Mitra (mitologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Zobacz też: inne znaczenia.
Płaskorzeźba, przedstawiająca Mitrę, Szapura II i Ormuzda; pod stopami stojących leży martwy Julian Apostata

Mitra (awest. Miθrō ميترا – „pakt”, „przymierze”, sankr. Mitráḥ) – bóstwo solarne w mitologii indoirańskiej, którego kult narodził się w II tysiącleciu p.n.e. Atrybuty i przymioty Mitry zostały opisane w Aweście, która tytułuje go Panem Zobowiązań i opisuje jako ducha umów, personifikując w jego osobie Lojalność. Jako władca ładu Mitra panował nad zmianami kosmicznymi, strzegł porządku społecznego, chronił majestat królewski i występował jako sędzia w zaświatach. Szczególnymi względami Mitra był obdarzany przez wyznawców w okresie równonocy jesiennej, a miesiącem, poświęconym bóstwu, był październik – mehr. Mitra był przedstawiany jako wojownik w pełnym uzbrojeniu na zaprzęgniętym w białe konie rydwanie. Według mitologii indyjskiej Mitra należy do Aditjów i wraz z Waruną – o czym wspominają hymny Rygwedy – sprawował pieczę nad rytą, porządkiem społecznym, umowami i przyjaźnią. Od początku naszej ery kult Mitry rozpowszechnił się w cesarstwie rzymskim, gdzie przedstawiano go jako zabójcę byka[1].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Zarówno wedyjskie Mitra jak i awestyńskie Mithra wywodzą się ze słowa mitra, oznaczającego przysięgę, pakt, ugodę, przyjaźń. W sanskrycie oraz współczesnych językach indoaryjskich – przyjaciel.

Mithra w Persji[edytuj | edytuj kod]

W mitologii perskiej Mithra był bogiem słońca i światłości, opiekunem przysiąg i układów, patronem wojowników i władców, bogiem-słońcem zrodzonym ze skały. Przypisuje się Mithrze wiele niezwykłych czynów (m.in. ujarzmienie prabyka). Kult Mithry umocnił się w Persji, gdy religią państwową był zaratusztrianizm, wg którego Mithra jest jednym z jazatów[2]. W mitraizmie, będącym kombinacją zaratusztrianizmu i kultów hellenistycznych, Mithra został zrównany z Ahura-Mazdą, stając się głównym przedmiotem kultu.

Mitra w Indiach[edytuj | edytuj kod]

Początkowo Mitra wraz z Waruną i Arjamanem stanowił trójcę bóstw nieba[3]. Indyjski Mitra jest przedstawiony w Wedach jako ten, który zaprowadzał zgodę między ludźmi. Czuwa nad przestrzeganiem umów. Wiąże się go także ze Słońcem. Uosabia łagodny, opiekuńczy aspekt władzy królewskiej. Wraz z Waruną odzwierciedla stałość i niewzruszoność zasad rządzących wszechświatem. Jest tym, który przywraca ład.

Mitra w Grecji i Rzymie[edytuj | edytuj kod]

Mitra zabijający byka, relief z II wieku, Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu

W okresie hellenistycznym bóg pojawił się w Grecji, gdzie jego kult nabrał cech ezoterycznych. Był identyfikowany z greckim Apollem lub Heliosem.

W I wieku kult Mitry (mitraizm) zaczął szerzyć się w Rzymie (mitreum) w podziemiach obecnej bazyliki św. Klemensa (San Clemente). W III i IV wieku mitraizm został włączony do państwowego kanonu religijnego w Rzymie. Mitrę przedstawiano jako młodzieńca w tunice i czapce frygijskiej na głowie, zabijającego byka.

Mitra a chrześcijaństwo[edytuj | edytuj kod]

Dzień narodzin Mitry, czyli 25 grudnia, został w IV wieku przyjęty jako dzień Narodzin Jezusa Chrystusa - obecnie pokrywa się z chrześcijańskim świętem Bożego Narodzenia. Warto nadmienić, iż w tradycji chrześcijańskiej pierwszym, który pisał o narodzinach Jezusa 25 grudnia, był już w II wieku Hipolit Rzymski, natomiast święto narodzin Mitry nie było świętem państwowym. Kult Mitry był bardzo popularny w Rzymie oraz na Bliskim Wschodzie. Gdy chrześcijaństwo stało się religią państwową, chrześcijanie, aby osłabić kult Mitry, przyjęli, że 25 grudnia, do tej pory obchodzony jako dzień urodzin Mitry, będzie dniem narodzin Jezusa.

Święto Słońca - dzień Mitry, przypadał na niedzielę. Według chrześcijan święcących ów dzień fakt ten jednak nie może być łączony z obchodzeniem przez chrześcijan niedzieli jako dnia Pańskiego, gdyż świadectwa odnośnie świętowania niedzieli pochodzą już z I i II wieku n.e.:

  • "W pierwszym dniu po szabacie, kiedy zebraliśmy się na łamanie chleba, Paweł, który nazajutrz zamierzał odjechać, przemawiał do braci i przedłużył mowę aż do północy" (Dzieje Apostolskie 20:7).
  • "W dniu Pana, w niedzielę, gromadźcie się razem, by łamać chleb i składać dziękczynienie, a wyznawajcie ponadto wasze grzechy, aby ofiara wasza była czysta" (Didache 14:1).
  • "Tak więc nawet ludzie żyjący dawniej w starym porządku rzeczy doszli do nowej nadziei i nie zachowują już szabatu, ale obchodzą dzień Pański, w którym to przez Jezusa Chrystusa i przez śmierć Jego także i nasze życie wzeszło jak słońce" (Ignacy Antiocheński, List do Kościoła w Magnezji 9:1).
  • "W dniu zaś, zwanym Dniem Słońca odbywa się zebranie w jednym miejscu wszystkich razem, i z miast i ze wsi. Tedy czyta się Pamiętniki apostolskie albo Pisma prorockie, (...) gdy modlitwa się skończy, przynoszą chleb oraz wino i wodę, a przełożony zanosi modlitwę, a także dziękczynienie. (...) Ci, którym się dobrze powodzi i którzy mają dobrą wolę, dają co chcą, a wszystko, co się zbierze, składa się na ręce przełożonego. On zaś roztacza opiekę nad sierotami, wdowami, (...) jednym słowem śpieszy z pomocą każdemu, kto jest w potrzebie. Zgromadzenie zaś nasze dlatego odbywa się w Dniu Słońca, ponieważ to pierwszy dzień, w którym Bóg przetworzył ciemności oraz materię i uczynił świat, ponieważ Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel, tego samego dnia zmartwychwstał. W przeddzień bowiem Dnia Saturna został ukrzyżowany, a nazajutrz po tym dniu, to znaczy w Dzień Słońca, objawił się apostołom i tę im podał naukę, którąśmy niniejszym Waszej przedłożyli uwadze" (Justyn Męczennik, Apologia I:67,3-7a).

Chrześcijanie święcący sobotę z kolei tłumaczą, że tekst z Dziejów Apostolskich opisuje wyjątkowe spotkanie, związane z tym, iż Paweł miał nazajutrz odjechać, a więc nie jest to cotygodniowe nabożeństwo niedzielne. Niektóre odłamy uważają również, że Apostołowie respektowali zakaz rozpoczynania podróży w szabat, a mowa w tym fragmencie jest o "pierwszym dniu po szabacie", czyli czasie pomiędzy zachodem słońca rozpoczynającym nowy dzień (w naszej rachubie czasu sobotni wieczór), a północą. Sama podróż Pawła rozpoczęła się w niedzielę. Ponadto niektórzy uważają fragmenty Didache i Listu do Kościoła w Magnezji, mające być dowodem na wczesne święcenie niedzieli, za niepoprawnie przetłumaczone, gdyż w obu fragmentach, w greckich wyrażeniach, tłumaczonych jako „dzień Pański” brakuje rzeczownika ημερα (hemera), czyli dzień[4]. Według adwentystycznych teologów nie ma pewności, że początki święcenia niedzieli mają swoje źródło wcześniej, niż w pierwszej połowie II wieku, zaś ważnym tego czynnikiem mógł być właśnie popularny wtedy kult Mitry (obok zmartwychwstania Chrystusa i antyjudaistycznych postaw w Rzymie).

Przypisy

  1. Religie świata. Encyklopedia, red. J. Rawicz i in., Kraków [s.a.], s. 530.
  2. M. Składankowa, Mitologia Iranu, s. 369.
  3. M. Jakimowicz-Shah, A. Jakimowicz, Mitologia indyjska, s. 24.
  4. S. Bacchiocchi, Od soboty do niedzieli, s. 125–126 (przypis 73), 233–238.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]