Augustyn z Hippony

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy św. Augustyna z Hippony. Zobacz też: innych świętych o tym samym imieniu.
Święty
Augustyn z Hippony
Aurelius Augustinus
biskup
doktor Kościoła
Champaigne, Philippe de - Saint Augustin - 1645-1650.jpg
Data urodzenia 13 listopada 354
Tagasta
Data śmierci 28 sierpnia 430
Hippona
Kościół/
wyznanie
katolicki, prawosławny
Wspomnienie 28 sierpnia (kat.)
15 czerwca (praw. według kal. jul.)
28 czerwca (praw. według kal. greg.)
Atrybuty płonące serce przebite strzałą, chłopiec z łyżką i muszlą
Galeria ilustracji w Wikimedia Commons Galeria ilustracji w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Aureliusz Augustyn z Hippony, łac. Aurelius Augustinus (ur. 13 listopada 354 w Tagaście, zm. 28 sierpnia 430 w Hipponie) – filozof, teolog, organizator życia kościelnego, święty Kościoła katolickiego, jeden z ojców i doktorów Kościoła, znany jako doctor gratiae (doktor łaski), pisarz i błogosławiony prawosławny o berberyjskich korzeniach. Wielu protestantów uważa go również za duchowego przodka protestantyzmu, jako że jego pisma miały duży wpływ na nauki Lutra i Kalwina.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza (VI w.) znana podobizna Augustyna, znajdująca się w bazylice na Lateranie

Augustyn urodził się w 354 r. w Tagaście (obecnie Suk Ahras, Algieria), w średniozamożnej rodzinie, z ojca Patrycjusza, poganina, i matki Moniki, chrześcijanki, pochodzącej prawdopodobnie z rodziny berberyjskiej, na co może wskazywać jej imię[1].

Młodość i wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Po ukończeniu szkół w Tagaście (366) i Madaurze (370), w 371 roku po zebraniu odpowiednich funduszy rodzice wysłali go do Kartaginy, gdzie uczył się retoryki. W Kartaginie poznał kobietę o nieznanym imieniu, z którą związał się na kilkanaście lat[2]. W 371 roku umarł jego ojciec Patrycjusz. W 373 r. przyszedł na świat syn Augustyna – Adeodat. Augustyn był w owym czasie pod wrażeniem dialogu filozoficznego Cycerona Hortensjusz, uległ też wpływom manichejczyków. W 374 roku założył szkołę retoryczną w rodzinnej Tagaście, jednak poruszony śmiercią bliskiego przyjaciela (o nieznanym imieniu) w 376 roku wrócił do Kartaginy, by nauczać retoryki.

Pod wpływem manicheizmu zaczął pisać swoje pierwsze dzieła filozoficzne, w których usiłował pogodzić filozofię grecką z doktryną tego ruchu religijnego. W 380 (381?) roku napisał traktat De pulchro et apto, czyli „o pięknie i proporcji”, który się nie zachował do dzisiaj. W 383 roku zawarł bliższą znajomość ze słynnym biskupem manichejskim Faustusem. Skutkiem dyskusji z nim było rozczarowanie Augustyna, który szukał wytłumaczenia dla istnienia zła w świecie, wobec doktryny manicheizmu. Na skutek sporów ze swoją matką – dotyczących m.in. statusu społecznego kobiety, z którą Augustyn się związał – zdecydował się opuścić rodzinne miasto i wyjechać do Rzymu, by założyć tam szkołę retoryki. Po przybyciu do stolicy Imperium przeszedł ciężką chorobę. Początkowo obracał się w kręgu manichejczyków, zamieszkał nawet u jednego ze słuchaczy. Nastąpiło wówczas jego pierwsze zetknięcie z neoplatonizmem, które pozwoliło mu zapoznać się dokładniej z chrześcijaństwem i zbliżyć się doń. W 384 roku poznaje słynnego retora Symmachusa, autora dziesięciu ksiąg listów, pełniącego wówczas urząd prefekta miasta. Symmachus wysyła Augustyna jako profesora retoryki do Mediolanu, gdzie odwiedza on chrześcijańskiego biskupa Ambrożego. W 385 roku powierzono Augustynowi wygłoszenie w cesarskim pałacu w Mediolanie dorocznej mowy na cześć cesarza (małoletni Walentynian II). Prowadzi w tymże czasie filozoficzne dysputy z przyjaciółmi – Alipiuszem i Nebrydiuszem. Pomimo zgromadzenia dużej grupy osób bliskich oraz zwolenników nie udało mu się założyć filozoficznej wspólnoty. W tym czasie przyjechała do niego matka Monika, która ganiła go z powodu jego niechrześcijańskiego trybu życia i pragnęła dla niego stabilizacji życia zawodowego i rodzinnego. Pod presją przyjaciół Augustyn rozstał się z matką Adeodata, zachowując przy tym opiekę nad synem. W 386 roku rozmowa z Firminusem, jednym z jego przyjaciół, wyzwoliła Augustyna od wiary w astrologię. Rozczytywał się w filozoficznych dziełach platońskich i neoplatońskich, przełożonych z greki na łacinę przez Gajusza Mariusza Wiktoryna, sławnego retora i filozofa. Lektury te skłoniły go do studiowania Pisma Świętego, przede wszystkim listów św. Pawła. Katolicki kapłan-nestor Symplicjan, opowiedział też Augustynowi o życiu i nawróceniu się (około 355 r.) Mariusza Wiktoryna.

Pod koniec sierpnia odwiedził Augustyna Pontycjan, wysoki urzędnik cesarski, rodak z Afryki prokonsularnej, który opowiedział mu o życiu św. Antoniego oraz o swoich dwóch współtowarzyszach, którzy w Trewirze wstąpili do monasteru założonego przez tego świętego. Wspólne z Pontycjanem medytacje skłoniły Augustyna do rezygnacji z planów stabilizacji życiowej. Wypełnił ostatnie ciążące na nim obowiązki profesora retoryki, by na dobre porzucić dotychczasowe zajęcie.

Katechumenat i chrzest[edytuj | edytuj kod]

Augustyn został katechumenem biskupa Ambrożego. W Kościele w tym czasie katechumenat przechodzili wszyscy przygotowujący się do chrztu, pieczę nad nimi sprawował biskup. Zaproszony wraz z najbliższymi, rodziną i przyjaciółmi, Augustyn wyjechał do podalpejskiej wsi Cassiciacum, aby nabrać sił i przygotować się do przyjęcia chrztu. Na wsi rozpoczyna pisać Soliloquia. Tam też doświadczył niespodziewanego przeżycia duchowego, które okazało się decydujące w jego życiu. Usłyszał w ogrodzie głos jakby dziecka powtarzający: weź to i czytaj! (tolle et lege!). Gdy otworzył Biblię na przypadkowej stronicy, znalazł fragment Rz 13, 13-14, mówiący o zaniechaniu ucztowania i uprawiania rozpusty oraz o „przyobleczeniu się w Chrystusa”. Doznał przy tym odczucia wyzwolenia z dotychczasowego przywiązania do nieuporządkowanego seksu, zapragnął także zostać celibatariuszem. Przeżycie to na trwałe zmieniło bieg jego życia. Wkrótce podzielił się swoimi przeżyciami ze swoją matką, od dawna pragnącą jego nawrócenia[3]. Na początku marca 387 roku Augustyn wrócił do Mediolanu. Tam przyjął chrzest wraz z synem Adeodatem i przyjacielem Alipiuszem z rąk biskupa Ambrożego. Augustyn wraz z rodziną i przyjaciółmi postanowił wrócić do ojczystej Afryki. Dotarli do portowej Ostii, gdzie matka Augustyna św. Monika ciężko zachorowała, a potem zmarła. W 388 roku grupa zrezygnowała z dalszej podróży i wróciła do Rzymu. Dopiero jesienią dotarli do Kartaginy, a następnie do rodzinnej Tagasty. Augustyn założył tam wraz z przyjaciółmi pierwszą wspólnotę augustiańską. W 389 roku napisał dialog O nauczycielu (De magistro) wraz z Adeodatusem, swoim synem. W 389 lub 390 roku umarł najpierw Adeodat, a potem Nebrydiusz.

Prezbiterat i biskupstwo[edytuj | edytuj kod]

W 391 roku Augustyn przybył do Hippony, gdzie biskup Waleriusz wyświęcił go na kapłana. Augustyn założył tam drugą wspólnotę augustiańską. Nocą 28/29 sierpnia 392 roku przeprowadził publiczną dysputę z manichejczykiem Fortunatem. W 396 roku umarł biskup Hippony Waleriusz, a Augustyn został obrany jego następcą. Około roku 397-400 napisał Wyznania (Confessiones). W 410 roku pod wodzą Alaryka wkroczyli do Rzymu Goci, spustoszyli cały kraj, swoim okrucieństwem wywołując powszechne przerażenie.

Grób św. Augustyna i kopuła „Ciel d’Oro” – „Złote Niebo”, bazylika Augustianów pw. św Piotra w Pawii we Włoszech

1, 2 i 8 czerwca 411 roku w Kartaginie bp Augustyn przewodniczył rozprawie (collatio) przed wysłannikiem cesarskim Marcellinem pomiędzy dwiema stronami: katolikami i donatystami. W 413 roku, nawiązując do wydarzeń zdobycia Rzymu przez Gotów trzy lata wcześniej, zaczął pisać historiozoficzne dzieło Państwo Boże (De civitate Dei). Rozpoczął je apostrofą do Marcellina, który zachwycał się myślą Augustyna. W trakcie bratobójczych walk o władzę Marcellin padł ofiarą intrygi, podejrzewany był o udział w spisku przeciwko cesarzowi. Augustynowi nie udało się go uratować i ten został stracony 13 września 413 roku. W 414 roku, uciekając przed Wandalami z ojczystej Hiszpanii, przybył do Hippony młody kapłan katolicki Orozjusz. Został on uczniem Augustyna, zajmując się historiografią. We wrześniu i w październiku 416 roku w Milewum na synodzie wspierał on Augustyna w polemikach z Pelagiuszem, od którego wziął nazwę pelagianizm, oraz jego uczniami Celestiuszem i Julianem z Eklanum. Biskup Hippony otrzymał w tym czasie wsparcie również ze strony Mariusza Merkatora. W 426 roku Augustyn mianował kapłana Herakliusza swoim następcą na urzędzie biskupa Hippony. Wraz z armią Gotów przybyli misjonarze ariańscy, m.in. do Hippony wkroczył ariański biskup Maximinus. W 428 r. Augustyn, mając już 74 lata, podjął z nim publiczną dysputę w obronie ortodoksji[4][5]. Kończył wówczas też pisać 22., ostatnią księgę dzieła O państwie Bożym. Od 429 roku Wandalowie, posuwając się od strony Hiszpanii, dopuszczali się masowych grabieży i mordów, wzniecali pożogę na wybrzeżu Numidii. Augustyn wzmógł teraz swoją kapłańską opiekę nad uciemiężoną diecezją, przepełnioną uciekinierami, pełną ludzi szukających ratunku. Tylko nieliczne wolne chwile mógł poświęcić pisarstwu. W 430 roku doszło do oblężenia Hippony przez Wandalów. 28 sierpnia Augustyn umarł po długotrwałej chorobie z objawami silnej gorączki.

W 431 roku miasto zostało spalone, ale biblioteka Augustyna ocalała.

Teologia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Teologia Augustyna z Hippony.

Cechą najbardziej charakterystyczną dla teologii Augustyna, ale także dla jego refleksji w innych dziedzinach, jak filozofia, pedagogika czy polityka, było przekonanie, że miłość stanowi cel i kryterium poznania intelektualnego. Miłość rozumiał jako nieodłączną od prawdy i prawego życia:

Quote-alpha.png
Prawdziwa miłość polega na tym, abyśmy przywiązali się do prawdy i sprawiedliwie żyli[6].

Przekonanie to – jak zwrócił uwagę Jan Paweł II – Augustyn przejął z Pisma Świętego, które całe mówi o Chrystusie i wzywa do miłości[7][8].

Ogarnięcie i podsumowanie jego dzieła teologicznego jest niezwykle trudnym zadaniem. Według Eugène Portalié najważniejsze tematy nauczania Augustyna można ująć pod następującymi hasłami:

Filozofia[edytuj | edytuj kod]

Św. Augustyn
Information icon.svg Osobny artykuł: Filozofia Augustyna z Hippony.

Chociaż Augustyn był przede wszystkim teologiem, krzewicielem wiary chrześcijańskiej, stworzył też liczne koncepcje, ważne dla refleksji filozoficznej. Jego myśl była przez ponad 700 lat najbardziej wpływową szkołą myślenia filozoficznego w Kościele katolickim. Dopiero w okresie Soboru Trydenckiego jej miejsce zajęły koncepcje Tomasza z Akwinu, które w ogromnym stopniu inspirowane były przez myśl Augustyna, obok metafizyki Arystotelesa, zwłaszcza hylemorfizmu.

Augustyn i manicheizm[edytuj | edytuj kod]

Augustyn był w latach 373-382 tzw. słuchaczem u manichejczyków, czyli początkującym adeptem. Od najmłodszych lat trapiło go pytanie: „skąd bierze się zło na świecie?”. Przy czym pod pojęciem zła rozumiał on przede wszystkim pożądliwość w człowieku. Po rozczarowaniu odpowiedziami, jakie dawał manicheizm, nastąpił u niego proces odchodzenia od poglądów manichejskich i przyjmowania wiary chrześcijańskiej, opisany w Wyznaniach w Księdze Dziewiątej. Augustyn został następnie przyjęty przez Biskupa Mediolanu Ambrożego do katechumenatu. Pisał o bólu, jaki sprawiała mu w czasie przygotowań do chrztu myśl o błędach naśladowców Manesa, m.in. o niechęci manichejczyków do sakramentów, spowodowanej obecnością w nich elementu materialnego:

Quote-alpha.png
Z jak gwałtownym i ostrym bólem to oburzałem się na manichejczyków, to znów litowałem się nad nimi – że owych sakramentów, owych lekarstw nie znają i jak niezdrowi na umyśle występują przeciw temu, co mogłoby uczynić ich zdrowymi![10]

Zapoznanie się w tym czasie z neoplatonizmem pomogło Augustynowi porzucić ducha manicheizmu, głównie poprzez zrozumienie, czym jest „czystość duchowa”[11]. W wielu swych dziełach podejmował potem polemikę z poglądami Manesa. M.in. w traktatach: O Naturze dobra[12] oraz Przeciw listowi Maniego, który nazywają «Listem podstawowym»[13]. Według niektórych krytyków Augustyna, m.in. Juliana z Eklanum, nie uwolnił się on całkowicie spod wpływu doktryny Manesa. Jak wykazał m.in. N. Cipriani, zarzut ten jest wysoce nieobiektywny i pozbawiony racjonalnych podstaw. Nawrócenie Augustyna na wiarę katolicką dokonało się poprzez przezwyciężenie materializmu i dualizmu manichejskiego – zarówno metafizycznego, jak i antropologicznego. Wiązało się to z przyjęciem przez niego trzech podstawowych założeń:

  1. Zło nie jest substancją lub naturą, jest brakiem dobra ((łac.) privatio boni) lub nieuporządkowaniem dobra ((łac.) defectus a bonitate).
  2. Każda substancja czy natura jest dobra, ponieważ uczestniczy w bycie i dobru Boga. Zło może powstać w bytach, gdyż zostały one stworzone z niczego ((łac.) ex nihilo)
  3. Natura całkowicie zła nie istnieje, ponieważ byłaby ona czystym niebytem[14][15].

Poglądy Augustyna na temat manicheizmu są znane dzięki zachowanym do dzisiaj jego pismom przeciw-manichejskim, takim jak traktat o teologii małżeństwa, zatytułowany Wartości małżeństwa[16], czy trzy komentarze do Księgi Rodzaju: Przeciwko manichejczykom komentarz do Księgi Rodzaju[17]; Niedokończony komentarz słowny do Księgi Rodzaju[18]; Komentarz słowny do Księgi Rodzaju[19]. Poglądy te znamy także dzięki zapisom polemicznych dysput, które prowadził Augustyn z manichejczykami pod koniec IV w. w Afryce północnej, wśród których są: Sprawozdanie z dyskusji z Fortunatem[20], Przeciw Faustusowi[21]. Przeciw Sekundynowi[22].

Wedle manicheizmu drogą wyzwolenia spod wpływu zła, czyli zbawienia, jest poznanie. Może być ono osiągnięte nie dzięki wierze i moralności, ale przede wszystkim dzięki własnemu rozumowi. Dzięki zdobywaniu wiedzy o sobie i Bogu, tak jak to przedstawia system manichejski, można zrozumieć naturę siebie, świata i przeznaczenia, czyli to skąd przychodzimy, gdzie jesteśmy i dokąd zmierzamy. Ten aspekt manicheizmu zbliża go do gnostycyzmu, czyniąc go czymś więcej niż tylko systemem religijnym: mieszaniną systemu religijnego i filozoficzno-naukowego.

To właśnie racjonalny charakter manicheizmu przyciągnął młodego Augustyna, który szukał w nim odpowiedzi na przyczynę zła w świecie, zła które rozumiał przede wszystkim jako pożądliwość w człowieku. Ostatecznie Augustyn rozczarował się odpowiedziami, jakie dawali naśladowcy Manesa, co opisał we wspomnianej Księdze Dziewiątej Wyznań. Augustyn odkrył też przyczynę swego niewłaściwego trybu życia:

Quote-alpha.png
Czytałem: „Zadrżyjcie i już nie grzeszcie” (Ps 4,5). O, jakże mnie to poruszyło, Boże mój, gdy się wreszcie nauczyłem drżeć z lęku nad moją przeszłością, aby w przyszłości już nie grzeszyć. I nie bez powodu drżałem. Bo to przecież nie jakaś inna, obca natura, należąca do plemienia ciemności, we mnie grzeszyła – jak to sobie złudnie wyobrażają ci, którzy wprawdzie nad sobą nie drżą, lecz za to skarbią sobie gniew na dzień gniewu i objawienia się sprawiedliwego sądu Twego (por. Rz 2,5)[23]

Recepcja myśli augustiańskiej w średniowieczu[edytuj | edytuj kod]

Spośród uczniów Augustyna w starożytności, którzy w dużym stopniu wpłynęli na recepcję augustynizmu w wiekach średnich, wymienia się Fulgencjusza z Ruspe, a także Cezarego z Arles.

Wśród średniowiecznych autorów pod wpływem Augustyna kształtowały się poglądy wielu teologów, byli wśród nich: Hugon od św. Wiktora, Piotr Abelard, Piotr Lombard, Tomasz z Akwinu, Święty Bonawentura i inni[24].

Literacki wymiar twórczości świętego Augustyna[edytuj | edytuj kod]

Filolodzy klasyczni przez długi czas nie doceniali wartości literackiej dzieł Augustyna, jak i innych Ojców Kościoła, podchodząc do autorów chrześcijańskich nieufnie. Dzieła patrystyczne były traktowane przede wszystkim jako źródła ważne dla badań teologicznych[26]. Tymczasem święty Augustyn, starannie wykształcony w kulturze i literaturze klasycznej, dbał o formę i styl swoich utworów, stosując powszechnie takie środki wyrazu, jak aliteracje, rymy[27], powtórzenia, zróżnicowanie stylu etc. Ilustruje to następujący fragment z Objaśnienia Psalmu 143: „Uznaj porządek, szukaj pokoju. Ty Bogu, tobie cielesność. Cóż sprawiedliwszego? Cóż piękniejszego? Ty większemu, mniejsze tobie: służ Temu, kto ciebie uczynił, aby służyło tobie to, co uczyniono ze względu na ciebie”[28]. Augustyn jako pierwszy wprowadził do literatury europejskiej autobiografię intelektualną – Wyznania.

Liturgia i ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Znany jest sen świętego Augustyna, w którym zobaczył on dziecko usiłujące na plaży przelać muszelką zawartość morza do dołka wykopanego w piasku. „Prędzej ja przeleję morze do tego dołka, niż ty Augustynie zrozumiesz tajemnicę Trójcy”.

Relikwie Augustyna przeniesiono do Italii. Grób znajduje się obecnie w Pawii, w kościele augustianów S. Pietro in Ciel d’Oro.

Wspomnienie liturgiczne św. Augustyna w Kościele katolickim obchodzone jest 28 sierpnia i ma rangę wspomnienia obowiązkowego.

W Cerkwi prawosławnej biskup Hippony jest mniej popularny. Prawosławne Kościoły wspominają świętego 15 czerwca[29], tj. 28 czerwca według kalendarza gregoriańskiego.

Ikonografia

Najstarsze wyobrażenia świętego pochodzą z VI w., ale popularność zyskały dopiero w XIV wieku. Na ogół przedstawiany jest jako biskup, rzadziej jako mnich.

W sztuce zachodniej jego atrybutami są: płonące serce przebite strzałą (symbol Bożej miłości) lub chłopiec z łyżką i muszlą. Niekiedy przedstawiany jest z modelem świątyni w dłoniach (odniesienie do Miasta Bożego) lub jako pokutnik pogrążony w ekstazie.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Dzieła Augustyna z Hippony.

Niektóre tłumaczenia polskie[edytuj | edytuj kod]

  • Wyznania, z łaciny tłum. oraz wstępem i komentarzem opatrzył J. Czuj, Poznań 1929.
  • Pisma katechetyczne (Początkowe nauczanie katechizmu, Mowa o Symbolu do katechumenów, Wiara, nadzieja i miłość, Wiara i uczynki, Chrześcijańska walka), z łaciny tłum. oraz wstępami i komentarzami opatrzył W. Budzik, Poznań 1929.
  • Państwo Boże (t. 11: Wstęp i księgi I-VII, t. 12: Księgi VIII-XIV t. 13: Księgi XV-XXII), z łaciny tłum. oraz wstępem i objaśnieniami opatrzył W. Kubicki, Poznań 1930 -1934 -1937.
  • Traktaty o łasce (Łaska a wolna wola, Nagana a łaska, Przeznaczenie świętych, Dar wytrwania) z łaciny tłum. oraz wstępami i komentarzem opatrzył W. Eborowicz, Poznań 1971.
  • O Trójcy Świętej, z łaciny tłum. M. Stokowska, wstępem i komentarzem opatrzył J.M. Szymusiak, Poznań 1963. Wznowione przez Znak, Kraków 1996.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Gerald Bonner: St. Augustine of Hippo. Life and Controversies. Norwich: 1986, s. 38. ISBN 0-907547-52-4.
  2. Por. J. Salij OP, Konkubina św. Augustyna, [w:] tenże, Trud wolności, Kraków 2001 Wydawnictwo «M», s. 198-205, ISBN 978-83-7221-345-7.
  3. Augustyn opisuje to w swych Wyznaniach: Do tego bowiem stopnia nawróciłeś mnie (Ps 51[50], 15), że już nie szukałem ani żony, ani żadnej w ogóle nadziei doczesnej, przyjmując tę regułę wiary, w której ukazałeś mnie mojej matce przed tylu laty w widzeniu. Smutek jej przemieniłeś w radość (Ps 30[29], 12) przewyższającą wszystkie jej pragnienia, [radość] o wiele droższą i czystszą od tej, której mogłaby się spodziewać po wnukach, pochodzących ode mnie cieleśnie. (ks. VIII, 12.30, przekład Z. Kubiak wyd. 3, Warszawa 1987, s. 188; CCL 27, 132 [52-57]).
  4. Pozostały po niej dzieła: Collatio cum Maximino, Contra Maximinum arianum libri duo PL 42, 709-814, oraz Homilia 140 PL 38, 773-775.
  5. Por. E. Portalié: Augustin. W: Dictionnaire de théologie catholique (DTC). Wyd. 3. T. 1/2. Paryż: 1923, s. kol. 2284.
  6. O Trójcy Świętej, ks. VIII, 7.10; PL 42,956.
  7. O Trójcy Świętej, ks. XIV, 10.13; PL 42,1047.
  8. Por. Jan Paweł II: List Apostolski „Augustinum Hipponensem”. 28 sierpnia 1986 r, s. 16. [dostęp 2013-04-01].
  9. Por. E. Portalié: Augustin (Saint). 1. Vie, oeuvre et doctrine. W: Dictionnaire de théologie catholique (DTC). Wyd. 3. T. 1/2. Paryż: 1923, s. kol. 2317.
  10. Quam vehementi et acri dolore indignabar Manichaeis et miseraar eos rursus, quod illa sacramenta, illa medicamenta nescirent et insani essent adversus antidotum, quo sani esse potuissent!; Wyznania, IX, 4.8; CCL 27, 137 [28-31], tłumaczenie włąsne; por. przekład polski: Z. Kubiak, wyd. 3 poprawione, Warszawa 1987, s. 195.
  11. Por. Eska J.: Życie i rozwój duchowy Augustyna. s. 866-869.
  12. Por. polski przekład: O naturze dobra. W: Św. Augustyn: Dialogi filozoficzne. M. Maykowska (tłum.). Wyd. 2. Kraków: Znak, 1999, s. 828-863. ISBN 83-7006-681-X.
  13. Por. Eborowicz W.: Wstęp do «O naturze dobra» św. Augustyna. s. 819.
  14. Por. N. Cipriani. Oskarżenie Augustyna o manicheizm przez Juliana z Eklanum. . s. 344. 
  15. Por. J. Torchia OP, „The Implications of the Doctrine of Creatio ex nihilo in Saint Augustine’s Theology,” Studia Patristica XXXIII: 266-273. Materiały z Konferencji patrystycznej w Oksfordzie w 1995 r. Elizabeth A. Livingstone (red.). Leuven: Peeters Press, 1997. Tłumaczenie hiszpańskie: Implicaciones de la doctrina de la creacion 'de la nada’ en la teologia de san Agustin, w: „Augustinus” (Madryt) 44 (l999), San Agustin en Oxford (5.0), XII Congreso Internacional de Estudios Patristicos, s. 283-290.
  16. De bono coniugali; CSEL 41,185-231, wyd. J. Zycha (1900); PL 40, 373-396, przeł. ks. Wacław Eborowicz, w:Pisma świętego Augustyna o małżeństwie i dziewictwie. Przekład i komentarz, red. ks. Augustyn Eckmann, Lublin 2003 Towarzystwo Naukowe KUL, s. 73-116.
  17. De Genesi contra Manichaeos libri duo; PL 34, 173-219; CSEL 91, wyd. Dorothea Weber (1998), ISBN 3-7001-2713-8, przeł. J. Sulowski, w: tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, Warszawa 1980, ATK PSP 25, s. 21-82.
  18. De Genesi ad litteram imperfectus liber; PL 34, 220-245; CSEL 28,1 wyd. J. Zycha (1894), w: tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, przeł. J. Sulowski, Warszawa 1980, ATK PSP 25, s. 83-112.
  19. De Genesi ad litteram libri duodecim; BA 48 i 49, przekł. franc., wstęp i przypisy: P. Agaësse, A. Solignac (1972), przeł. J. Sulowski, w: tenże, Pisma egzegetyczne przeciw manichejczykom, Warszawa 1980, ATK PSP 25 s. 113-382.
  20. Contra Fortunatum disputatio; PL 42, 111-128; CSEL 25,81-112, wyd. J. Zycha (1891); przeł. J. Sulowski, [w:] Pisma przeciw manichejczykom, Warszawa 1990, ATK PSP 54, s. 89-110.
  21. Contra Faustum Manichaeum; PL 42, 207-518; CSEL 25,247-797, wyd. J. Zycha (1891); przekład polski: Księgi I-XXI, przeł. Jan Sulowski, przejrz. i popr. ks. Jan Gliściński, Stanisław Kalinkowski, ks. Wincenty Myszor, ks. Kazimierz Obrycki, ks. Emil Stanula CssR, Warszawa 1991, ATK PSP 55, s. 272; Księgi XXII-XXXIII, przeł. Jan Sulowski, [w:] Przeciw Faustusowi (księgi XXII-XXXIII). Przeciw Sekundynowi, Warszawa 1991, ATK PSP 56, s. 3-151.
  22. Contra Secundinum Manichaeum; PL 42,577-602, przeł. Jan Sulowski, [w:] Przeciw Faustusowi (księgi XXII-XXXIII). Przeciw Sekundynowi, Warszawa 1991, ATK PSP 56, s. 161-193.
  23. Wyznania, IX,4, wyd. 3, przeł. Z. Kubiak, s. 196.
  24. Studium Międzynarodowej Komisji Teologicznej (19 stycznia 2007), The Hope of Salvation for Infants Who Die Without Being Baptized,21-25. (ang.).
  25. Barber M. Katarzy, Warszawa 2005, s. 18, 20, 31, 91. ISBN 83-06-02923-2.
  26. Jacques Fontaine, Chrześcijańska literatura łacińska, Tarnów 1997, s. 11.
  27. Jeden z przykładów rymu w traktacie teologicznym, mówiącym o doskonałości pożycia seksualnego w raju, które nie naruszałoby dziewictwa: ...et eo modo non esset dolor et cruor virginis concumbentis, quomodo non esset etiam matris gemitus parientis. (De gratia Christi et de peccato originali, II, 35.40; PL 44, 405) W dosłownym tłumaczeniu: ...tak samo byłaby od bólu i krwi zachowana dziewica współżyjąca, jak od krzyku zachowana byłaby matka rodząca. (tłumaczenie własne).
  28. Agnosce ordinem, quaere pacem. Tu Deo, tibi caro. Quid iustius? quid pulchrius? Tu maiori, minor tibi: servi tu ei qui fecit te, ut tibi serviat quod factum est propter te. (Enarrationes in psalmos,143, 6; CCL 40, 2077).
  29. Podwójne datowanie.

Literatura przedmiotu[edytuj | edytuj kod]

  • Cipriani N.. Oskarżenie Augustyna o manicheizm przez Juliana z Eklanum. „Vox Patrum”. 8 (1988). s. 333-350. 
  • Bardy G.: Manichéisme. W: Dictionnaire de théologie catholique (DTC). T. 9/2. Paryż: 1927, s. kol. 1841-1895. (fr.)
  • Eborowicz W.: Wstęp do «O naturze dobra». W: Św. Augustyn: Dialogi filozoficzne. Wyd. 2. Kraków: Znak, 1999, s. 819-828. ISBN 83-7006-681-X.
  • Eska J.: Życie i rozwój duchowy Augustyna. W: Św. Augustyn: Dialogi Filozoficzne. Wyd. 2. Kraków: Znak, 1999, s. 865-871. ISBN 83-7006-681-X.
  • Peter Brown, Augustyn z Hippony, 1993
  • Henry Chadwick, Augustyn, 2000
  • Adalbert G. Hamman, Życie codzienne w Afryce Północnej w czasach św. Augustyna, 1989
  • Andrzej Kasia, Augustyn, Myśli i Ludzie, 1960
  • Edward Staniek, W skarbcu starożytnego Kościoła, Kraków, Wydawnictwo m, s. 113-116, 1997. ISBN 83-907766-1-8.
  • Św. Augustyn, Wyznania, tłumaczył oraz wstępem i kalendarium opatrzył Zygmunt Kubiak, Znak, Kraków 2007, ISBN 978-83-240-0839-1 [Kalendarium życia św. Augustyna: s. 453-459]
Źródła internetowe

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]