Język staropolski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
ięzyk Polſki
język staropolski
Obszar dawniej ziemie polskie
Ranking poza rankingiem
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki słowiańskie
**Języki zachodniosłowiańskie
***Języki lechickie
****język polski
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy nigdzie
Kody języka
ISO 639-1 pl
ISO 639-2 pol
SIL POL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata

Język staropolskietap rozwoju języka polskiego w tzw. dobie staropolskiej, którą umownie wyznacza się między rokiem 1136[a] a przełomem XV i XVI wieku. W początkach doby staropolskiej pojawiły się pierwsze różnice między poszczególnymi językami zachodniosłowiańskimi, zwłaszcza między grupami: czesko-słowacką a lechicką (język polski, język kaszubski, języki pomorskie, język połabski).

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Na przestrzeni wieków wymowa staropolska poddawana była licznym modyfikacjom. Wymienione zostaną jedynie najbardziej podstawowe.

W zakresie systemu wokalicznego w dobie staropolskiej doszło do zaniku iloczasu (wobec istnienia długich ā, ē oraz ō) polegającego na zamianie różnicy iloczasu w różnicę barwy (w samogłoski ścieśnione[b])[1]. Ponadto dokonał się rozwój samogłosek nosowych (z pierwotnie czterech ostatecznie do dwóch, o innych barwach)[2]. Także akcent zmienił się z pierwotnie swobodnego i ruchomego do ostatecznie związanego (najpierw inicjalnego, później paroksytonicznego)[3].

Co do systemu konsonantycznego, nastąpiły przesunięcia miękkich spółgłosek przedniojęzykowych (m.in. d’, t’, z’, s’ w ʥ, ć, ź, ś). Liczne były uproszczenia grup spółgłoskowych, dokonał się także proces ubezdźwięcznienia wstecznego większości spółgłosek w wygłosie i przed następującą bezdźwięczną[4].

Fleksja[edytuj | edytuj kod]

W XIV–XV wieku zanikają odziedziczone po języku prasłowiańskim czasy przeszłe aoryst i imperfectum, występujące jeszcze w Kazaniach świętokrzyskich. Coraz rzadziej była używana liczba podwójna[5]. Charakterystyczną cechą były także niewystępujące dziś zaimki względne, pojawiające się m.in. w Bogurodzicy: jąż (którą), jegoż (o co, o kogo).

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Po chrzcie Polski w 966 roku do języka staropolskiego przeniknęło wiele zapożyczeń z łaciny (albo za pośrednictwem języka czeskiego, jak większość terminologii religijnej, albo bezpośrednio w późniejszym okresie) np. ańjołanioł od łac. angelus.

Pisownia[edytuj | edytuj kod]

Zapis w księdze henrykowskiej
Komputerowy zapis litery ą występującej w zapisie Kazań świętokrzyskich

Trudnością, na jaką musieli napotkać średniowieczni skrybowie próbujący skodyfikować język, było niedostosowanie alfabetu łacińskiego do niektórych dźwięków języka polskiego, na przykład cz, sz. Z tego powodu język staropolski nie miał standardowej ortografii. Jedna litera oddawać mogła kilka dźwięków – np. s czytano jako s, sz lub ś. Zapis wyrazów był niemal całkowicie zgodny z ortografią łaciny, np. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz itp. Pierwszym zapisanym zdaniem staropolskim, o którym wiadomo, jest zapisane około 1270 roku na Śląsku w tzw. księdze henrykowskiej: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (brzmienie oryginalne: Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj – współczesny polski: Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj lub Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij).

Pierwszą propozycję ujednolicenia ortografii wysunął Jakub Parkoszowic, profesor Akademii Krakowskiej. Reforma polegała na wprowadzeniu liter kanciastych i okrągłych na rozróżnienie spółgłosek twardych i miękkich oraz oddawaniu iloczasu poprzez podwójny zapis samogłosek, np. aa – /a:/. Propozycje Parkoszowica nie zostały jednak przyjęte, a jego koncepcje teoretyczne nie znalazły kontynuatorów.

Uwagi

  1. Jest to data wydania tzw. bulli gnieźnieńskiej, która umownie zamyka dobę przedpiśmienną języka polskiego.
  2. Oznaczane przez dodanie kółka nad odpowiednią literą.

Przypisy

  1. Z. Klemensiewicz: Historia języka polskiego, s. 100.
  2. Z. Klemensiewicz: Historia języka polskiego, s. 101.
  3. Z. Klemensiewicz: Historia języka polskiego, s. 102.
  4. Z. Klemensiewicz: Historia języka polskiego, s. 105–106.
  5. Z. Klemensiewicz: Historia języka polskiego, s. 114.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]