Opowieść o zbieraczu bambusu

Opowieść o zbieraczu bambusu (jap. 竹取物語, Taketori monogatari^?) – japońska legenda z okresu Heian. Fabuła toczy się wokół dziewczyny o imieniu Kaguya, odnalezionej jako niemowlę w łodydze bambusa oraz mężczyzn próbujących zdobyć jej serce.

Streszczenie

Odnalezienie Kaguyi, ilustracja japońska z XVII wieku

Dawno temu żył człowiek trudniący się zbieraniem bambusu. Nazywany był Taketori-no Okina (jap. 竹取翁 - starzec zbierający bambus). Do sędziwego wieku nie doczekał się potomstwa.

Pewnego razu, gdy wybrał się zbierać łodygi bambusów, zobaczył światło wydobywające się z jednej z nich. Gdy ją ściął, we wnętrzu znalazł niemowlę wielkości ludzkiego palca. Zabrał dziecko do domu i pokazał swojej żonie. Nadali dziecku imię Kaguya-hime (jap. かぐや姫 – świetlista księżniczka) i postanowili, że wychowają dziewczynkę jak własne dziecko.

Taketori-no Okina zabiera Kaguyę do swojego domu, ilustracja japońska z XVII wieku

Pomimo swego niezwykłego pochodzenia, gdy dorosła, nie różniła się rozmiarami od swych rówieśniczek. Odznaczała się tak niezwykłą urodą, że zalotnicy z całego kraju przybywali, aby móc ją chociaż zobaczyć. Dziewczyna jednak odmawiała wyjścia za mąż za któregokolwiek z nich. Większość zmuszona była porzucić nadzieję na ożenek z nią. Pozostało jednak pięciu szczególnie wytrwałych, którzy nie chcieli się poddać. Wszyscy wywodzili się z wysokiej rangą arystokracji. Ostatecznie Taketori-no Okina przekonał córkę, żeby wybrała jednego spośród nich. Kaguya zgodziła się, ale postawiła pewien warunek. Obiecała wyjść za mąż za tego, który przyniesie jej konkretny przedmiot. Każdemu wyznaczyła inną próbę.

Pierwszy z nich miał przynieść z Indii miskę żebraczą, która należała kiedyś do Buddy. Uznał jednak, że zdobycie oryginału przerasta jego możliwości. Nie udawszy się wcale do Indii, zdobył starą, kamienną misę i wręczył dziewczynie jako wskazany przez nią obiekt. Kaguya zauważyła jednak, że misa nie jest otoczona blaskiem, który powinien towarzyszyć świętemu przedmiotowi i odprawiła oszusta.

Drugi z zalotników miał zdobyć wysadzaną klejnotami gałąź z drzewa rosnącego w mitycznej krainie Hōrai (chin. Penglai). On również postanowił uciec się do podstępu. Zatrudnił znamienitych rzemieślników, aby wykonali dla niego sztuczną gałąź ze złota, srebra i drogocennych kamieni. Tak spreparowany podarek przedstawił swojej wybrance. Jednak, gdy prezentował gałąź ukochanej, do bramy jej rezydencji zaczęli dobijać się zatrudnieni przezeń rzemieślnicy, domagając się zapłaty. Skoro więc podstęp się wydał i on musiał zrezygnować z zamiaru poślubienia Kaguyi.

Trzeci konkurent miał przynieść futro ognistego szczura. Pewien kupiec zapewnił go, że jest w stanie zdobyć ów przedmiot. Wyruszył do Chin, skąd przywiózł futro odpowiadające opisowi. Zażądał za nie znacznej sumy pieniędzy, którą jego kontrahent wypłacił bez chwili wahania. Gdy Kaguya otrzymała podarek, natychmiast wrzuciła go do paleniska, gdzie strawił je ogień. Okazało się, że zalotnik dał się oszukać kupcowi. Prawdziwe futro ognistego szczura miało być bowiem odporne na ogień.

Czwartemu, wyznaczyła zadanie zdobycia klejnotu ze smoczego naszyjnika. Zalotnik rozesłał swoich podkomendnych celem odnalezienia smoka. Na ich wyposażenie przeznaczył sporą część majątku. Nie wątpiąc w sukces swych sług, zaczął przystrajać swoją siedzibę złotem i jedwabiami, aby godnie przyjąć przyszłą żonę. Pochłonięty przygotowaniami zaniedbywał jednocześnie swoją dotychczasową małżonkę. Jednak wysłani przezeń słudzy uznali to zadanie za niewykonalne i postanowili nie wracać w ogóle do swego suwerena. W końcu zniecierpliwiony wypłynął statkiem na pełne morze, by osobiście upolować bestię. Powstrzymał go jednak gwałtowny sztorm, podczas którego niemal postradał życie. Przekonany, iż jest to efekt gniewu smoka, postanowił zrezygnować z dalszych prób i wrócić do swojej posiadłości. Całe przedsięwzięcie pochłonęło tak wiele pieniędzy, że jego niegdyś okazała rezydencja popadła w ruinę. Słysząc, jak zakończyła się cała eskapada, jego żona, która zdążyła się już rozwieść z niefortunnym zalotnikiem, śmiała się do rozpuku.

Piąty konkurent miał zdobyć amulet z gniazda jaskółki, który miał zapewniać lekki poród. Zaczął więc przeszukiwać gniazda tych ptaków. Podczas swoich starań spadł jednak z dużej wysokości i w efekcie doznał ciężkich obrażeń. Skoro żaden z narzeczonych nie zdołał spełnić swego zadania, Kaguya nie musiała stawać na ślubnym kobiercu.

Wieści o cudownej urodzie dziewczyny dotarły w końcu do uszu cesarza. Nawet władca nie był w stanie oprzeć się jej wdziękom. Choć nie został poddany żadnym próbom, zaskarbił sobie sympatię Kaguyi. Wielokrotnie wymieniali ze sobą wiersze. Jednak i jemu nie pisane było zdobyć ręki ukochanej. Ta wyjawiła bowiem swemu ojcu, iż nie pochodzi z tego świata, lecz jest księżniczką z Księżyca. Niedługo też miał nadejść czas jej powrotu do domu. Już wkrótce niebiańscy wysłannicy mieli przybyć, aby zabrać ją do ojczyzny. Słysząc to, Taketori-no Okina powiadomił o całej sytuacji cesarza. Ten wysłał swych żołnierzy, by dzień i noc pilnowali ukochanej i powstrzymali jej krajan, gdy ci już przybędą.

Kaguya powraca na Księżyc, ilustracja japońska z XVII wieku

Dom bohaterki został otoczony kordonem wojska tak szczelnym, iż nawet nietoperz nie byłby w stanie się prześlizgnąć. Jednak zabiegi te okazały się daremne. Gdy przybyli mieszkańcy Księżyca, ich blask poraził żołnierzy i ci nie byli zdolni stawić najmniejszego oporu. Nim Kaguya została zabrana do swej ojczyzny, wręczyła dowódcy straży list pożegnalny do cesarza oraz eliksir życia. Władca uznał, iż nie pragnie żyć wiecznie bez ukochanej. Rozkazał zanieść list oraz eliksir na wierzchołek góry Fudżi i tam je spalić. Dym unoszący się ze szczytu miał przypominać Kaguyi o tym, że na tym świecie wciąż o niej pamiętają.

Komentarze

Poszczególne wersje Opowieści o zbieraczu bambusu różnią się szczegółami. Przykładowo w opisie żołnierzy strzegących Kaguyi przed jej rodakami z opisu narratora, że nawet nietoperz nie byłby w stanie ich ominąć. Niektóre wskazują, iż był to nie nietoperz, lecz komar. Fragment ten został zmieniony zapewne dlatego, że osoba kopiująca tekst uznała pierwotną wersję za zbyt mało prawdopodobną.

Autor i dokładna data powstania utworu nie są znane. Zakłada się, że powstał on w epoce Heian. Pomocą w ustaleniu przybliżonej daty powstania mogą służyć następujące informacje:

Opowieść o zbieraczu bambusu jest wspomniana w 17 rozdziale Genji monogatari. Musi być zatem utworem odeń starszym.

Fabuła gry Touhou Eiyashou (東方永夜抄) opiera się na zmienionej wersji baśni o księżniczce Kaguyi.

Tytuły poszczególnych zalotników (np. minister prawej strony, wielki radca stanu) związane są z hierarchią urzędową okresu dworskiego w historii Japonii. Utwór nie mógł więc powstać przed wprowadzeniem tych rang.

Spalenie eliksiru nieśmiertelności na szczycie góry Fudżi miało tłumaczyć, dlaczego dym unosi się ze szczytu. Zjawisko to miało miejsce do roku 905. Utwór musiał więc powstać w okresie, gdy dym wydobywał się z wierzchołka, czyli nie może pochodzić z późniejszych czasów.

Jeden z konkurentów do ręki Kaguyi ma jej przynieść misę należącą do Buddy. Ponieważ poleceniu nie towarzyszy wytłumaczenie, kim był Budda, utwór musi pochodzić z epoki, gdy buddyzm był już rozpowszechniony w Japonii, czyli najwcześniej z początku VI wieku naszej ery.

Nawiązania

W tytułowy bohater mangi InuYasha nosi ubranie z futra ognistych szczurów. W drugim filmie kinowym opartym na tej serii Kaguya pojawia się jako jego przeciwnik.

Kaguya jest też nazwą japońskiej sondy kosmicznej mającej na celu badanie powierzchni księżyca.

Bibliografia

Donald Keene, The Tale of the Bamboo Cutter ISBN 4-7700-2329-4

Mangazyn Nr 1, s. 48-49, ISSN 1731-6936

Maria Juszkiewiczowa, Czarodziejski imbryczek – baśnie i legendy japońskie, s. 17-18. ISBN 83-7001-106-3

McCullough, Helen Craig (1990). Classical Japanese Prose. Stanford University Press.s. 27-37. ISBN 0-8047-1960-8.

Podobne tematy

Postać Calineczki wykazuje pewne podobieństwo do Kaguyi, jednakże nic nie wskazuje, by była ona zainspirowana bohaterką Opowieści o zbieraczu bambusu.

Momotarō jest innym przykładem dziecka cudownie znalezionego we wnętrzu rośliny (w tym przypadku brzoskwini).

Bambusowe pacholę także opowiada historię dziecka znalezionego w łodydze bambusu.