny światowej do początku lat 90. XX wieku.

W praktyce w krajach tych władzę przejmowała partia komunistyczna w wyniku przewrotu (powstania, rewolucji) albo interwencji z zewnątrz. W żadnym z krajów, które zaliczano do tej kategorii, partie komunistyczne (zwane też robotniczymi – w Polsce była to PZPR, socjalistycznymi – np. w NRD była to SED, albo partiami pracy – np. w Wietnamie Północnym była to Partia Pracujących Wietnamu) nie przejęły władzy w wyniku legalnych i wolnych wyborów. Ustrój polityczny panujący w tych krajach określany był zwykle oficjalnie jako socjalizm lub demokracja ludowa, określany jest też często jako realny socjalizm lub komunizm.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym państwem, dla którego ideologia komunistyczna była oficjalną ideologią państwową, była powstała w wyniku rewolucji październikowej Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka (RFSRR), która po 1917 rozszerzała swoje terytorium, zajmując sąsiednie, utworzone po upadku caratu państwa narodowe. W 1922 RFSRR, Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka, Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka oraz Zakaukaska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka (w skład której wchodziły Gruzińska SRR, Armeńska SRR, Azerbejdżańska SRR oraz, do 1931 r., Abchaska SRR) zostały połączone w jeden Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W latach 20. utworzono środkowoazjatyckie republiki: w 1925Uzbecka i Turkmeńska SRR, kilka lat później Tadżycka SRR, Kazachska SRR i Kirgiska SRR. W 1936 rozwiązano Zakaukaską FSRR, z której wydzielono Armeńską SRR, Azerbejdżańską SRR, i Gruzińską SRR. W 1940 ZSRR anektował kraje bałtyckie i utworzył z nich kolejne republiki radzieckie: Litewska SRR, Łotewska SRR i Estońska SRR. W wyniku aneksji części terytoriów Finlandii i Królestwa Rumunii utworzono także Karelo-Fińską SRR (istniała do 1956) oraz Mołdawską SRR.

Podczas II wojny światowej wojska ZSRR (Armia Czerwona) zajęły szereg państw Europy Środkowej i Wschodniej, co usankcjonowała konferencja jałtańska. W tych państwach władze oddano partiom komunistycznym i dokonały się w nich podobne jak w ZSRR przekształcenia ustrojowe. Państwa satelickie takie jak NRD, PRL, Czechosłowacja, Węgry, Bułgaria i Rumunia, znajdowały się pod większą lub mniejszą kontrolą Związku Radzieckiego. W większości z nich stacjonowała Armia Radziecka, a granice z Europą Zachodnią były pilnie strzeżone; wkrótce ukuto dla niej nową nazwę, użytą pierwszy raz przez Josepha Goebbelsa, a spopularyzowaną dzięki słynnemu przemówieniu Winstona Churchilla: "żelazna kurtyna". Jugosławia i Albania, w których komuniści doszli do władzy bez pomocy Armii Czerwonej, zachowały niezależność od Moskwy.

"Rewolucja ludowo-demokratyczna" została wyeksportowana także w inne części świata. Już od 1924 istniała podporządkowana ZSRR Mongolska Republika Ludowa. W 1949 proklamowano Chińską Republikę Ludową. Inne azjatyckie państwa socjalistyczne to Korea Północna (od 1948) i Wietnam Północny (od 1945). Na półkuli zachodniej rewolucja kubańska w 1959 zaprowadziła na Kubie socjalizm.

Koniec lat 80. to rozpad bloku socjalistycznego. Byłe państwa realnego socjalizmu zerwały z dawnym ustrojem i poszły ścieżką demokratyzacji i dekomunizacji życia politycznego. Natomiast początek lat 90. to rozpad trzech dawnych państw demokracji ludowej: ZSRR, Czechosłowacji i Jugosławii. W swoich wyborach politycznych skierowały się ku Europie Zachodniej i strukturom euroatlantyckim: NATO i Unii Europejskiej. Współcześnie przetrwało kilka państw o ustroju socjalistycznym, w których rządzi partia komunistyczna (w wielu z nich jednak wprowadzono gospodarkę rynkową: Chiny, Kuba, Wietnam, Laos, częściowo także Korea Północna).

Demoludy[edytuj | edytuj kod]

To potoczne określenie państw demokracji ludowej. Pod pojęciem demoludów kryją się w zasadzie wszystkie państwa dawnego bloku wschodniego, tzn. w Europie ZSRR, PRL, NRD, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Albania a ponadto poza Europą Mongolia, Korea Północna, Wietnam, ChRL i Kuba. Zazwyczaj nie zaliczano do tej grupy Jugosławii, która pod rządami Josipa Broz Tito przyjęła nieco inny "kurs" w tzw. budowie socjalizmu. Niekiedy wyłączano z tej grupy także ChRL i Albanię, skonfliktowane ideowo z breżniewowskim ZSRR i przywódcami KPZR.

Pojęcie "demoludy", jako pojęcie potoczne, odnosiło się do krajów istniejących gdy istniało ZSRR. Jako "demoludy" określano kraje satelickie do ZSRR, "wypaczone demokracje". Nie jest zasadne używanie tego pojęcia w stosunku do byłych republik radzieckich, gdyż wtedy stanowiły one część ZSRR.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]