Pan Tadeusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy poematu Adama Mickiewicza. Zobacz też: Pan Tadeusz.
Pan Tadeusz
Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwie: historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem
{{{nazwa}}}
Pan Tadeusz, 1834, tom I, strona tytułowa
Autor Adam Mickiewicz
Miejsce wydania Paryż
Język polski
Data I wyd. 1834
Wydawca Aleksander Jełowicki
Typ utworu poemat
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Tekst w Wikiźródłach Tekst w Wikiźródłach
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwiepoemat Adama Mickiewicza wydany w dwóch tomach w 1834 w Paryżu przez Aleksandra Jełowickiego.

Ta epopeja narodowa z elementami gawędy szlacheckiej powstała w latach 1832-1834 w Paryżu. Składa się z dwunastu ksiąg pisanych wierszem, trzynastozgłoskowym aleksandrynem polskim.

Rękopis Pana Tadeusza przechowywany jest w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu, w szkatule z hebanu i kości słoniowej zamówionej przez Stanisława Tarnowskiego i wykonanej w 1873 przez Józefa Brzostowskiego.

Pierwsze wydanie Pana Tadeusza na ziemiach polskich ukazało się w Toruniu w 1858 r. w drukarni miejskiej dzierżawionej przez Ernsta Lambecka[1]. Czas akcji: pięć dni z roku 1811 i dwa dni z roku 1812.

Okoliczności powstania utworu[edytuj | edytuj kod]

Według Józefa Bohdana Zaleskiego, przyjaciela Adama Mickiewicza, pomysł „poematu sielskiego” narodził się już w 1831 podczas pobytu wieszcza w Wielkopolsce. Poeta miał rozpocząć go od opisu dworku szlacheckiego[2]. Z kolei Józef Grabowski, właściciel wsi Łukowo, utrzymywał później, że to w jego miejscowości Mickiewicz powziął postanowienie napisania Pana Tadeusza. Dokładne fakty na ten temat jednak nie są znane. Badacze przypuszczają, że poeta napisał wówczas około sto kilkadziesiąt wersów opisujących Soplicowo (w ostatecznym kształcie fragment ten ma się kończyć na 174 wersie I księgi)[3]. Poeta jednak – po napisaniu tego fragmentu – nie rozwijał tekstu przez kilkanaście następnych miesięcy.

Na początku grudnia 1832 roku (przebywając już w Paryżu) napisał list do przyjaciela, w którym informował o rozpoczętych intensywnych pracach nad poematem. Tekst utworu powstawał bardzo szybko – 12 stycznia 1833 roku Mickiewicz donosił w listach, że napisał już „dwie wielkie pieśni”. Następnie przerwał prace aż do 6 maja, kiedy to narodziła się pieśń trzecia. Pod koniec tego samego miesiąca ukończył już część czwartą. Nastąpiła wówczas kolejna kilkumiesięczna przerwa w tworzeniu Pana Tadeusza, spowodowana chorobą poety, opieką nad Stefanem Garczyńskim oraz podróżami. 13 listopada tego samego roku informował w liście, że dokończył pieśń piątą, a od tamtego momentu prace nad epopeją trwały już bez dłuższych przerw: Mickiewicz napisał wówczas w ciągu trzech miesięcy siedem kolejnych ksiąg. Zakończenie twórczej pracy ogłosił 13 lutego 1834 roku. Rękopis[4]. został natychmiast przekazany do druku, który ukończono 17 czerwca tego samego roku[5].

Postacie[edytuj | edytuj kod]

Bohaterem poematu jest szlachta polska. Między innymi:

  • Jacek Soplica (ksiądz Robak) – ojciec Tadeusza Soplicy, zabójca Stolnika, przybiera tożsamość mnicha i planuje powstanie przeciw Moskalom,
  • Tadeusz Soplica – tytułowy bohater epopei, dwudziestoletni chłopak, syn Jacka Soplicy,
  • Zosia – córka Ewy Horeszkówny, zakochana w Tadeuszu Soplicy,
  • Sędzia Soplica – gospodarz Soplicowa, brat Jacka, zagorzały patriota,
  • Telimena – opiekunka Zosi, mieszkanka Petersburga,
  • Hrabia – adwersarz sędziego w sporze o zamek po Horeszkach, daleki krewny tego rodu. Sędzia kwestionuje jego prawa do zamku mówiąc „On Horeszkom dziesiąta woda na kisielu” (księga VI, werset 169). Jego dokładne związki z tym rodem omawia Gerwazy na początku swej opowieści o historii zamku. Jego słowa:

W Panu krew Horeszków płynie,
Jesteś krewnym Stolnika po matce Łowczynie,
Która się rodzi z drugiej córki Kasztelana,
Który był, jak wiadomo, wujem mego Pana.

(księga II, wersety 258-261) uzupełnione o wiadomości z przedśmiertnej spowiedzi Jacka Soplicy dają podstawy do nakreślenia takiego oto drzewa genealogicznego:

 
 
 
 
Hrabia
 
 
 
Zosia (ukochana Tadeusza Soplicy)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Łowczyna (matka hrabiego)
 
 
 
Ewa Horeszkówna (córka stolnika, do której bezskutecznie zalecał się Jacek Soplica)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1 córka kasztelana
 
2 córka kasztelana
 
 
 
Stolnik
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kasztelan (wuj stolnika)
 
 
Ciotka stolnika
 
 
 
Ojciec stolnika
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Dziadek stolnika

Kolorem czerwonym zostali oznaczeni Horeszkowie, a zielonym ich krewni noszący inne nazwiska. Kluczem do nakreślenia tego drzewa w takiej właśnie, a nie innej formie jest właściwe zrozumienie słowa „wuj” w wypowiedzi Gerwazego. Otóż nie może to być brat matki ani mąż siostry matki, wtedy bowiem w hrabim nie mogłaby płynąć krew Horeszków. Brat ojca też nie, bo w XIX wieku taką osobę nazywano stryjem i nie mylono tych pojęć. Pozostaje jedynie mąż siostry ojca.

Księgi[edytuj | edytuj kod]

  • Księga I – Gospodarstwo (na początku Inwokacja)
  • Księga II – Zamek
  • Księga III – Umizgi
  • Księga IV – Dyplomatyka i łowy
  • Księga V – Kłótnia
  • Księga VI – Zaścianek
  • Księga VII – Rada
  • Księga VIII – Zajazd
  • Księga IX – Bitwa
  • Księga X – Emigracja. Jacek
  • Księga XI – Rok 1812
  • Księga XII – Kochajmy się
  • Objaśnienia poety
  • Epilog

Wątki[edytuj | edytuj kod]

  • wątek miłosny Tadeusza i Zosi – wątek rozwijający się od początku utworu, kiedy to Tadeusz zauważa młodą dziewczynę. Potem Tadeusz myli Zosię z Telimeną. Następnie Tadeusz wyjawia stryjowi swą miłość do Zosi, a Zosia czule żegna Tadeusza. Wątek ten rozwija się przez cały utwór, aż doprowadza do zaręczyn Tadeusza i Zosi.
  • wątek Stolnika – Stolnik był wielkim panem z rodu Horeszków, o czym opowiada Gerwazy w II księdze. Posiadał jedyne dziecko, Ewę Horeszkównę, w której zakochał się Jacek Soplica. Do zaręczyn nie doszło z powodu różnicy majątkowej i wyraźnej niechęci ojca wobec tego związku; obawiając się rekuzy Soplica nie poprosił formalnie o rękę córki, zaś Horeszko przyjął swatów kasztelana witebskiego. Stolnik został zabity przez Soplicę w zamku podczas najazdu Moskali. Od tego momentu Gerwazy przysiągł sobie zemścić się na rodzie Sopliców.
  • wątek sporu o zamek – przez cały utwór przewija się spór o zamek Horeszków. Teoretycznie należy on do Sopliców, gdyż został nadany im podczas konfederacji targowickiej. Hrabia, Gerwazy – Klucznik – i okoliczna szlachta zamierzają dokonać zajazdu na Sopliców. Podburza ich do tego Klucznik.
  • wątek niepodległościowy – akcja Pana Tadeusza rozgrywa się w czasach wojen napoleońskich. Ks. Robak, próbując naprawić swoje dawne winy, agituje polską szlachtę do powstania i walki u boku Napoleona. Usiłowania jego niweczy Klucznik, który zapał szlachty wykorzystuje przeciwko Soplicom, doprowadzając do zajazdu. Jednak gdy pojawia się wspólny wróg, Rosjanie, następuje pogodzenie wszystkich stron sporu i wspólna walka przeciw Moskalom.

Epopeiczność utworu[edytuj | edytuj kod]

Adam Mickiewicz nigdy nie nazwał Pana Tadeusza eposem lub epopeją, nie określili go też w ten sposób pierwsi czytelnicy utworu, znali bowiem zupełnie inne wzorce epopeiczności. Badacze literatury podkreślają, że utwór ten zawiera elementy poematu heroicznego, heroikomicznego, satyry, powieści walterskotowskiej, baśni, gawędy oraz sielanki. W związku z tym jest przez nich różnie definiowany: Bogusław Bednarek nazywa Pana Tadeusza „deuteroepopeją” (czyli tekstem „wtóroepopeicznym”, pojęcie analogiczne do „księga deuterokanoniczna”), Kazimierz Wyka – „sumą gatunków”, Stefania Skwarczyńska natomiast zjawiskiem literackim, którego cechuje „gatunkowa wieloaspektowość”[6].

Pierwsi czytelnicy Pana Tadeusza nie tylko nie określili utworu mianem epopei, ale nawet wyrażali swoje niezadowolenie z powodu niewielkiej ilości podniosłego tonu w utworze; uważano, że zawiera za dużo treści rubasznych. Zauważono także, że nie pojawia się w utworze żadna wielka postać historyczna (pojawienie się takiej osoby miało być zgodne z kanonami eposu). O chłodnym przyjęciu dzieła świadczą także liczby: Dziady cz. III wydrukowano w dwóch tysiącach egzemplarzy, które zostały sprzedane w ciągu roku, natomiast pierwsze wydanie Pana Tadeusza przygotowano w trzech tysiącach egzemplarzy, które zalegały potem na księgarskich półkach[7]. Dwa lata po publikacji Pana Tadeusza pojawiła się entuzjastyczna recenzja Wilhelma Häringa, który jako pierwszy określił utwór mianem epopei:

Quote-alpha.png
To najnowsze dzieło Mickiewicza jest doskonałym poematem epickim, dziełem, którego forma jest nam obca, ale istota odpowiada najsurowszym wymogom stawianym przez naszą krytykę estetyczną eposowi, a mianowicie jego najwyższej, a według innych jedynej odmianie. Pan Tadeusz przynosi bowiem pełny zamknięty obraz określonego narodu i jego specyficznych cech w określonej epoce; ciągłą interesującą akcję z bogatymi epizodami, z równie ciekawym, jak i pouczającym spojrzeniem wstecz na historyczną przeszłość; mistrzowskie soczyste i pełne opisy miejsc, stosunków; zwyczajów; plastyczny obraz martwej, jak i żywej natury i do tego charakterystykę tak odważną, trafną, uzależnioną od nastroju (...). Nie brak temu bohaterskiemu poematowi, a takim on jest, pięknych, idyllicznych rysów; a narodowej tej epopei, w której poeta wytyczył sobie piękny cel uchwycenia w poetyckich obrazach pewnej właściwości narodowej, tam, gdzie nawet najbardziej płomienny duch twórcy nie zostanie poetą. W poemacie tym znajduję całkiem oryginalną samorodną formę, która stary epos splata z powieścią; wreszcie w istnieniu tego poematu znajduję dowód, że można jeszcze dziś tworzyć epopeje[8].

Status arcydzieła literatury polskiej oraz eposu narodowego Pan Tadeusz uzyskał po 1863 roku[9]. W 1875 roku ukazała się pierwsza monografia dzieła, w której jej autor – Hugo Zathey – ocenił bardzo wysoko utwór Mickiewicza. Praca ta wywarła duży wpływ na późniejszych badaczy Pana Tadeusza.

Swoją pracę Zathey rozpoczął od polemiki z tezą, popularną w okresie polskiego romantyzmu, zgodnie z którą tylko przedchrześcijańska Polska mogła stworzyć dzieło na miarę wielkiej „epopei ludowej”, a chrześcijaństwo tylko zniwelowało te zadatki. Zathey nie przychylił się do takiej tezy, nie podzielając tym samym romantycznych uprzedzeń. Kwestię epopeiczności utworu rozpatrywał w odniesieniu do popularnych w XIX w. na gruncie niemieckim teorii estetycznych dotyczących eposu, wyłożonych w dziełach Jeana Paula, Vischera oraz przede wszystkim Hegla. Według autora porównanie wypadło na korzyść Pana Tadeusza – w utworze znajduje się bowiem ujęcie momentu dziejowego dla narodu w taki sposób, że uwypukla jego dążenie do niepodległości. Ponadto akcja poematu grupuje się wokół jednej potężnej indywidualności, która skupia wszystkie indywidualne cechy narodu. Zaś element tragizmu jest – według Zathey’a – należycie wprowadzony. Kompozycja poematu, stosunek epizodów do akcji głównej oraz obrazów przyrody do wydarzeń zawartych w utworze mają być również zgodne z heglowską estetyką epopei: Tak tu, jak i we wszystkich innych względach zaspokaja poeta w zupełności najwybredniejsze wymagania krytyki[10]

Także współcześni literaturoznawcy zajmowali się problemem stosunku Pana Tadeusza do wzorów antycznej epopei. Na podstawie badań Wilhelma Bruchnalskiego[11] i Stanisława Windakiewicza[12] oraz Tadeusza Karyłowskiego[13] Stanisław Pigoń wysnuł wniosek, że Mickiewicz świadomie, jako rodzaj hołdu dla starego olbrzyma poezji epickiej […] włączył w księgę IX kilka sytuacyj, wprost nawet przytoczeń z Iliady Homera, w drobnym stopniu z Eneidy Wergiliusza[14]. Juliusz Kleiner zaś uważał[11], że Wojski to Homerowy Nestor, zwrócił także uwagę, że zasypianie bohaterów lub udawanie się na spoczynek stanowi koniec ksiąg [Pana Tadeusza], jak w p. I, VII i IX Iliady, jak w p. 1, 5, 6, 14, 16, 18 i 19 Odysei. Świt na początku księgi przywodzi na myśl rozpoczynanie pieśni od Eos różanopalcej. Bójka w ks. V i potem bitwa z Moskalami sposobem przedstawienia i przebiegiem walk niekiedy ożywić ma w pamięci zapasy bohaterów Homerowych lub Wergiliuszowych i spolszczenie opowieści helleńskiej przez Dmochowskiego, a Telimena […] pragnie w ks. VII zatrzymać dla siebie serce Tadeusza tak, jak Dydona zatrzymać pragnie przy sobie Eneasza[11]. W konkluzji Kleiner napisał, że wszystkie te świadome upodobnienia scen, postaci, wyrażeń do epiki Homerowej i Wergiliuszowej wprowadzone są żartobliwie; u tłumacza i naśladowcy Wolterowskich powiastek, u autora „Kartofli”, u słuchacza Borowskiego dziwić to nie może, że epika żartobliwa, parodystyczna, uprawiana con amore przez wiek XVIII, jest dlań kontynuacją dostojnego starożytnego eposu, że i koniec bójki w p. V i czyny wojenne zajazdu przedstawia w stylu utworów heroikomicznych. Inwokacja wszakże nie pozostawia wątpliwości o powadze zamiaru epickiego[11].

W Panu Tadeuszu znalazły się też „intencjonalne” – jak pisze Tadeusz Sinko – cytaty z polskiego tłumaczenia Iliady, którego autorem był Franciszek Ksawery Dmochowski, a którego Mickiewicz czytał w młodości. Są to trzy dwuwersy: pierwszy, pochodzący z Iliady brzmi tak:

I z boku wedle wnętrza szatę mu przewierci
Schylił się zręcznie Parys i wydarł się śmierci[15].

W poemacie Mickiewicza czytamy:

Uderza w dno gitary, na wylot ją wierci,
Schylił się na bok Ryków i tak uszedł śmierci[16].

Inny cytat tłumaczenia Dmochowskiego brzmi tak:

Ten łuk napina Pandar i do ziemi chyli,
Wierni go towarzysze tarczami okryli[15].

W Panu Tadeuszu natomiast, major Płut, widząc Tadeusza przed swym batalionem, namówił Gonta, by zastrzelił bijącego się z Rykowem Polaka:

Gont odwodzi karabin, zamyka się chyli,
Wierni go towarzysze płaszczami okryli[17].

Trzeci cytat pochodzi z samego początku ks. II Iliady:

Inni spali bogowie i ziemscy rycerze
Oczu tylko Jowisza sen słodki nie bierze[15].

Mickiewicz przeniósł to do swojego poematu w następujący sposób:

Spali: gospodarz domu, wodze i żołnierze,
Oczu tylko Wojskiego sen słodki nie bierze[18].

Pigoń twierdzi[19], że to zapożyczenie ma na celu wywołać efekt humorystyczny (zestawienie osobistości i zatrudnień: Jowisz strudzony biegiem spraw ludzkich, Wojski – przygotowaniem obiadu).

Epopeja Mickiewicza rozpoczyna się porównaniem utraconej ojczyzny do utraconego zdrowia oraz porównaniem cudu, dzięki któremu emigranci polscy mają powrócić na łono kraju z cudownym ocaleniem poety w dzieciństwie za sprawą modłów jego mamy do Matki Boskiej. Porównania tego typu są w Panu Tadeuszu najczęstszym tropem poetyckim. Kilka z nich ma swoje źródła w poezji antycznej – i tak np. w księdze V, kiedy Telimena robi wymówki Tadeuszowi, ten ucieka Jak szczupak, gdy mu oścień skróś piersi przekole, / Pluska się i nurtuje, myśląc, że uciecze, / Ale wszędzie żelazo i sznur z sobą wlecze (w. 238 i nast.). Sinko dopatruje się w tym fragmencie[20] Wergiliuszowego porównania (Eneida IV 69–73), użytego tam w zastosowaniu do królowej Dydony w następującej sytuacji: królowa Kartaginy zakochała się gwałtownie w bawiącym u niej w gościnie Eneaszu, lecz pomna ślubów złożonych po śmierci męża, że już nigdy nie wyjdzie za mąż, stara się stłumić swój nowy afekt, choć siostra jej, Anna, zachęca ją do poślubienia bohaterskiego przybysza w imię dobra państwa zagrożonego przez sąsiadów i radzi gniew bogów spowodowany złamaniem ślubów przebłagać obfitymi ofiarami. Niestety, ofiary królowej nie uspokajają:

Płonie Dydo, nieszczęsna wskroś i przez gród cały
Błąka się, niby łania trafiona od strzały,
Którą gnając przez Krety gaje, niespodzianie
Przeszył pasterz i lotny zostawił bełt w ranie,
Nieświadom – ona w lasach, po górach się wspina
Dyktejskich, lecz w jej boku śmiertelna tkwi trzcina[21].

Mickiewicz, ze względu na scenę Telimeny z Tadeuszem w ks. VIII (wersy 424–531) nazwał ją w streszczeniu księgi „Nową Dydoną”, wskazując tym samym wzór. Pigoń, objaśniając to streszczenie, napisał: poeta używa tego określenia o Telimenie, by humorystycznie przedstawić jej udaną rozpacz po utracie Tadeusza, a nawet udawany zamiar samobójstwa (VIII, 488)[19] oraz scena rozmowy Tadeusza z Telimeną, choć poeta po wzór jej odsyła do Eneidy, ma swój odpowiednik, dość szczegółowy, w rozmowie Rynalda z Armidą w Gofredzie Tassa[22].

Mickiewicz w Panu Tadeuszu zastosował także zabieg strukturalny, który Alicja Stępniewska nazywa „samoujawnieniem”[23]. Polega on na wewnętrznej przemianie bohatera, wyprowadzającej go ze stanu grzechu, a kierującej ku oczyszczeniu (katharsis). Taka przemiana nie przychodzi nagle, ale jest wynikiem głębokich przemyśleń bohatera, długich wahań i rozterek. Przeważnie też samoujawnienie występuje dopiero pod koniec życia. Pierwszym poetą, który użył takiego chwytu literackiego był Homer (Odyseja), dlatego też taką strukturę nazywa się homerycką. Stanowiła ona motyw widoczny zwłaszcza w późniejszych greckich tragediach (Król Edyp, Elektra).

W Panu Tadeuszu tytuł wyraźnie wskazuje czytelnikowi, że główną i pierwszoplanową postacią poematu ma być Tadeusz. Jednakże w trakcie lektury okazuje się, że oprócz niego pojawia się bardzo wiele innych postaci, równie jak on ważnych, a nawet ważniejszych. Na plan pierwszy wysuwa się zwłaszcza tajemniczy ksiądz Robak, który stale budzi zaciekawienie czytelnika: nie wiadomo kim jest, dlaczego pojawia się zwłaszcza w ważnych momentach akcji oraz dlaczego jest tak silnie związany z rodziną Sopliców. Odpowiedzi na te pytania pojawią się znacznie później, kiedy następuje „samoujawnienie” księdza. A przez cały czas autor sygnalizuje tylko pewne wątki z biografii postaci, aby dać czytelnikowi powód do snucia hipotez. Mickiewicz zastosował w ten sposób technikę ciągłej retardacji rozpoznania, inaczej mówiąc: rozkładania aktu rozpoznawczego na szereg migawkowych obrazów, które mogą nasuwać jakieś przypuszczenia czytelnikowi. Cel główny samej retardacji to wywołanie napięcia akcji, aż do kulminacyjnego rozwiązania zagadki: Jam jest Jacek Soplica[24] – mówi ks. Robak do Klucznika. Następuje skrucha, wyznanie win i przebaczenie, które stanowią – jak twierdzi Stępniewska[25] – wielką analogię do końcowej sytuacji w Iliadzie, gdzie Achilles z trudem przebacza Hektorowi zabójstwo Patroklosa, swojego najlepszego przyjaciela. Na takiej samej zasadzie Gerwazy przebacza Jackowi Soplicy zabójstwo Stolnika. W ten sposób też poeta zużytkował w akcie konania księdza Robaka dwa rozwiązania strukturalne – jedno z Iliady, drugie z Odysei. Samoujawnienie Odysa jest wzorem dla samoujawnienia Jacka, przebaczenie Hektorowi przez Achillesa jest natomiast modelem dla przebaczenia Jackowi przez Gerwazego.

Przekłady na języki obce[edytuj | edytuj kod]

Poniżej przedstawiono tabelę zawierającą listę pierwszych przekładów Pana Tadeusza na języki obce[26].

Język przekładu Data pierwszego
wydania
Tłumacz(e) Uwagi
albański 1998 Jorgo Gjikondi
angielski 1885 Maude Ashurt Biggs
bułgarski 1901 Efrem Karanow
białoruski 1859 Wincenty Dunin-Marcinkiewicz rękopis po wydaniu dwóch ksiąg skonfiskowała carska cenzura. Wydany dopiero w 1907
chiński 1955 Sun Yun przekład z tłumaczenia angielskiego
chorwacki 1893 Tomislav Maretić
czeski 1882 Eliška Krásnohorská
duński 1958 Waldemar Roerdam
esperanto 1918 Antoni Grabowski
fiński 1921 V. K. Trast
francuski 1844 Krystyn Piotr Ostrowski i E. Haag
gruziński 19531955 W. Ugrechelidze Ugorski
hebrajski 1921 Josef Lichtenbaum
hiszpański 1885 Leon Medina
holenderski 2003 Tom Eekman
japoński 1934 Asadori Kato przekład prozą z języka angielskiego
jidysz 1939 Dawid Königsberg
kaszubski 2010[27] Stanisław Janke[27]
koreański 2005[28] Jeong Byeongwon i inni[28]
litewski 1924 Antonas Valaitis, Konstantinas Šakenis
łotewski 1964 Jāzepo Osmanis
niemiecki 1836 Richard Otto Spazier
rosyjski 1875 Nikołaj Berg
rumuński 1956 Miron Radu Paraschivescu
serbsko-chorwacki 1951 Đorđe Šaula
słowacki 1962 Rudolf Skukálek
słoweński 1974 Rozka Štefanova
szwedzki 1898 Alfred Jensen
ukraiński 1927 Maksym Rylski
węgierski 1957 Ewa Sebök
wietnamski 2008[29] Nguyễn Văn Thái
włoski 1871 Arrigo Boito

Adaptacje[edytuj | edytuj kod]

Pan Tadeusz, rękopis
Hebanowa szkatułka z rękopisem „Pana Tadeusza”

Najbardziej znane adaptacje:

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Mało znanym faktem jest to, że istnieje też poemat Pan Tadeusz autorstwa Juliusza Słowackiego. Fragmenty tego dzieła są dostępne w Polskiej Bibliotece Internetowej[30]. Opublikowanie tych fragmentów w 2004 r. było powodem licznych zgłoszeń do PBI o popełnionym błędzie przypisania Pana Tadeusza Słowackiemu[31].
  • 99 tysięcy złotych zapłacił nieznany kolekcjoner za egzemplarz pierwszego, paryskiego wydania Pana Tadeusza z 1834 roku. Książka została wylicytowana na aukcji internetowej w 2009 roku. Na świecie istnieje tylko ok. 1000 egzemplarzy tego wydania[32][33].
  • Pierwsze egzemplarze książki na Ziemiach Polskich zostały wydrukowane w budynku przy ul. Piekary 37/39 w Toruniu. Mówi o tym tablica z napisem: „W tym domu w 1858 roku w oficynie drukarskiej Rady Miasta Torunia został wydrukowany po raz pierwszy na Ziemiach Polskich „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 gdziebylec.pl: Miejsce pierwszego druku w Polsce „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza (pol.). [dostęp 22 marca 2012].
  2. Stanisław Pigoń: Wstęp. W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. XV. ISBN 83-04-00446-1.
  3. Stanisław Pigoń: Wstęp. W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. XVI. ISBN 83-04-00446-1.
  4. Rękopis dzieła, sprzedany w 1871 Stanisławowi Tarnowskiemu przez syna Adama Mickiewicza, Władysława znalazł się w lwowskimOssolineum” w charakterze depozytu zdeponowany tam w 1939 przez Artura Ranowskiego, spadkobiercę Tarnowskiego, trafił po wojnie do wrocławskiego Ossolineum i tu – wciąż jako depozyt – przechowywany był do 1999. Wówczas, z inicjatywy dyrektora Ossolineum, Adolfa Juzwenki i prezydenta Wrocławia, miasto zakupiło manuskrypt za 200 tys. dolarów na własność i przekazało go do Ossolineum na stałe. Na rok 2013 planowane jest otwarcie w jednej z kamienic wrocławskiego Rynku specjalnie zaadaptowanego Muzeum „Pana Tadeusza”
  5. Stanisław Pigoń: Wstęp. W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. XVII. ISBN 83-04-00446-1.
  6. Bogusław Bednarek: Epos europejski. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2001, s. 355. ISBN 8322921829.
  7. Stanisław Pigoń: „Pan Tadeusz”: wzrost, wielkość i sława. Studium literackie. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2001, s. 237. ISBN 8387893501.
  8. M. Szyrocki, B. Zakrzewski: Wilhelm Häring o Panu Tadeuszu. W: Mickiewicz. Sympozjum w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Andrzej Podgórski (red.). Lublin: Wyd. TN KUL, 1979, s. 231, 236. [cytat za:] Bogusław Bednarek: Epos europejski. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2001, s. 355. ISBN 8322921829.
  9. Bogusław Bednarek: Epos europejski. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2001, s. 356. ISBN 8322921829.
  10. Stanisław Pigoń: „Pan Tadeusz”: wzrost, wielkość i sława. Studium literackie. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2001, s. 295. ISBN 8387893501.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Tadeusz Sinko: Mickiewicz i antyk. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1957, s. 397.
  12. Stanisław Windakiewicz: Prolegomena do „Pana Tadeusza”. Kraków: Gebethner i Wolff, 1918.
  13. Tadeusz Karyłowski. Wpływ Eneidy na Pana Tadeusza. „Przegląd Powszechny”, 1925. Warszawa. 
  14. Stanisław Pigoń: Wstęp. W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1994, s. XLVII. ISBN 8304040182.
  15. 15,0 15,1 15,2 [Cytaty za:] Tadeusz Sinko: Mickiewicz i antyk. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1957, s. 399–401.
  16. Pan Tadeusz, Księga IX, w. 313–314.
  17. Pan Tadeusz, Księga IX, w. 655–666.
  18. Pan Tadeusz, Księga XI, w. 99–100.
  19. 19,0 19,1 Stanisław Pigoń: (przypisy). W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1994, s. 354. ISBN 8304040182.
  20. Tadeusz Sinko: Mickiewicz i antyk. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1957, s. 413.
  21. Publiusz Wergiliusz Maro: Eneida. Tadeusz Karyłowski (tłum.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. 99. ISBN 8304000113.
  22. Stanisław Pigoń: (przypisy). W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1994, s. 379. ISBN 8304040182.
  23. Alicja Stępniewska: Mickiewicz w kręgu Homera: struktura epicka „Pana Tadeusza”. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1998, s. 34. ISBN 8322807929.
  24. Pan Tadeusz, Księga X, w. 459.
  25. Alicja Stępniewska: Mickiewicz w kręgu Homera: struktura epicka „Pana Tadeusza”. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1998, s. 95. ISBN 8322807929.
  26. Wstęp. W: Pan Tadeusz. Stanisław Pigoń. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. CXXXI-CXXXII. ISBN 83-04-00446-1.
  27. 27,0 27,1 Jarosław Zalesiński: „Pan Tadeusz”, wielki poemat Mickiewicza po kaszubsku (pol.). Dziennik Bałtycki, 2010-11-02. [dostęp 2010-11-08].
  28. 28,0 28,1 Książki o Polsce w języku koreańskim (pol.). Ambasada Polski w Seulu. [dostęp 2011-10-15].
  29. Kẻ „mắc nợ” mang „chàng Tadeush” về Việt Nam (ang.). vietbao.vn, 2008-07-03. [dostęp 2012-08-10].
  30. Urywki poematu Juliusza Słowackiego Pan Tadeusz w zasobach PBI (pol.). [dostęp 30 grudnia 2008].
  31. Anna Meller: PBI: Ministerstwo wyjaśnia (pol.). [dostęp 30 grudnia 2008].
  32. ksiazka.net.pl: Pan Tadeusz” na licytacji kupiony za 99 tysięcy złotych (pol.). [dostęp 22 lutego 2008].
  33. iik.pl: „Pan Tadeusz” za…. 99 tys. zł (pol.). [dostęp 22 lutego 2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Pigoń: „Pan Tadeusz”: wzrost, wielkość i sława. Studium literackie. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2001. ISBN 8387893501.
  • Bogusław Bednarek: Epos europejski. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2001. ISBN 8322921829.
  • Tadeusz Sinko: Mickiewicz i antyk. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1957.
  • Stanisław Windakiewicz: Prolegomena do „Pana Tadeusza”. Kraków: Gebethner i Wolff, 1918.
  • Tadeusz Karyłowski. Wpływ Eneidy na Pana Tadeusza. „Przegląd Powszechny”, 1925. Warszawa. 
  • Stanisław Pigoń: Wstęp. W: Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1994. ISBN 8304040182.
  • Publiusz Wergiliusz Maro: Eneida. Tadeusz Karyłowski (tłum.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980. ISBN 8304000113.
  • Alicja Stępniewska: Mickiewicz w kręgu Homera: struktura epicka „Pana Tadeusza”. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1998. ISBN 8322807929.
  • Kazimierz Wyka: Pan Tadeusz: studia o poemacie. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1963.