Jezuici

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Jezuici
Dewiza: Ad maiorem Dei gloriam
Herb zakonu
Pełna nazwa Towarzystwo Jezusowe
Nazwa łacińska Societas Iesu
Skrót zakonny SJ (TJ, SI[a])
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Założyciel Ignacy Loyola
Data założenia 1534
Data zatwierdzenia 1539
Przełożony Adolfo Nicolás
Liczba członków 19 216 (2007)
Strona internetowa
Św. Ignacy Loyola, założyciel zakonu jezuitów
Główne redukcje jezuickie w Ameryce Południowej

Towarzystwo Jezusowe, SJ[a] (łac. Societas Iesu), jezuici – męski papieski zakon apostolski Kościoła katolickiego, założony w 1534 roku przez św. Ignacego Loyolę.

Cechą charakterystyczną jezuickiego charyzmatu jest dyspozycyjność do służenia papieżowi we wszelkich możliwych dziedzinach, a zwłaszcza w zadaniach najtrudniejszych; w związku z tym zakon nie ma ściśle ustalonego zakresu działania, gdyż wyznaczają go znaki czasu[1].

Towarzystwo Jezusowe dało Kościołowi 1 papieża, 41 kardynałów, 5 patriarchów, 83 arcybiskupów i 252 biskupów[2], a także 50 świętych i 180 błogosławionych[3].

Główne elementy charyzmatu Zakonu[edytuj | edytuj kod]

Od początku istnienia zakonu podstawowymi zasadami, odróżniającymi jezuitów od innych zakonów, były:

  • akcentowanie posłuszeństwa wobec papieża i przełożonych. Jak pisał Ignacy Loyola w Ćwiczeniach duchownych w ramach Reguł o trzymaniu z Kościołem – np. ...trzeba być zawsze gotowym wierzyć, że to, co ja widzę jako białe, jest czarne, jeśli tak to określi Kościół Hierarchiczny[4].
  • wybór członków według kryterium wysokich wymagań duchowych oraz predyspozycji i zdolności intelektualnych, a także silnej, twórczej osobowości.
  • stałe edukowanie własnych członków – tak aby posiadali oni możliwie jak najlepsze wykształcenie, nie ograniczające się tylko do wykształcenia czysto religijnego; aby byli zdolni dobrze rozumieć aktualnie panującego "ducha współczesności".
  • nacisk na bycie tam "gdzie decydują się losy świata" – a więc wśród elit społecznych kształtujących w danym momencie historycznym większościowe poglądy oraz mających silny wpływ na sprawowanie władzy świeckiej.
  • brak sztywnych reguł działania, wykonywanie zadań aktualnie najpotrzebniejszych, pełna dyspozycyjność.
  • stawianie czoła najtrudniejszym wyzwaniom, walka na pierwszej linii frontu, wytyczanie kierunków rozwoju Kościoła.

Historia[edytuj | edytuj kod]

15 sierpnia 1534 w kaplicy Świętego Dionizego na wzgórzu Montmartre grupa studentów Sorbony z Ignacym Loyolą na czele złożyła ślub czystości, ubóstwa i pielgrzymki do Jerozolimy, a jeśli byłoby to niemożliwe, oddania się do dyspozycji papieża. Po ukończeniu studiów, nie mogąc udać się do Ziemi Świętej, z powodu wojen toczonych przez Wenecję, oddali się do dyspozycji papieża.

3 października 1539 w Tivoli papież Paweł III zatwierdził ustnie pierwszą wersję reguły zakonnej znanej jako Formuła Instytutu Towarzystwa Jezusowego, wypowiadając przy tym słowa: Digitus Dei est hic! (Palec Boży jest tutaj!). Zatwierdzenie tejże nastąpiło Listem Apostolskim Regimini militantis Ecclesiae z dnia 27 września 1540 przez tego samego papieża. Juliusz III zaś 21 lipca 1550 zatwierdził zmienioną i rozszerzoną wersję Formuły (reguły) oraz określił na nowo dotychczas wydane indulty i przywileje.

Jezuici w ciągu pierwszych wieków swojej działalności koncentrowali się na pracy apostolskiej, walce ideologicznej z reformacją i oświeceniem, organizowaniu publicznej edukacji na wszystkich szczeblach – szczególnie średnim i wyższym (kolegia) oraz pracy misyjnej na całym świecie.

Jezuici w wielu państwach Europy stworzyli od podstaw system szkolnictwa podstawowego i średniego oraz nadawali mu ton aż do kasaty zakonu w 1773 roku. Szkoły te uchodziły za bardzo nowoczesne w XVI i XVII w., a i w XVIII w. starały się podążać za postępami rewolucji naukowej.

Odważna i skuteczna działalność jezuitów przysporzyła im wielu wrogów. Zarzucali oni zakonowi, że jest wrogiem państwa i społeczeństwa, a to ze względu na głoszoną probabilistyczną i kazuistyczną teologię moralną, która rzekomo miała usprawiedliwiać zasadę cel uświęca środki oraz dopuszczać zabicie każdego człowieka skazanego za herezję – nawet władcy (np. kontrowersja z 1614 roku odnośnie dzieła Defensio catholicae fidei ojca Suareza)[5].

W Ameryce Południowej jezuici wkraczali na dziewicze tereny i prowadzili na nich działalność misyjną. Bronili autochtonów przed niewolnictwem i wyzyskiem. W Ameryce Południowej stworzyli sieć tzw. redukcji misyjnych, które nawet antyklerykalny Wolter nazwał triumfem ludzkości.

Działając w środowisku elit politycznych, wywierali często wpływ na kierunek rządów, przy czym posądzano ich o inspirowanie prześladowań protestantów (hugenotów) we Francji (m.in. dragonady za Ludwika XIV).

Jezuici jako spowiednicy władców[edytuj | edytuj kod]

Król francuski Henryk III wybrał sobie w roku 1575 za spowiednika jezuitę – ojca Edmonda Augera. Odtąd wszyscy królowie francuscy mieli jezuitów za swoich osobistych spowiedników. Z uwagi na silny wpływ kultury francuskiej, jezuici byli wybierani na spowiedników we wszystkich innych katolickich dworach Europy, również na dworze króla Jakuba II.

Kasata zakonu[edytuj | edytuj kod]

Prokatolicka działalność jezuitów skierowała przeciw nim wojujących z Kościołem filozofów oświecenia, a także protestantów i jansenistów. Oskarżali oni Towarzystwo o rzekome bunty, rozruchy, waśnie i zgorszenia[6]. Skutkiem tego królowie z dynastii Burbonów we Francji, Hiszpanii i Obojgu Sycylii wypędzili jezuitów ze swych posiadłości, a następnie zażądali od papieża całkowitego zniesienia zakonu.

Za dyktatury antyklerykalnego markiza Pombala jezuici zostali usunięci z Portugalii. We Francji opanowany przez jansenistów paryski parlament domagał się przeprowadzenia reorganizacji zakonu. Jezuici oparli się presji, a ich generał Lorenzo Ricci (a według innych źródeł papież Klemens XIII) miał wyrzec wówczas pamiętne słowa: Sint ut sunt, aut non sint (Niech będą jak są, albo niech nie będą)[7].

Szczegółowe okoliczności kasaty zakonu[edytuj | edytuj kod]

Bezpośrednią przyczyną wygnania jezuitów z najpotężniejszego państwa europy - Francji była sprawa ojca La Valette'a, przełożonego na Martynice. La Valette zaciągnął kredyt na działalność handlową misji, jednak nie był w stanie terminowo spłacić długu, który m.in. wobec pewnej spółki handlowej z Marsylii osiągnął wysokość dwóch i pół miliona liwrów. Generał Ricci odmówił spłaty długu La Valette'a, argumentując, że to La Valette pogwałcił prawo zakonu, które zabraniało swym członkom prowadzenia interesów z pozycji zarządzającego lub partnera, wobec czego Towarzystwo nie ponosi za te długi odpowiedzialności. Spółka z Marsylii pozwała zakon do sądu, który nakazał Towarzystwu spłatę długów La Valette'a. Jezuici odwołali się do Parlamentu Paryżu (owładniętego przez wrogich im jansenistów), który wydał orzeczenie na ich niekorzyść, a następnie zaczęto dokładniej badać nauczanie jezuitów. W tym celu sporządzono zestawienie nauk zawartych w dziełach 146 jezuitów, jakie się ukazały od XVI wieku – głównie z zakresu teologii moralnej i kazuistyki. Zestawienie to opublikowano w jednym grubym tomie w formacie folio. W dniu 5 marca 1762 roku w parlamencie francuskim rozpoczęto obrady na temat nauk jezuitów. W rezultacie tych obrad w lipcu 1762 roku Parlament uznał działalność Towarzystwa Jezusowego za szkodliwą dla interesów narodu francuskiego i przygotował odpowiednie zarządzenie o usunięciu zakonników z kraju, które król podpisał dopiero w listopadzie 1764 roku.

W Hiszpanii, podobnie jak w Portugalii, rząd rozpoczął politykę antykościelną. W wyniku tego wybuchł buntu mieszczan Madrytu (1766). O jego organizaxję oskarżono jezuitów i na mocy dekretu Karola III z dnia 1 IV 1767 r. wypędzono ich z kraju oraz jego kolonii. Z Neapolu (rządzonego również przez Burbonów) jezuitów wygnano w listopadzie 1767 r.

Wkrótce potem zaczęto domagać się od papieża kasaty zakonu. W roku 1769 pod naciskiem Burbonów (zastosowano weto w stosunku do 23 kandydatów) papieżem został wybrany Klemens XIV, który został zmuszony do obietnicy likwidacji całego Towarzystwa. W 1772 zamknął on kolegium jezuickie w Rzymie, a następnie wszystkie ich domy i kościoły w krajach papieskich. Ostatecznym ciosem dla jezuitów było jego brewe Dominus ac Redemptor, którym uginając się pod presją polityczną koalicji przewodzonej przez Burbonów zniósł oficjalnie, formalnie Towarzystwo Jezusowe we wszystkich krajach. Sposób przeprowadzenia kasaty zakonu określiła powołana 13 VIII 1773 specjalna kongregacja kardynałów i konsultorów do wykonania brewe kasacyjnego, ustanowiona przez papieża, która 18 VIII 1773 wydała odpowiednie szczegółowe pismo. Klemens XIV w brewe kasacyjnym zastrzegł jego ważność i moc wykonawczą na określonym terenie od decyzji monarchy panującego w danym kraju. Na terenie Rzeczypospolitej majątkiem pojezuickim z polecenia królewskiego zajęły się Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska.

W przeddzień kasaty jezuici liczyli 41 prowincji z 24 domami profesów i 1538 domami, kolegiami, nowicjatami, seminariami, konwiktami, rezydencjami i misjami. Jezuitów w 1773 roku było 22,5 tys.

Od papieskiej kasaty do roku 1814[edytuj | edytuj kod]

Król pruski Fryderyk II nie zgodził się na ogłoszenie w swym kraju treści breve Dominus ac Redemptor noster. W rękach jezuitów pozostał Uniwersytet Wrocławski z wydziałem teologicznym i w razie kasaty kandydaci na kapłanów musieliby wyjeżdżać na studia teologiczne do innych krajów, co było sprzeczne z założeniami polityki króla. Kasata zakonu nastąpiła jednak w Prusach kilka lat później. Caryca Katarzyna II demonstrując swą niezależność od polityki Burbonów, na złość papiestwu, a także w uznaniu dla wysokiego poziomu edukacji w kolegiach, pozwoliła jezuitom pozostać na terenach pozykanych rok wcześniej podczas I rozbioru Polski. Tamtejsi jezuici wybrali tymczasowego wikariusza generalnego – Stanisława Czerniewicza, który w liście do następcy Klemensa XIV – papieża Piusa VI prosił o radę co do dalszego postępowania. Pius VI wyraził w odpowiedzi nadzieję, że "rezultat twej modlitwy, jak ja przewiduję, a ty pragniesz, może być szczęśliwy".

Jezuici na terenie państwa rosyjskiego zwoływali tymczasowe kongregacje od roku 1782, wybierając każdorazowo wikariusza generalnego z nadzwyczajnym pełnomocnictwem funkcji głównego przełożonego. W 1801 r. Pius VII mianował oficjalnie ówczesnego wikariusza generalnego Franciszka Kareu ojcem generałem "na wygnaniu". Jezuici następnie utworzyli dwie oficjalne prowincje – w Rosji i w Italii (Neapol).

Renesans zakonu[edytuj | edytuj kod]

W końcu w dniu 7 sierpnia 1814 papież Pius VII formalnie przywrócił zakon do istnienia w całym katolickim świecie. Rozpoczęło się stopniowe odbudowywanie Towarzystwa, otwierano kolegia i uniwersytety jezuickie. Liczba członków Towarzystwa wzrastała – od ok. tysiąca w 1814 do ponad 12 000 w 1880.

Powtórny pełny renesans zakonu nastąpił dopiero po II wojnie światowej, a szczególnie po Soborze Watykańskim II.

Obecnie jezuici są ponownie jednym z najbardziej wpływowych zakonów w Kościele katolickim. Liczbę ich członków szacuje się na około 19 tys. – najliczniejszy zakon męski. Działają obecnie w ponad 114 krajach świata; posiadają własne uniwersytety, obserwatoria astronomiczne, instytuty geofizyczne, radiostacje, czasopisma, kilka szpitali, liczne szkoły średnie i podstawowe, rozgłośnie radiowe i telewizyjne.

Współcześni kardynałowie[edytuj | edytuj kod]

Kardinalcoa.png Jezuici Kardynałowie Data urodzenia
Obecny wiek
Wyniesiony do godności
kardynalskiej
Karl Josef Becker
ksiądz
 Niemcy
18 kwietnia 1928

ma lat 86

18 lutego 2012
Benedykt XVI
Julius Riyadi Darmaatmadja
Arcybiskup Emeryt Dżakarty
 Indonezja
20 grudnia 1934

ma lat 80

26 listopada 1994
Jan Paweł II
Ján Chryzostom Korec
Biskup Emeryt Nitry
 Słowacja
22 stycznia 1924

ma lat 90

28 czerwca 1991
Jan Paweł II
Roberto Tucci
ksiądz
 Włochy
19 kwietnia 1921

ma lat 93

21 lutego 2001
Jan Paweł II
Albert Vanhoye
ksiądz
 Francja
23 lipca 1923

ma lat 91

24 marca 2006
Benedykt XVI

Papieże[edytuj | edytuj kod]

Jezuici a nauka[edytuj | edytuj kod]

Wielu członków zakonu jezuitów łączyło posługę religijną z pracą naukową. Niektórzy z nich wnieśli znaczny wkład w rozwój nauk. Odznaczyli się szczególnie w takich dziedzinach jak astronomia, matematyka i sejsmologia, która jest czasem określana jako "jezuicka nauka"[8]. Wielu jezuitów, takich jak Maksymilian Hell, Johann Schreck, Gyula Fényi, Albert Curtz, Jacques de Billy, Orazio Grassi, Christoph Clavius, Giovanni Battista Zupi czy Franz de Paula Triesnecker było astronomami którzy przyczynili się do rozwoju wiedzy na temat kosmosu. Opisali lub odkryli takie zjawiska jak zaćmienia, okultacje, obieg planet wokół słońca, wpływ Księżyca na zjawisko pływów, atmosferę Jowisza czy plamy na słońcu. W uznaniu ich osiągnięć Międzynarodowa Unia Astronomiczna nazwała od ich imion i nazwisk kilka kraterów i rowów na Księżycu[9].

Jezuici mają również zasługi w rozwoju fizyki, przez niektórych historyków są opisywani jako ci którzy "wnieśli największy wkład w rozwój fizyki eksperymentalnej w XVII wieku"[10]. Według Jonathana Wrighta jezuiccy naukowcy z XVIII wieku przyczynili się do rozpowszechnienia zegarów wahadłowych, barometrów, teleskopów zwierciadlanych i mikroskopów. Według tego samego autora mają oni również wkład w rozwój wiedzy o magnetyzmie, optyce, elektryczności i biologii[11]. Athanasius Kircher był jednym z najwszechstronniejszych uczonych wszech czasów, a Ruđer Josip Bošković - prekursorem geometrii nieeuklidesowej i teorii względności.

Również jezuiccy misjonarze, działający szczególnie aktywnie na Dalekim Wschodzie i w Ameryce Łacińskiej, często nie ograniczali się do posługi religijnej. Członkowie zakonu, tacy jak na przykład Lorenzo Hervás y Panduro, Jean-François Gerbillon, Claude de Visdelou, Sabatino de Ursis, Diego de Pantoja, Joachim Bouvet, Jean Joseph Marie Amiot czy José de Acosta badali historię, kulturę, geografię i przyrodę krajów w których działali. Odegrali również dużą rolę w upowszechnieniu tej wiedzy wśród elit europejskich. Dzieli się także osiągnięciami nauki europejskiej w krajach misyjnych, przyczyniając się do ich rozwoju. Szczególnie cenieni byli w przez władców chińskich, którzy często powierzali im odpowiedzialne funkcje na dworze (mandaryn Johann Adam Schall von Bell). Patricia Buckley Ebrey podaje iż jezuici w Chinach byli uważani za specjalistów w dziedzinie astronomii, kalendarza, matematyki, geografii i hydrauliki[12].

Jezuici w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Kolegium Jezuitów w Kaliszu
Akademia Wileńska

Proces przygotowywania gruntu pod sprowadzenie jezuitów do Rzeczypospolitej został zapoczątkowany wraz z pojawieniem się w Polsce pierwszych przedstawicieli zakonu. Legatowi papieża Pawła IV, kardynałowi Lippomaniemu, towarzyszył Alfons Salmeron, uważany za pierwszego jezuitę przybyłego do Polski. Kardynał Lippomani miał nakłonić króla do bardziej stanowczego opowiedzenia się za duchowieństwem katolickim, zagrożonym w prawie jurysdykcji. Salmeron uczestniczył w synodach w Łowiczu w roku 1556 i w Piotrkowie w roku 1557, krytykując wraz z Lippomanim koncepcję Kościoła narodowego oraz pomysł zniesienia celibatu i odejścia od Eucharystii pod jedną postacią. Jednocześnie pracował nad reformą duchowieństwa polskiego na synodach prowincjonalnych. Działał też w Polsce Piotr Kanizjusz, który w 1557 r. przybył do Krakowa wraz z nuncjuszem Kamilem Montovato, biskupem Satriano. Prowadził on dysputy łacińskie na Wawelu w obecności króla Zygmunta Augusta i w Akademii Krakowskiej z polskimi uczonymi, duchownymi i senatorami, a następnie udał się na synod do Piotrkowa. Kanizjusz ponownie pojawia się na krakowskim dworze w roku 1565, aby wraz z legatem papieskim Commendonim nakłonić chwiejnego monarchę do przyjęcia uchwał Soboru Trydenckiego[13]. Do Polski sprowadził zakon biskup warmiński (późniejszy kardynał Kościoła) Stanisław Hozjusz, w roku 1564, fundując im kolegium w Braniewie. Przez wiele lat jezuici byli wyłącznymi nauczycielami i wychowawcami polskiej młodzieży magnackiej i szlacheckiej. W oparciu o istniejące od 1570 Kolegium Jezuitów w Wilnie, w 1579 utworzona została Akademia Wileńska, pierwsza szkoła wyższa w Wielkim Księstwie Litewskim. W 1661 w Koronie Królestwa Polskiego powstała jezuicka Akademia Lwowska. Jezuici zamierzali także prowadzić Akademię Krakowską, ale ta nie zgodziła się na to. Kilkakrotnie przyznawano również przywileje akademickiego potężnemu kolegium poznańskiemu, jednak i tym razem sprzeciw Krakowa uniemożliwił ich realizację.

W 1773 jezuici mieli na terenach polskich: 4 prowincje (wielkopolską, małopolską, litewską, mazowiecką), 137 placówek z 2362 zakonnikami, z czego na terenach zabranych po I rozbiorze ok. tysiąca. Ogólna liczba kolegiów wynosiła 51, rezydencji zakonnych było 18, domów i stacji misyjnych przeszło 60, szkół 66 (w tym 23 szkoły wyższe z filozofią i teologią), konwiktów szlacheckich 15 oraz 2 seminaria duchowne i 2 akademie[14]. Byli więc najliczniejszą rodziną zakonną w Polsce zarówno co do liczby placówek, jak i zakonników. Po kasacie zakonu i utworzeniu Komisji Edukacji Narodowej szkoły jezuickie wykorzystano do budowy nowoczesnego systemu oświaty w Rzeczypospolitej.

Wybitni jezuici[edytuj | edytuj kod]

Towarzystwo Jezusowe dało Polsce szereg wyróżniających się postaci, takich jak ojcowie: Jakub Wujek (zm. 1597) — tłumacz katolickiego przekładu Wulgaty sykstyńskiej (poprawionego po jego śmierci na wersję zgodną z Wulgatą klementyńską); Piotr Skarga Powęski (zm. 1612), jeden z największych kaznodziejów polskich; Maciej Kazimierz Sarbiewski (zm. 1640), największy łaciński poeta polski, zwany polskim Horacym; Franciszek Bohomolec (zm. 1784), ojciec komedii polskiej; Adam Naruszewicz (zm. 1796), biskup smoleński, potem łucki, historyk, poeta; Franciszek Kniaźnin (zm. 1807), poeta; Jan Paweł Woronicz (zm. 1829), arcybiskup warszawski, prymas Królestwa Polskiego, poeta, kaznodzieja; Grzegorz Piramowicz (zm. 1801), sekretarz Komisji Edukacji Narodowej.

Na polu ascetyki chrześcijańskiej wyróżnili się ojcowie: Mikołaj Łęczycki (zm. 1653) i Kasper Drużbicki (zm. 1660) — ich pisma tłumaczono na inne języki — a także Tomasz Młodzianowski, Daniel Pawłowski, Jan Kwiatkiewicz, Jan Hermanni, Mateusz Bembus, Wojciech Tylkowski i wielu innych. Na polu misji katolickich położyli szczególne zasługi ojcowie: Mikołaj Smogulecki (zm. 1632), autor dzieł matematyczno-astronomicznych w języku chińskim; Michał Boym (zm. 1659), autor pierwszej topografii i atlasu flory chińskiej; Maksymilian Ryłło (zm. 1848), znany apostoł bliskiego Wschodu; czy wreszcie bł. Jan Beyzym (zm. 1912), apostoł trędowatych na Madagaskarze.

Jezuici także wydawali gazety: Gazeta Warszawska, Monitor, Kurier Ekstraordynaryjny, Kurier Polski, czy też Kurier Warszawski[15]. Karol Malapert (1581-1630) oraz Marcin Poczobutt-Odlanicki (1728-1810) wzbogacili swoimi badaniami wiedzę astronomiczną; Grzegorz Knapski (1564-1639) i Konstanty Szyrwid (?1579-1631) przez swoje słowniki zasłużyli się dla językoznawstwa; Bartłomiej Nataniel Wąsowski i Stanisław Solski (1622-1701) zapoczątkowali polską literaturę architektoniczną. Solski wydał w roku 1690 Architekta polskiego – pierwszy polski podręcznik mechaniki; był też autorem Geometry polskiego. Oba dzieła napisane zostały w języku polskim. Wykształcenie zdobywał w Kaliszu, Poznaniu i w Akademii Krakowskiej. Po wstąpieniu do zakonu jezuitów wielokrotnie w l. 1658 – 1666 wyjeżdżał do Turcji, gdzie sprawował opiekę nad jeńcami chrześcijańskimi, a później wypełniał misje dyplomatyczne i wywiadowcze. W 1661 zasłynął demonstracją modelu maszyny wiecznrgo ruchu (perpetuum mobile) w Warszawie przed królem Janem Kazimierzem. Teoretyczne podstawy budowy urządzenia zawarł w pracy Machina exhibendo motui perpetuo..., wydanej w Krakowie w 1663 roku. Był też autorem kilku prac w języku łacińskim. Z czasem zyskał uznanie europejskiego środowiska naukowego. Jest uważany za prekursora ergonomii[16]. Matematyk Adam Adamandy Kochański (1631-1700) był ceniony przez najwybitniejszych uczonych ówczesnej Europy (m.in. Gottfrieda Leibniza i Anastazego Kirchera), z którymi prowadził korespondencję naukową; Gabriel Rzączyński (1664-1737) był pionierem polskiej literatury przyrodniczej; Kasper Niesiecki (1682-1744) dzięki opracowaniu herbarza szlachty polskiej przysłużył się historiografii. Stefan Łuskina, Jan Chrzciciel Albertrandi, Andrzej Koprowski i Piotr Świtkowski zasłużyli się dla dziennikarstwa, Ignacy Nagurczewski dla historii literatury; Karol Wyrwicz dla geografii, Józef Rogaliński dla fizyki[17].

Polscy święci[edytuj | edytuj kod]

Polscy błogosławieni[edytuj | edytuj kod]

Śluby zakonne[edytuj | edytuj kod]

Śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa składane są na końcu dwuletniego nowicjatu. Są to od razu śluby wieczyste, ale proste. Nie zobowiązują one Zakonu, a jedynie składającego te śluby. Natomiast po przyjęciu święceń kapłańskich i kilkuletnim okresie pracy jezuita odbywa tzw. Trzecią Probację, czyli trzeci rok nowicjatu i po jego odbyciu składa tzw. ostatnie śluby: albo profesa czterech ślubów (oprócz trzech zwykłych ślubów składa czwarty ślub posłuszeństwa papieżowi dotyczący misji), albo koadiutora do spraw duchowych. Koadiutor składa tylko trzy śluby. Natomiast brat zakonny po odbyciu Trzeciej Probacji również składa tylko trzy śluby. Inną specyfiką jezuitów jest sposób składania ślubów. Otóż składają oni śluby "sub Hostiam", czyli dosłownie "pod Hostią". Po słowach "Panie nie jestem godzien..." przed Komunią św. ślubujący klęka przed ołtarzem, a ten, wobec kogo składane są śluby trzyma w rękach Hostię.

Krytyka jezuitów[edytuj | edytuj kod]

Działalność zakonu na polu edukacji oraz teologii była krytykowana przez różnych uczonych – zarówno ze środowisk katolickich jak i (dużo później) protestanckich. Najsłynniejszym dziełem ośmieszającym kazuistykę jezuitów były Prowincjałki Pascala, napisane w okresie tzw. kontrowersji formularza w 1656 roku. Prowincjałki zostały potępione przez króla Ludwika XIV w 1660 roku, który nakazał je spalić, a także przez papieża Aleksandra VII. Pomimo tych potępień Prowincjałki cieszyły się wielką popularnością ze względu na ich dużą wartość literacką, ciętą satyrę i dowcip. Zawarta w nich argumentacja ostatecznie skłoniła Aleksandra VII i Innocentego XI do potępienia tzw. laksyzmu:

Aleksander VII:

  • dekret z dnia 24 września 1665 roku (Dz 1101-1128),
  • dekret z dnia 18 marca 1666 (Dz 1129-1145),
  • dekret z dnia 5 maja 1667 (Dz 1146).

Papież Innocenty XI:

  • dekret z dnia 12 lutego 1679 roku (Dz 1147-1150),
  • dekret z dnia 4 marca 1679 roku (Dz 1151 -1216)[18].

Krytyka szkolnictwa jezuickiego widoczna była już w wieku XVII, jednak szczególnej ostrości w krajach katolickich nabrała ona w wieku XVIII – głównie we Francji. W Polsce ogólną ocenę szkolnictwa "epoki jezuickiej" przeprowadzono dopiero po kasacie zakonu, podczas obrad Komisji Edukacji Narodowej. Stwierdzono wówczas, że po skończeniu szkół jezuickich trzeba było w krótkim choć po części nadgradzać, co się w przeciągu strawionych lat opóźniło[19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. 1,0 1,1 obecnie w Polsce najczęściej stosowany jest międzynarodowy skrót SJ z ang. Society of Jesus zamiast pl. TJ lub łac. SI

Przypisy

  1. por. list apostolski Juliusza III Exposcit debitum z 21 lipca 1550 r. zatwierdzający Formułę Instytutu Towarzystwa Jezusowego (Regułę) w: Konstytucje Towarzystwa Jezusowego, s. 29nn
  2. stan na 25 czerwca 2013; źródło: Giga-Catholic Information
  3. [ http://jezuici.pl/wspomnienie-swietych-i-blogoslawionych-towarzystwa-jezusowego/[
  4. Ignacy Loyola: Pisma wybrane. Komentarze. tom II. Kraków: Wydawn. Apostolstwa Modlitwy, 1968, s. 180.
  5. por. Nelson, Eric, The Jesuits and the Monarchy, Missouri State University, USA, 2005 (seria: 'Bibliotheca Instituti Historici Societatis Iesu') ISBN 978-0-7546-3888-9.
  6. Breve papieża Klemensa XIV Dominus ac Redemptor noster
  7. Słownik Kopalińskiego; Emanuel Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 2004, s. 470.
  8. Susan Elizabeth Hough, Richter's Scale: Measure of an Earthquake, Measure of a Man, Princeton University Press, 2007
  9. Hockey Thomas, The Biographical Encyclopedia of Astronomers, Springer, 2007
  10. Lindberg David C., Numbers Ronald Leslie, God and nature. Historical essays on the encounter between Christianity and science, Berkeley, California: University of California Press, 1986
  11. Wright Jonathan, God's Soldiers. Adventure, Politics, Intrigue, and Power: A History of the Jesuits, New York City, The Doubleday Religious Publishing Group, 2005
  12. Buckley Ebrey Patricia, The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge, New York and Melbourne: Cambridge University Press, 1996
  13. Marek Żukow-Karczewski, Sprowadzenie jezuitów do Polski, [w:] "Kalendarz Serca Jezusowego 1990", Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków [1989], ss. 75-82.
  14. Marek Żukow-Karczewski, op. cit.
  15. Wincenty Zaleski SDB Święci na każdy dzień, Wydawnictwo Salezjańskie, Warszawa 1998.
  16. Marek Żukow-Karczewski, Stanisław Solski – jezuita i uczony, [w:] Kalendarz Serca Jezusowego 1991, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków [1990], ss. 63-68.
  17. Felicjan Paluszkiewicz SJ
  18. Numeracja potępionych nauk moralnych według 'Denzinger Heinrich, Enchiridion Symbolorum – The Sources of Catholic Dogma, ed. XXX; transl. Roy J. Deferrari, The Catholic University of America, B. Herder Book Co., St. Louis, Mo, USA, 1957.
  19. Relacja JWJP Piusa Kicińskiego, posła ziemi czerskiej, deputowanego do egzaminu Komisji Edukacji, dnia 21 października 1784 w Izbie Senatorskiej uczyniona, str 84 w: "Zbiór mów w czasie sejmu 6-niedzielnego roku 1784 mianych w Gordnie. Cytat w: Juliusz Nowak-Dłużewski, Stanisław Konarski, Warszawa, PAX 1951, s. 16.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons