Menander
Menander (stgr. Μένανδρος Menandros, 342-291 p.n.e.) – starożytny poeta grecki, syn Diopejthesa i Hegestraty[1], główny przedstawiciel komedii nowej i komedii charakterów.
Pochodził z rodziny, która zapewniła mu staranne wychowanie i wykształcenie[2]. Był uczniem Teofrasta oraz przyjacielem Epikura, z którym najprawdopodobniej pełnił służbę wojskową[1]. Zapewne duży wpływ na jego zainteresowanie teatrem miał Aleksis, znany komediopisarz[3]. Uważa się, że Menander był bardzo podatny na wdzięki niewieście i znana była w Atenach jego słabość do hetery Glykery, kochanki Harpalosa[1][4]. Był admiratorem twórczości scenicznej Eurypidesa, który stanowił dla niego wzór i którego usiłował - oczywiście na swój sposób - naśladować[4]. Zmarł śmiercią tragiczną w wieku 51 albo 52 lat, topiąc się podczas kąpieli w Pireusie[5].
Twórczość [edytuj]
Jako komediopisarz debiutował w młodym wieku (mając 20 lat). Konkurs komediowy, w którym odniósł sukces, miał miejsce w 321 roku p.n.e. Menander zaprezentował wtedy komedię Gniew, będącą zapewne jego sztuką debiutancką[6].
Zwyciężył 8 razy w agonach na Lenajach[4], natomiast jego sukcesy w agonach na Dionizjach Wielkich są nieznane, lecz można sądzić, że były nie mniej spektakularne.
Ogółem napisał około 100 sztuk (podaje się liczbę 108, z których wiele musiało być wystawionych za granicą)[7] znanych z odkrytych fragmentów, na przykład Sąd rozjemczy, Heros. Wywarł wpływ, za pośrednictwem Plauta i Terencjusza, na ukształtowanie się nowożytnej komedii obyczajowej. Z jego obfitej spuścizny zachowała się w całości tylko jedna komedia (Odludek albo Mizantrop), z kolei 3 przetrwały w takim stanie, że bez większych problemów można zrekonstruować ich akcję[8]. Znane są tytuły 97 komedii Menandra[6].
Sztuki Menandra, które są najbardziej kompletne:
- Kobieta z Samos (czasem zwana Samijką; Σαμία ἢ Κηδεία Samia e Kedeia) – tekst dość dobrze zachowany; być może najwcześniejsza sztuka Menandra
- Odludek albo Mizantrop (Δύσκολος ἢ Μισάνθρωπος Dyskolos e Misanthropos) – zajęła I miejsce na Lenajach w 317 p.n.e.
- Tarcza (Ἀσπίς Aspis) – początek dobrze zachowany, IV i V akt fragmentarycznie
- Sąd polubowny (Sąd rozjemczy; Ἐπιτρέποντες Epitrepontes) – dość dobrze zachowany, tekst urywa się przy samym końcu; prawdopodobnie jedna z późniejszych komedii Menandra
Zachowana komedia [edytuj]
Na podstawie jedynej kompletnie zachowanej komedii Menandra (Odludek albo Mizantrop) trudno uogólnić problem warsztatu twórczego komediopisarza. Uważa się, że Odludek jest nietypową komedią w spuściźnie Menandra, ponieważ nie opiera się on na takich popularnych motywach jak uwiedzenie, porzucenie bądź rozpoznanie. Trudno stwierdzić, co stanowiło podstawę inspiracji Menandra, gdy tworzył on tę komedię oraz które elementy są jego niewątpliwym wkładem twórczym. Odludek obficie czerpie ze znanego w greckiej tradycji komediowej motywu uczty, pozostającego w mocnym związku z komedią nową[9]. Jest to także komedia, w której dominuje charakter, a intryga miłosna jest jedynie naszkicowana[10].
Arystofanes i Menander [edytuj]
W porównaniu z komedią Arystofanesa komedia Menandra posługuje się innymi środkami komicznymi. Nastąpiła rezygnacja ze staroattyckiego żartu obscenicznego, sprośności i wulgarności. Nie ma tu typowych dla Arystofanesa gier słownych, eksperymentów ze słowem, "komicznych nowotworów słownych". Postaci Menandra operują językiem codziennym, "kulturalną attyczyzną"[11]. Jego komedia charakteru zwraca się w stronę psychologii i "karykaturalnego portretowania" postaci. Menander często posługuje się chwytem qui pro quo, tworzeniem nieporozumień między postaciami i wynikającymi z nich sytuacji[12]. Twórczość Menandra stanowi przykład nowego myślenia o człowieku.
Menander w oczach potomnych [edytuj]
W wypadku ocalenia dorobku Menandra znaczenie mają "wypisy-antologie" oraz zbiory sentencji (gnomologia), a także streszczenia, przeróbki i nawiązania[13]. Komediopisarz nie został zapomniany po śmierci, przeciwnie - starożytni gramatycy darzyli go zainteresowaniem, na przykład Lynkeus z Samos, a zwłaszcza Arystofanes z Bizancjum, autor dzieła zatytułowanego Plagiaty Menandra i ich źródła[14]. Na początku naszej ery utwory Menandra zostały opatrzone komentarzem przez Soteridasa z Epidauru, ale za najważniejszy komentarz do dzieł Menandra pochodzący z tych czasów uznaje się dzieło Porównanie Arystofanesa i Menandra Plutarcha z Cheronei, które zachowało się w wyciągu. Zachowały się również liczne papirusy, które świadczą, że Menander cieszył się wielowiekową poczytnością[15].
Twórczość Menandra była wzorem literackim dla autorów komedii rzymskiej, którzy czerpali z tej spuścizny dużo i indywidualnie. Z 21 zachowanych komedii Plauta do wzorów Menandra przystają 3 (Cistellaria, Stichus, Bacchides), a być może opierają się na nim również Aulularia i Żołnierz Samochwał. W wypadku Terencjusza z 6 zachowanych jego komedii 4 są przeróbkami utworów Menandra. Juliusz Cezar nazwał Terencjusza "połowicznym Menandrem"[16].
Światową karierę zrobiły sentencje Menandra, bez względu na to, czy wyciągano je z istniejących tekstów, czy z gnomologiów, na przykład słynne "Wybrańcy bogów umierają młodo" stanowi parafrazę Menandra, podobnie jak Terencjuszowe "Człowiekiem jestem, nic co ludzkie nie jest mi obce"[17].
Tytuły wybranych utworów Menandra [edytuj]
Komedie o prawdopodobnej tematyce rodzinnej [edytuj]
- Bracia (dwie komedie noszące ten tytuł)
- Bliźniaczki
- Kuzyni
- Panna młoda
- Podrzutek
Komedie o prawdopodobnej tematyce związanej z zawodami i zajęciami [edytuj]
- Rolnik
- Rybak
- Kitarzysta
- Fletnistka (ściślej: Grająca na aulosie)
- Woźnica
- Odźwierny
- Sternicy
Komedie, których tytuł wskazuje na pochodzenie postaci [edytuj]
- Kartagińczyk
- Karyjka (być może Płaczka z Karii)
- Kobieta z Samos
- Beotka
- Tesalka (być może Czarownica z Tesalii)
- Kreteńczyk
- Człowiek z Efezu
- Achajowie
Komedie, których tytuł wskazuje na ważną scenę w utworze [edytuj]
- Sąd polubowny
- Ucięty warkocz (ściślej: Dziewczyna z uciętym warkoczem)
- Nawiedzona przez bóstwo
- Podpalona
Komedie, których tytuł wskazuje na istotny rekwizyt [edytuj]
- Tarcza
- Pierścień
- Sztylet
- Siatka na włosy
Komedie, których tytuł wskazuje na przywarę lub charakter postaci [edytuj]
- Gniew
- Pijaństwo
- Odludek
- Pochlebca
- Samodręk
- Zabobonnik
- Strachoput
- Wróg kobiet[18]
Ciekawostki [edytuj]
- W 1905 oraz 1957 odkryto w Egipcie część jego dzieł. Dość dużą sensację wywołał także fakt odkrycia w Bibliotece Watykańskiej w grudniu 2003 roku około czterechset linijek Menandra, z czego połowa pochodzi z nieznanej sztuki[potrzebne źródło].
- Najbardziej kompletne utwory Menandra zostały przetłumaczone na język polski przez Jerzego Łanowskiego w serii Biblioteki Narodowej (Ossolineum; BN II 203, 1982), acz dostępne jest także wcześniejsze tłumaczenie Sądu..., dokonane przez Jerzego Manteuffela w tej samej serii (BN II 67, 1951).
- W Biblii św. Paweł cytuje zdanie z tekstu Menandra: "Wskutek złych rozmów psują się dobre obyczaje." (1Kor 15,33)
Zobacz też [edytuj]
Przypisy [edytuj]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Bartol 2011 ↓, s. 507
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 36
- ↑ Anna Świderkówna: Hellenika. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta. Warszawa: 1978, s. 33.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Łanowski 2005 ↓, s. 37
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 38
- ↑ 6,0 6,1 Bartol 2011 ↓, s. 508
- ↑ Alan H. Sommerstein: Greek drama and dramatist. London; New York: Routledge, 2002, s. 70. ISBN 978-0-415-26028-2.
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 40
- ↑ Sylwester Dworacki: Technika dramatyczna Menandra. Poznań: Wydawnictwo UAM, 1975.
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 45
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 62-63
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 64
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 73
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 74
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 75
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 80
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 83-84
- ↑ Łanowski 2005 ↓, s. 39-40
Bibliografia [edytuj]
- Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz: Komedia grecka. Od Epicharma do Menandra. Wybór fragmentów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-16676-2.
- Jerzy Łanowski: Wstęp. W: Meander: Wybór komedii i fragmentów. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Warszawa: De Agostini Polska, 2005, seria: Arcydzieła Kultury Antycznej. Biblioteka Narodowa, Seria 2 nr 203. ISBN 83-7316-826-5.
