Nad Niemnem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści. Zobacz też: inne dzieła o takim tytule.
Nad Niemnem
Nad Niemnem - manuscript.jpg
Nad Niemnem, fragment rękopisu
Autor Eliza Orzeszkowa
Miejsce wydania Królestwo Polskie
Język polski
Data I wyd. 1888
Typ utworu powieść

Nad Niemnempowieść pozytywistyczna Elizy Orzeszkowej. Ukazuje panoramę polskiego społeczeństwa XIX wieku nawiązując jednocześnie do powstania styczniowego. Powieść publikowano po raz pierwszy w odcinkach na łamach "Tygodnika Ilustrowanego" od stycznia do grudnia 1887. W postaci książkowej Nad Niemnem ukazało się w 1888 roku.

Autorka planowała ograniczyć fabułę utworu tylko do małżeństwa pomiędzy panną z wyższych sfer a mężczyzną pochodzącym ze szlachty zagrodowej. Z czasem jednak tło obyczajowe zaczęło być coraz bogatsze, autorka zrezygnowała więc z pierwotnego tytułu powieści: Mezalians. W 1886 roku odbywała się intensywna praca nad tekstem, przeważnie na dworze w Miniewiczach, niedaleko wsi Bohatyrowicze. Wesele Elżuni z III tomu powieści jest inspirowane rzeczywistym weselem, na którym jednym z gości była Orzeszkowa.

Akcja powieści rozgrywa się pomiędzy czerwcem a sierpniem 1886 roku.

Postacie powieściowe[edytuj | edytuj kod]

  • Bohatyrowiczowie (m.in. Anzelm, Janek, Fabian) – w niektórych wypowiadanych przez nich kwestiach uwidacznia się staropolski język (przede wszystkim u mężczyzn). Ich styl jest niemalże zawsze uroczysty, a rzadko rubaszny; występują liczne przysłowia, porzekadła, rymowanki i aforyzmy. Bohatyrowiczowie kultywują także ludowe pieśni, co kontrastuje z zachowaniem Korczyńskich we dworze, gdzie się nie śpiewa. Innym dobrem kultury czczonym przez Bohatyrowiczów jest trwanie dziedzictwa obyczajowego – pewnego ładu społecznego, unormowanego przez określone zachowania, gesty czy stosunki sąsiedzkie. Unikają jednak formalizmu i skostnienia obyczajów. Ich religijność polega na przestrzeganiu przykazań, a nie na praktykach dewocyjnych. Orzeszkowa nie położyła jednak nacisku na polski katolicyzm obrzędowy, a w życiu wsi brak jest obecności księdza.
  • Benedykt Korczyński – cechuje go zgorzknienie (spowodowane przez przeciwności losu, wybory między złem a złem, walkę o ojcowiznę z zaborcą etc.) i w efekcie – samotność. Odgrodził się od Bohatyrowiczów, ponieważ to oni pierwsi wytoczyli mu kiedyś proces i tak się zaczęła ich wzajemna niechęć. Z kolei we dworze może liczyć tylko na Martę.
  • Witold Korczyński – postać jednoznacznie pozytywna; symbolizuje tych młodych ludzi, którzy wyciągają wnioski z przeszłości i wierzą w odrodzenie narodu poprzez lud. Witold jest podobny do swojego stryja. Równocześnie jednak jest to postać bezbarwna i konwencjonalna. We wszystkich konfliktach z ojcem ma zawsze rację.
  • Pozostałe postacie: Teofil Różyc, Andrzejowa Korczyńska, Zygmunt Korczyński, Marta Korczyńska, Emilia Korczyńska, Bolesław Kirło, Maria Kirłowa, Justyna Orzelska, Jadwiga Domuntówna.

Przynależność gatunkowa[edytuj | edytuj kod]

Krytyka literacka, bardzo zainteresowana utworem Orzeszkowej, uznała Nad Niemnem za epopeję. Orzeszkowa starała się jednak napisać powieść zgodnie z postulatami realizmu – tzn. ograniczyć i zupełnie wyeliminować komentarz odautorski, oceny narracyjne i moralizatorstwo. Efekt końcowy jest nie do końca udany – czasami bowiem wtrąca retoryczny patos, uroczystą składnię, poetyzmy etc. Zwraca też czytelnikowi uwagę na to, które z postaci są pozytywne, a których nie należy lubić. Natomiast zgodnie z konwencją powieści realistycznej szeroko opisuje tło fabularne powieści, skupia się na przyrodzie, szczegółowo opisuje postacie etc. Autorka w powieści zawarła m.in. opisy 140 gatunków roślin, nazywanych specjalistycznie lub potocznie.

Motywy powieściowe[edytuj | edytuj kod]

  • Powstanie styczniowe – wprowadzone do powieści poprzez motyw Mogiły (uroczyska w lesie, na którym zginęło 40 powstańców). Teren należy do dóbr Korczyńskich. Powstańcy są wyidealizowani; problem podzielenia się ich na "białych" i "czerwonych" jest ledwie wspomniany w powieści, natomiast brak jest rozpamiętywania powstańczych pomyłek lub pytań o postawę chłopstwa. Emilia Korczyńska, Teresa Plińska, Bolesław Kirło, Ignacy Orzelski, Darzeccy, Teofil Różyc to z kolei ludzie, których Mogiła nie interesuje, nie czczą bowiem pamięci ludzi tam poległych. Wśród nich tylko Zygmunt Korczyński odważa się z nich śmiać (podczas rozmowy z matką).
  • Mezalians – wprowadzony do utworu przede wszystkim poprzez legendę Jana i Cecylii. Mezalians ten został "uświęcony" przez autorytet narodowy. Ślub Jana i Justyny w powieści jest powtórzeniem mitycznego wzorca. Trzecim z kolei mezaliansem jest prawdopodobny ślub Witolda z Marynią Kirlanką, czwartym – małżeństwo Andrzejowej Korczyńskiej, a piątym – ślub Ładysia Bohatyrowicza z chłopką.
  • Brak polskich książek w powieści. Jedynie Anzelm przechowuje trzy egzemplarze: Pana Tadeusza, Psałterz Dawidów i Ogrody północne. Są to bowiem utwory ofiarowane mu kilkadziesiąt lat wcześniej przez Andrzeja Korczyńskiego. Dobranie akurat trzech tytułów pełni funkcję dydaktyczną dla czytelnika.

Sentymentalizm i romansowość[edytuj | edytuj kod]

W powieści widoczne są wpływy sentymentalizmu i Roussowskiego pojmowania natury. Autorka poprzez fabułę podkreśla, że "prosty lud" żyje harmonijnie z przyrodą i instynktownie wie, że musi ją ochraniać.

Bohatyrowiczowie nie mają wykształcenia, nie wysyłają swoich dzieci do miasta do szkół. A jednak są wyżej cenieni przez autorkę niż przedstawiciele "wyższej kultury" (Emilia, Zygmunt, Kirło). Orzeszkowa zwraca uwagę na niebezpieczeństwo odcięcia się od korzeni, przyrody i swojego otoczenia w imię źle pojmowanej kultury wysokiej.

Według Józefa Bachórza warstwa romansowa powieści jest stereotypowa – podobny schemat fabularny pojawiał się wielokrotnie we wcześniejszych, drugorzędnych utworach. Scenki miłosne są sztampowe i nieoryginalne. Sceny, w których zakochani są sam na sam są teatralnie wydłużane, co miało w zamierzeniu autorki nadać im walor poetycki[1].

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Józef Bachórz: Wstęp. W: Eliza Orzeszkowa: Nad Niemnem. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1996. ISBN 8304043378.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]