Malleus Maleficarum

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Okładka siódmego wydania z 1520

Malleus Maleficarum (Młot na czarownice) to tekst na temat magii, spisany przez dominikańskiego inkwizytora Heinricha Kramera, być może we współpracy z innym inkwizytorem z tego zakonu Jacobem Sprengerem. Tekst ten został po raz pierwszy opublikowany w 1487 i stał się znany jako podręcznik łowców czarownic od XV do XVII wieku. Był uważany za jedno z podstawowych kompendiów o czarach, czarownicach i ich związkach z Szatanem. Dzieło to było wielokrotnie wydawane (do 1520 roku ukazało się jego 13 edycji, a w latach 1574–1669 było ono wydawane aż 16 razy zarówno w krajach katolickich, jak i protestanckich[1]).

Autorstwo[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjnie za autorów uważani są dwaj dominikańscy inkwizytorzy Heinrich Kramer i Jakob Sprenger, tak jak sugeruje tekst książki i jak wprost podają drukowane wydania począwszy od 1519[2]. O ile autorstwo tego pierwszego nie budzi żadnych wątpliwości, o tyle udział Sprengera w powstaniu dzieła jest obecnie kwestionowany. Przypuszcza się, że Kramer posłużył się nazwiskiem bardziej znanego i cenionego współbrata bez jego upoważnienia. Wiadomo, że po publikacji Młota w 1487 Sprenger zainicjował wewnątrzzakonne śledztwo przeciwko Kramerowi, zakończone jego potępieniem przez władze zakonne w 1490. Nie zachował się jednak dokument potępiający Kramera, a jedynie jego regest, który określa jego przewiny bardzo ogólnikowo, stąd trudno stwierdzić, czy miało to jakiś związek z publikacją Młota. Obaj domniemani współpracownicy do końca życia pozostali wrogami. Serwatius Fanckel, wikariusz Sprengera, krótko po jego śmierci wprost zaprzeczył, jakoby miał on cokolwiek wspólnego z powstaniem Młota na czarownice. Kwestia ta nie została jak dotąd definitywnie wyjaśniona. W każdym razie nie ulega wątpliwości, że głównym autorem dzieła był Heinrich Kramer, a ewentualny współudział Sprengera ograniczał się do minimum[3].

Wydania[edytuj | edytuj kod]

Strona tytułowa wydania z 1614 r w Krakowie

Tekst Malleusa był pierwotnie poprzedzony bullą Summis desiderantes wydaną przez papieża Innocentego VIII 5 grudnia 1484, która liczyła około 1000 słów i była jednym z głównych dokumentów papieskich na temat czarów. Bulla ta wymienia Sprengera i Kramera (nazywając ich Iacobus Sprenger i Henricus Institoris) potwierdzając ich uprawnienia inkwizytorskie na obszarze prowincji kościelnych Bremy, Kolonii, Moguncji, Salzburga i Trewiru i nakazuje im walkę z szerzącymi się w tych rejonach praktykami magicznymi i satanicznymi. Ponadto papież zarówno w tej bulli, jak i w późniejszych dokumentach nakazywał biskupowi Strasburga (a także cesarzowi Zygmuntowi, arcybiskupowi Moguncji, oraz innym hierarchom i książętom) aktywną współpracę i pomoc inkwizytorom w zwalczaniu plagi czarów oraz czarownic[4].)

Kramer po raz pierwszy zaprezentował tę księgę 9 maja 1487, przedstawiając ją do oficjalnej aprobaty na wydziale teologii Uniwersytetu w Kolonii. Data ta jest uważana za datę pierwszego wydania ich dzieła. Księga ta była wielokrotnie wydawana wskutek rosnącego zapotrzebowania na remedia przeciw czarom. Była popularna szczególnie w zachodniej i centralnej Europie (z wyjątkiem Anglii i Holandii oraz Hiszpanii i Portugalii). Do 1520 roku ukazało się 13 edycji tego dzieła, a w latach 1574 - 1669 było ono wydawane aż 16 razy. Większość edycji tego dzieła zawiera w całości bullę papieża Innocentego VIII[1], a także aprobatę uniwersytetu kolońskiego. Ten drugi dokument uchodzi jednak obecnie za częściowo sfałszowany przez Kramera[5].

W 1538 roku hiszpańska inkwizycja przestrzegła swych członków, by nie wierzyli we wszystkie tezy zawarte w Malleus Maleficarum, nawet gdy poparte one były przytoczonymi dowodami.[6] W Polsce Młot na czarownice wydano w 1614 roku w Krakowie. Był to nie tyle przekład, co przeróbka dzieła, dokonana przez cenionego prawnika krakowskiego Stanisława Ząbkowica. Autor we wstępie opisuje, że jego dzieło jest przetłumaczonym na język polski zbiorem wypowiedzi teologów i inkwizytorów niemieckich na temat czarów i czarownic, a jego celem jest otwarcie czytelnikom polskim oczu na zbrodnie czarów i pobudzenie do czujności. W 1992 r. tłumaczenie to wydano we współczesnej wersji typograficznej. Współczesne polskie wydania Młota są jedynie transkrypcjami lub uwspółcześnieniami tłumaczenia Ząbkowica. Jak dotąd na język polski nie została przetłumaczona pierwsza i trzecia (bodaj najważniejszą z punktu widzenia książki jako "podręcznika łowców czarownic") część Młota.

Treść[edytuj | edytuj kod]

Malleus Maleficarum, Lyon 1669

Treść księgi podzielona jest na trzy części. Pierwsza dowodzi, że magia rzeczywiście istnieje, druga opisuje jej formy, a trzecia - sposoby wykrywania, sądzenia i pozbywania się wiedźm. W księdze niewiele jest oryginalności - jest to w większości kodyfikacja wierzeń i praktyk z tamtego okresu. Duże partie tekstu zaczerpnięto z wcześniejszych prac, takich jak: Directorium Inquisitorum Nicolasa Eymerica z 1376 czy Formicarius Johannesa Nidera z 1435.

Tekst zaczyna się dyskusją o naturze czarów. Zawiera ona dyskurs wyjaśniający, dlaczego kobiety w mniemaniu autorów, z powodu słabszej natury i pośledniego intelektu, są z natury bardziej podatne na pokusy Szatana. Autor wyjaśnia też, że niektóre rzeczy wyznane przez czarownice podczas procesów, jak np. przemiana w zwierzę, były tylko omamem wywołanym przez Diabła, by je usidlić. Inne z kolei rzeczy, jak latanie, wywoływanie burz i niszczenie zbiorów, miały być rzeczywiste. Ze szczegółami opisywane są lubieżne praktyki, którym czarownice miały się oddawać z Diabłem - poruszony został nawet problem pomiotu, który czarownice miałyby rodzić Szatanowi. Wszystko pisane jest najzupełniej poważnie, jeden z ustępów przytacza nawet antyklerykalny dowcip, tak jakby opisywano zdarzenie, które wydarzyło się naprawdę.

Ostatnia część opisuje praktyczne szczegóły wykrywania, sądzenia i eliminowania wiedźm. Rozważane są m.in. takie problemy jak zaufanie do zeznań świadków i potrzeba eliminowania złośliwych oskarżeń, ale z drugiej strony plotka jest uznawana jako przesłanka wystarczająca do oskarżenia, a żywa obrona jest świadectwem opętania podsądnej przez Diabła. Oprócz tego dzieło dostarcza wskazówek, jak chronić przeprowadzających proces przed mocami wiedźmy, deklarując, że osoby reprezentujące podczas procesu stronę Boga są niewrażliwe na moce Szatana. Szczegółowo wyłożone są sposoby wymuszania zeznań - z rekomendowaną kolejnością stosowania tortur włącznie. Wskazane jest używanie rozpalonego żelaza i golenie całego ciała podsądnej w poszukiwaniu znaków Diabła.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Philip Schaff, History of the Christian Church, vol. vi, Eerdmans, Grand Rapids, 1994, s. 514-527
  2. Wcześniejsze wydania podają jedynie wydawcę, zob. Heinrich Kramer (Institoris) Der Hexenhammer. Malleus Maleficarum, Neu aus dem Lateinischen übertragen von Wolfgang Behringer, Günter Jerouschek und Werner Tschacher. red. Günter Jerouschek i Wolfgang Behringer, Monachium 2000, s. 31 i nast.
  3. BBKL; K. B. Springer, Dominican Inquisition in the archidiocese of Mainz 1348-1520, w: Inquisizioni: percorsi di ricerca, t. 2, Triest 2001, s. 345-351; Udo Seelhofer, War Jakob Sprenger ein Mitautor des Hexenhammers?, GRIN Verlag, 2008; Historicum.net: Malleus maleficarum (Hexenhammer); Heinrich Kramer (Institoris) Der Hexenhammer. Malleus Maleficarum, Neu aus dem Lateinischen übertragen von Wolfgang Behringer, Günter Jerouschek und Werner Tschacher. red. Günter Jerouschek i Wolfgang Behringer, Monachium 2000, s. 31 i nast.
  4. Philip Schaff, History of the Christian Church, vol. vi, Eerdmans, Grand Rapids, 1994, s. 520. Fragment bulli
  5. Kwestia autentyczności aprobaty uniwersyteckiej jest przedmiotem sporu historyków. Za najbardziej prawdopodobną uchodzi obecnie wersja, że Kramerowi udało się faktycznie uzyskać prywatne aprobaty od kilku teologów z uniwersytetu kolońskiego, które następnie przedstawił jako jedną, oficjalną opinię całego wydziału teologicznego. Fałszerstwo polegało więc nie na podrobieniu dokumentu jako takiego, a jedynie na przypisaniu mu rangi, której w rzeczywistości nie miał. Historicum.net: Malleus maleficarum (Hexenhammer).
  6. Jolly, Raudvere, & Peters(eds.): "Witchcraft and magic in Europe: the Middle Ages". 2002, s. 241. ISBN 978-0812217865.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wrzesiński Sz. - "Wspólniczki szatana. Czarownice na ziemiach polskich", Egros, Warszawa 2006.
  • Angielskie wydanie z 1928 r. online (ang.)
  • "Młot na czarownice", Wyspa, Wrocław 1992, pod red. Roberta Lewandowskiego.
  • "Młot na czarownice", wydawnictwo XXL, 2008
  • W. Behringer, G. Jerouschek, Heinrich Kramer und Jacob Sprenger - Der Hexenhammer - Malleus Maleficarum (1487) kommentierte Neuübersetzung, Dtv, München 2003, ISBN 3-423-30780-3
  • Hans Peter Broedel, The Malleus Maleficarum and the construction of witchcraft: theology and popular belief, Manchester University Press, 2003 ISBN 0719064414, 9780719064418

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]