Helios (mitologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Popiersie Heliosa (Sola), marmurowy relief na sarkofagu z III w. n.e., termy Dioklecjana, Rzym
Stanisław Wyspiański: Jutrzenka, Fosforos, Hesperos, Helios, rysunek ołówkiem do Iliady, Muzeum Narodowe w Warszawie
Eos, Nyks, Helios, Herakles, malowidło na attyckim lekycie czarnofigurowym, 500 r. p.n.e., Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork

Helios (także Słońce, Helius; gr. Ἥλιος Hḗlios ‘Słońce’, łac. Sol ‘Słońce’) – w mitologii greckiej bóg i uosobienie Słońca[1]; jeden z tytanów; utożsamiany z rzymskim Solem[2].

Należał do drugiego pokolenia tytanów[3]. Był bóstwem związanym z kultem Słońca. Według wierzeń starożytnych Greków przemierzał dzienne niebo na złotym rydwanie, zaprzężonym w cztery białe konie – Ajtona, Eoosa, Flegona i Pyroeisa[4][5][6][7]. Swą wędrówkę rozpoczynał (wynurzał się z fal Okeanosa) na Wschodzie i kończył (zanurzał się w falach Okeanosa) po drugiej stronie widnokręgu, na Zachodzie, gdzie kąpał swoje konie w Okeanosie[7]. Drogę powrotną (wiodła pod Okeanosem) pokonywał na wielkiej czaszy[4][7][8]. Jego nadejście zwiastowała Eos[9][10].

Quote-alpha.png
Miał on pałac cudowny, cały ze złota, pełen drogich kamieni i ozdób z kości słoniowej. Podwoje srebrne, na których wyrzeźbiono rozmaite dziwne historie – otwierały się wprost ku wielkiej sali, gdzie w purpurę odziany siedział na tronie ze złota Helios, w otoczeniu Dni, Miesięcy, Lat i Stuleci, w koronie promiennej, tak jasny i błyszczący, że nawet syn jego Faeton nie śmiał mu spojrzeć w oblicze, z obawy, by wzroku nie stracić[11].

Stanowił źródło życia i światła. Regulował bieg dni, miesięcy, lat i stuleci. Wzywano go na świadka podczas przysięgi, ponieważ przed jego obliczem nic się nie ukryło[4][7][12].

Uchodził za syna tytana Hyperiona i tytanidy Tei oraz za brata Selene i Eos, przypuszczalnie także Tytana[1][4][7][13][14].

Był mężem Okeanidy Perseidy (Perseis)[1][4][7]. Spłodził z nią dwóch synów, Ajetesa i Persesa, oraz trzy córki, Kirke, Pazyfae i Kalipso[1][4]. Miał liczne potomstwo ze swoimi kochankami: z Okeanidą Klimene – syna Faetona i córki Heliady (Merope, Helias, Fojbe, Ajterie, Dioksippe), z nimfą Rode (Rodos; według jednej z wersji uchodziła ona za pierwszą lub drugą żonę Heliosa) – synów Heliadów, z nimfą NeajrąFaetusę i Lampetię, z Leukotoe (Leukotea; została przemieniona w tymianek) – syna Tersanora. Kochanką Heliosa była również Klitia (Klytia; została przemieniona w słonecznik) – odtrącił ją dla Leukotoe[15][16][17][18].

Powszechnie uważano Apollina za boga Słońca (lub światła słonecznego), stąd kult Heliosa należał do rzadkości[7][19][20]. Boską cześć oddawano Heliosowi na Peloponezie, a szczególnie na wyspie Rodos (wydobył ją z głębin morza, gdyż Zeus, Posejdon i Hades podzielili władzę nad światem między siebie), której nazwa pochodzi od imienia jego ukochanej nimfy[1][21][22]. Około 290 roku p.n.e. na wyspie został wzniesiony olbrzymi posąg Heliosa, tzw. Kolos Rodyjski[22].

Helios jest postacią, która w mitach pojawia się sporadycznie. Najbardziej znany mit opowiada o przejażdżce Faetona (syna Heliosa) rydwanem Heliosa po niebie i jej tragicznym końcu[22]. W czasie tytanomachii Helios walczył po stronie Zeusa i jego braci.

W sztuce przedstawiany jest zwykle jako piękny mężczyzna z promienistą aureolą wokół głowy lub promienistą koroną na głowie[1][7][14].

Wyobrażenie o bogu przejawia się w greckim malarstwie wazowym, w malarstwie olejnym i rzeźbie, w poezji.

Imieniem boga zostały nazwane sondy kosmiczne, Helios 1 i Helios 2, przeznaczone do badania przestrzeni pomiędzy Słońcem a Ziemią. Od Heliosa pochodzą nazwy (pojęcia dotyczące Słońca) takie jak: heliofizyka[23], heliosfera[24], heliocentryzm[25], heliograf[26] oraz łacińska nazwa rodzaju roślin z rodziny astrowatychHelianthus (słonecznik)[27].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 169–170. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
  2. Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 417–418. ISBN 80-8046-098-1.
  3. Carlos Parada: Titans (Second generation, descending from the first) (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-05-02].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 126. ISBN 83-04-04673-3.
  5. Carlos Parada: Bestiary (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-05-06].
  6. Początki świata. W: Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 47. ISBN 83-7391-077-8.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 Bóstwa ciał niebieskich i wiatrów. W: Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1979, s. 166–168. ISBN 83-221-0111-2.
  8. Homer: Iliada. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968, s. 143. Cytat: „Tymczasem ziemię czarnym kirem noc powlekła, A słońce świetną głowę skryło w oceanie [...]”.
  9. Homer: Iliada, op.cit., s. 31. Cytat: „Już Olimpowi niesie Jutrzenka zaranie, Wejście słońca zwiastując nieśmiertelnym w niebie [...]”.
  10. Zygmunt Kubiak, op.cit., s. 49. ISBN 83-7311-077-8.
  11. Bogowie światła i powietrza. W: Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 71. ISBN 83-210-0677-9.
  12. Homer: Iliada, op.cit., s. 60. Cytat: „Wielki i straszny boże! Słońce! świata oko, Przed którego obliczem nic nie jest tajemne!”.
  13. Aaron J. Atsma: Titan (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-12-06].
  14. 14,0 14,1 Zygmunt Kubiak, op.cit., s. 44. ISBN 83-7311-077-8.
  15. Pierre Grimal, op.cit., s. 97, 125–126, 210. ISBN 83-04-04673-3.
  16. Aaron J. Atsma: Klymene (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-05-06].
  17. Aaron J. Atsma: Heliades (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-05-06].
  18. Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 239–240, 260. ISBN 80-8046-098-1.
  19. Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 55. ISBN 80-8046-098-1. Cytat: „[...] stał się bogiem światła i Słońca (jego siostra Artemida boginią łowów, przyrody i Księżyca) [...]”.
  20. Jan Parandowski, op.cit., s. 71. ISBN 83-210-0677-9. Cytat: „Grecy podzielili królestwo słoneczne między dwóch bogów: Apollo, pan życia i śmierci, wyobrażał dobrą i wielką potęgę słońca; Helios zaś był woźnicą [...]”.
  21. Aaron J. Atsma: Rode (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-05-06].
  22. 22,0 22,1 22,2 Zygmunt Kubiak, op.cit., s. 45. ISBN 83-7311-077-8.
  23. Heliofizyka. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-08].  Cytat: „heliofizyka «dział astronomii zajmujący się badaniem Słońca»”
  24. Heliosfera. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-08].  Cytat: „heliosfera «przestrzeń otaczająca Słońce, której granicę wyznacza zasięg wiatru słonecznego»”
  25. Heliocentryzm. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-08].  Cytat: „heliocentryzm «teoria budowy Układu Słonecznego głosząca, że Słońce jest centralnym ciałem tego układu, a Ziemia jest jedną z planet, które krążą wokół Słońca»”
  26. Heliograf. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-08].  Cytat: „heliograf 1. «przyrząd do automatycznej rejestracji czasu trwania nasłonecznienia w danej miejscowości»”
  27. Helianthus (ang.). crescentbloom.com. [dostęp 2010-05-08].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]