Aforyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Aforyzm (łac. aphorismus, gr. aphorismós) – zwięzła, lapidarna, przeważnie jednozdaniowa wypowiedź, wyrażająca ogólną prawdę filozoficzną lub moralną, w sposób zaskakujący i błyskotliwy. W nowożytnej literaturze europejskiej formę tę wykorzystywali m.in. twórcy francuscy: B. Pascal (Myśli, 1670[1]), F. La Rochefoaucauld (Maksymy..., 1665[2],) oraz S. Chamfort (Maksymy i myśli..., 1795[3]).

Aforyzm w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Rozwój aforystyki w Polsce przypadł głównie na okres baroku, jednakże już w starożytności były znane i popularne w całej Europie, szczególnie wywodzące się ze schyłku starożytności, Dystychy moralne Marcusa Catona, wydane jako "Katonowe wiersze" – "Catonis disticha" w przekładzie polskim w XVI w. przez Franciszka Mymerusa i Sebastyana Klonowicza; wyd. Jan Bystroń, Kraków, rok 1894.

Szczególny rodzaj schematcznego aforyzmu, zwany w Polsce "trynką" (lub "trzeciakiem"), a będący retoryczną elipsą o klamrze spajającej trzy równoległe człony, dzięki temu, że wielokrotnie pojawia się w starotestamentowych Księgach Mądrości oraz epigramatach Marcjalisa, cieszył się wzięciem w średniowieczu, kiedy to zaczęły krążyć liczne łacińskie trynki-przysłowia. Zachowało się na przykład 180 trynek Szlachcica-Anonima, z czego 67 "końskich", które zapisał na marginesach rękopiśmiennego kodeksu zawierającego wyciąg z Hippiki K. Pieniążka.

Inny rodzaj schematycznego aforyzmu, zwany w Polsce "czworakiem" (lub "czwartakiem"), polegał na wyliczaniu czterech jakości cechujących jakąś osobę lub rzecz.

Dużo aforyzmów można odnaleźć w zbiorach Andrzeja Maksymiliana Fredry Przysłowia mów potocznych oraz Monita politico moralia. Przysłowia są jedynym utworem napisanym przez Fredrę po polsku. Oprócz aforyzmów oryginalnych znalazło się w nim wiele spolszczonych sentencji i maksym autorów rzymskich (Seneka, Tacyt i in.).

Polskimi autorami aforyzmów byli też m.in. Aleksander Świętochowski, Karol Irzykowski, Stanisław Brzozowski, Henryk Elzenberg, Hugo Dyonizy Steinhaus, Maria Dąbrowska, Witold Gombrowicz, Antoni Kępiński, Stanisław Jerzy Lec oraz współcześnie Andrzej Majewski, Ryszard Nowosielski.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło aforyzm w Wikisłowniku
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o aforyzmach
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o aforyście

Przypisy

  1. Myśli oraz Rozprawa o kondycji możnych ; Modlitwa o dobry użytek chorób ; Rozprawa o namiętnościach miłości, Blaise Pascal. Kraków, wyd. "Zielona Sowa", 2004
  2. Maximes du duc de La Rochefoucauld, wyd. F. Didot frères, 1861. Rozważania i uwagi moralne , Kraków, wyd. "Mediewal", 1992
  3. Maksymy i myśli; Charaktery i anegdoty, Sebastien-Roch-Nicolas Chamfort, (1740?-1794). Warszawa : "Alfa-Wero", 1995

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leszek Kukulski: Aforyzm. W: Słownik literatury staropolskiej. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 15-18. ISBN 83-04-02219-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]