Języki indoaryjskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zasięg języków indoaryjskich

Języki indoaryjskie (indyjskie[1]) - podrodzina języków indoeuropejskich, które wraz z językami irańskimi oraz dardyjskimi tworzyły przed 1500 r. p.n.e. jedną wspólnotę językowo-kulturową (zobacz: języki indoirańskie). Językami z tej grupy posługiwali się Indoariowie, którzy zaczęli zasiedlać subkontynent indyjski około I poł. II tysiąclecia p.n.e.

Języki indoaryjskie wyodrębniły się około 1500 r. p.n.e., a ich zasięg pokrywał się z zasięgiem dorzecza Indusu. Z tego okresu pochodzą najstarsze zabytki okresu staroindyjskiego (1500-500 r. p.n.e.) - Wedy spisane językiem wedyjskim. W okresie średnioindyjskim (500 r. p.n.e. - 1000 r. n.e.) język wedyjski przekształcił się w sanskryt klasyczny i jego potoczne warianty, czyli prakryty, z których jednym jest pali. Następnym stopniem w ewolucji tej grupy językowej były dialekty zwane apabhrańśa, z których w okresie nowoindyjskim (po 1000 r.) ukształtowały się współczesne języki indyjskie. Najważniejsze z nich to m.in. język hindi, urdu, bengalski, marathi, gudżarati i pendżabski. Ogółem językami z tej grupy posługuje się ponad 700 mln osób, głównie na terenie Indii, Pakistanu, Nepalu, Bangladeszu i Sri Lanki.

System fonetyczny języków indoaryjskich[edytuj | edytuj kod]

W poniższych tabelach przedstawiono system fonologiczny sanskrytu klasycznego, który z drobnymi odchyleniami jest również typowy dla współczesnych języków indoaryjskich. Podano odpowiadające poszczególnym dźwiękom znaki sylabicznego alfabetu dewanagari. Inne alfabety indyjskie są niemal dokładnym odzwierciedleniem pisma dewanagari. Jak widać w tabeli spółgłosek, dla języków indoaryjskich charakterystyczna jest fonemiczna opozycja spółgłosek zarówno dźwięcznych/bezdźwięcznych, jak i przydechowych/bezprzydechowych. Dodatkową typową cechą jest występowanie tzw. spółgłosek retrofleksywnych (wymawianych z językiem wygiętym do tyłu, tak że czubek języka dotyka podniebienia). Ta cecha najprawdopodobniej związana jest z silnym wpływem języków drawidyjskich.

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Dewanagari Transliteracja Jako znak diakrytyczny z प Dewanagari Transliteracja Jako znak diakrytyczny z प
a ā पा
i पि ī पी
u पु ū पू
पृ पॄ
पॢ पॣ
e पे ai पै
o पो au पौ

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Zwarte Nosowe Płynne Szczelinowe
Bezdźwięczne Dźwięczne
Nieprzydechowe Przydechowe Nieprzydechowe Przydechowe Bezdźwięczne Dźwięczne
Tylnojęzykowe ka kə kha kʰə ga ɡə gha ɡʱə ṅa ŋə ha ɦə
hə
Miękkopodniebienne ca tʃə
tsə
cha tʃʰə
tsʰə
ja dʒə
dzə
jha dʒʱə
dzʱə
ña ɲə ya jə śa ɕə
ʃə
Retrofleksywne ṭa ʈə ṭha ʈʰə ḍa ɖə ḍha ɖʱə ṇa ɳə ra ɹə
ɾə
ṣa ʂə
ʃə
Zębowe ta ə tha ʰə da ə dha ʱə na nə la lə sa sə
Wargowe pa pə pha pʰə ba bə bha bʱə ma mə va ʋə
wə

W sanskrycie wedyjskim istniał dodatkowo fonem ɭ- retrofleksywne "l" ("ळ"), który nie zachował się w sanskrycie klasycznym, ale przetrwał w niektórych językach nowoindyjskich, jak np.marathi i radźasthani.

Transliteracja Wymowa (IPA)
IAST ITRANS Sanskryt Hindi Marathi
ḷa La /ɭə/

Najważniejsze odchylenia od powyższego schematu

  • W grupie wschodniej (np. język bengalski) trzy dźwięki: श ś ɕ, ष ṣ ʂ i स s s zlały się w jeden dźwięk ʃ
  • W grupie wschodniej i północnej istnieje tendencja do zlania się dźwięków "v" ʋ i i "b" b w "b" b (stąd np. wymowa i zapis "Bisznu" zamiast "Wisznu")
  • W grupie południowej (np. język marathi) głoskę ṛ ("r" zgłoskotwórcze) wymawia się jako "ru" (Np. Kryszna brzmi jak "Kruszna"
  • W grupie wschodniej (np. język bengalski) dźwięk अ (krótkie "a") wymawia się jako "o", dlatego imię Sarasvati wymawia się jak "Szoroszszoti"
  • W językach znajdujących się pod silnym wpływem języka arabskiego i perskiego (dotyczy to zwłaszcza urdu, w nieco mniejszym stopniu hindi) wykształcone osoby wymawiają słowa pochodzące z tych języków zgodnie z ich wymową oryginalną, a więc z użyciem dźwięków pierwotnie nie występujących w językach indoaryjskich, takich jak z, q, x itd.

Uproszczona klasyfikacja języków indoaryjskich[edytuj | edytuj kod]

Współczesne języki indoaryjskie (według Ethnologue)[2]:

Osobne grupy stanowią języki dardyjskie i języki nuristańskie, najczęściej klasyfikowane jako grupy językowe odrębne od indoaryjskich, o cechach pośrednich między językami indoaryjskimi i irańskimi[3], lub też jako podgrupy w obrębie języków indoaryjskich (w grupie północno-zachodniej)[2] :

Przypisy

  1. Artykuł dotyczy podrodziny języków indoeuropejskich. Ponieważ tylko ok. 75% użytkowników języków indyjskich posługuje się językami indoeuropejskimi, nazwa "języki indyjskie" jest myląca. Spośród poważnych publikacji określenie "języki indyjskie" jako równoznaczne z "języki indoaryjskie" występuje jedynie w: Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989. W innych publikacjach natomiast termin "języki indyjskie" jest używany zamiennie z terminem "języki Indii", np. Frédéric, L. Słownik cywilizacji indyjskiej)
  2. 2,0 2,1 Invalid id
  3. Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]