Kanji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Znaki kanji

Kanji (jap. 漢字 kanji?, ; dosł. „znaki Hanów)znaki logograficzne pochodzenia chińskiego, które wraz z sylabariuszami hiragana (ひらがな, 平仮名), katakana (カタカナ, 片仮名), cyframi arabskimi oraz alfabetem łacińskim stanowią element pisma japońskiego.

Informacje ogólne[edytuj | edytuj kod]

Znaki kanji są logogramami, co oznacza, że nie reprezentują pozbawionego znaczenia dźwięku, jak np. alfabety, lecz słowa lub morfemy (najmniejsze cząstki języka, posiadające znaczenie). Rozróżnienie to jest dość istotne – istnienie osobnego znaku dla każdego słowa byłoby skrajnie niepraktyczne ze względu na olbrzymią liczbę wymaganych w takiej sytuacji znaków. Przykładowo, słowo „ogień” zapisuje się znakiem „火”, ale już słowo „samolot” nie posiada w japońskim piśmie osobnego znaku, lecz wymaga do zapisu trzech: „飛行機”. Znaki te reprezentują odpowiednio morfemy „latać, skakać”, „iść, jechać” oraz „maszyna”.

Choć znaki te zostały sprowadzone do Japonii z Chin i często mówi się o nich jako o „znakach chińskich”, to ze względu na rozbieżności w ich używaniu w językach japońskim i chińskim pojęcie kanji należy rozumieć jako „chińskie znaki w zastosowaniu do zapisu języka japońskiego”. Te rozbieżności to na przykład różnice znaczeniowe między niektórymi znakami, liczba wykorzystywanych znaków (w Japonii znacznie mniej) oraz różnice w kształtach, wynikające z przeprowadzonej w ChRL w latach 50. reformy pisma, która doprowadziła do powstania uproszczonego pisma chińskiego.

Pismo logograficzne, poza oczywistą trudnością, polegającą na konieczności nauczenia się stosunkowo dużej (w porównaniu do alfabetu) liczby znaków, ma także zalety, do których należą większa szybkość czytania i zwięzłość zapisu, a także wbrew pozorom większa naturalność procesu czytania (dysleksja jest większym problemem w kulturach wykorzystujących pisma alfabetyczne). Dodatkowo, ze względu na liczne w japońskim homofony (słowa o identycznej wymowie, lecz innych znaczeniach), całkowita eliminacja kanji na rzecz zapisu fonetycznego nie wydaje się możliwa. Jednak tendencja taka jest współcześnie widoczna w piśmie – słowa mające odpowiedniki w kanji (zwłaszcza jeśli są one trudne) są często zapisywane kaną, gdyż nie wprowadza to dwuznaczności związanej z homofonami. W mowie potocznej odczytuje się zwykle odpowiednie znaczenie słowa z kontekstu. W sytuacji, gdy nie mogą się zrozumieć, Japończycy „piszą” czasem rozmówcy odpowiednie kanji palcem po własnej dłoni.

Mimo powszechnego przekonania, że Japończycy znają każdy z tysięcy znaków, rzeczywistość jest inna. Powszechna dostępność komputerów, słowników elektronicznych, telefonów komórkowych ze słownikami i coraz rzadsza konieczność (poza szkołą) pisania ręcznego spowodowały, że bardzo często ludzie w Japonii (szczególnie młodzi), mimo swobodnego czytania, mają problemy z pisaniem znaków (zwłaszcza niektórych rzadziej spotykanych) i często korzystają z pomocy słownika nawet przy pisaniu prostego listu[potrzebne źródło].

Liczba znaków[edytuj | edytuj kod]

Uznany słownik Daikanwa jiten ocenia liczbę stworzonych znaków na około 50 000, lecz większość z nich nie jest w powszechnym użyciu nawet w Chinach, gdyż np. oznaczają nazwy miejscowe, zwierząt i roślin[1].

Administracja japońska ustaliła oficjalną listę podstawowych kanji, tzw. zestaw jōyō, który zawiera 2136 znaków (wcześniej takim standardem był zestaw tōyō – 1850 znaków). Odpowiada on zakresowi przekazywanemu uczniom do zakończenia szkoły średniej i stanowi zgrubny wyznacznik piśmienności. Innym oficjalnym zestawem jest jinmei, zawierający dodatkowe 285 znaków, które mogą być wykorzystywane w imionach i nazwiskach. Teoretycznie znakom spoza jōyō powinien towarzyszyć w tekstach nadpis furigana, wyjaśniający ich odczyt, ale nie jest to zawsze przestrzegane. Do swobodnego czytania książek wymagana jest znajomość w sumie nieco ponad 3000 znaków, co jest normą dla przeciętnie wykształconego dorosłego. W tekstach specjalistycznych mogą się pojawiać dodatkowe znaki, przez co liczba wszystkich wykorzystywanych w Japonii znaków to około 6000[1]. Bardzo niewielu Japończyków zna je wszystkie. Ich znajomość jest podstawą do zdania egzaminu Kanji kentei na najwyższym poziomie.

W gazetach i czasopismach około 500 najpopularniejszych kanji stanowi 75% używanych znaków, 1000 stanowi 90%, zaś 2180 stanowi 99%[2].

Odczyty[edytuj | edytuj kod]

Większość kanji czyta się na dwa sposoby:

  • kun'yomi (訓読み) (czytanie rdzennie japońskie);
  • on'yomi (音読み) (czytanie sino-japońskie).

Nie oznacza to, że każdy znak ma tylko dwa odczytania – przykładowo, znak 行 ma w sumie 6 odczytań: 3 odczytania on’yomi i 3 odczytania kun’yomi (nie licząc odczytań nanori).

Dualizm w odczytach jest wynikiem historii wprowadzania znaków pisma chińskiego do zapisu języka japońskiego. Początkowo znaki te były w japońskim używane tylko ze względu na ich wartość fonetyczną (patrz: man'yōgana) do zapisu dźwięków, zaś ich znaczenie było pomijane. Z czasem znaki zaczęły być używane zgodnie z ich ideą – znaki niosą ze sobą nie tylko dźwięk, ale i znaczenie. W tym czasie Japończycy nadali im odczyty odpowiadające ich własnemu językowi (dzisiejsze kunyomi). Jednak wywodzące się z chińskiego odczyty onyomi muszą istnieć ze względu na liczne w japońskim zapożyczenia z chińskiego. Czytanie ich zgodnie z japońskim odczytem nie miałoby sensu (wyobraźmy sobie w języku polskim zapożyczenie z hiszpańskiego słowa parasol i wymawianie go przeciw-słońce) i brzmiałoby bardzo niezręcznie (odczyty kun- są zwykle wielosylabowe, on- najczęściej składają się z krótkiego dźwięku).

Mimo istnienia licznych wyjątków (nazwiska, nazwy miejsc, inne słowa z różnych względów historycznych) zwykle odczytu wywodzącego się z języka chińskiego używa się do czytania słów składających się z co najmniej dwóch znaków kanji. Przykładowo, znak „少” (mało, niewiele) służy razem z odpowiednią końcówką kana do zapisu rdzennie japońskich słów „少し” (sukoshi – trochę) oraz „少ない” (sukunai – niewystarczający, za mało). Znak „女” (kobieta) ma także dwa czysto japońskie odczyty, z których ważniejszy jest onna – czyli po prostu „kobieta” (słowo to jest zapisywane samym kanji, bez końcówki w kanie). Zestawione razem te znaki przyjmują swoje sino-japońskie odczyty, czyli odpowiednio shō i jo. Słowo „少女” czytamy zatem shōjo (しょうじょ), co znaczy „młoda dziewczyna”.

Występuje często sytuacja, gdy jakieś pojęcie można opisać różnymi słowami, jednym o etymologii japońskiej, innym zapożyczonym z chińskiego. W takiej sytuacji to drugie dla Japończyków ma zwykle brzmienie bardziej „intelektualne” – podobnie jak w kulturze europejskiej słowa zapożyczone np. z łaciny.

Należy tu jeszcze wyjaśnić stopień powiązania odczytów on- z językiem chińskim. Ponieważ język ten ma całkowicie różną od japońskiego, skomplikowaną fonologię i jest językiem tonalnym, to odczyt on- jest tylko pewnym przybliżeniem dźwięku języka chińskiego. Japoński system dźwiękowy jest bardzo prosty, dlatego Japończycy mają problemy z wymawianiem słów z większości języków obcych – szczególne problemy sprawiają im zbitki spółgłoskowe. Liczne w japońskim zapożyczenia (gairaigo) z angielskiego i w mniejszym stopniu z innych języków są dlatego bardzo zniekształcone w stosunku do oryginału. Spojrzenie na te zniekształcenia daje pewne pojęcie jak odległe mogą być odczyty on- od odczytu języka chińskiego. Porównajmy angielskie słowa z ich wymową w japońskim: milkmiruku, hamburgerhambagaa, lightraito.

Istnienie więcej niż jednego odczytu on- dla jednego znaku należy tłumaczyć faktem, że był on niezależnie kilkakrotnie importowany z różnymi słowami z różnych regionów Chin, gdzie znaki te miały odmienne spospoby odczytywania.

W językach chińskich znak ma zwykle tylko jeden odczyt.

Pisownia[edytuj | edytuj kod]

Kolejność stawiania kresek znaku mochiiru

Znaki kanji składają się z jednego lub więcej elementów podstawowych (radykałów, bushu). Zwykle część znaku przyjmuje rolę pierwiastka, zwanego również kluczem (zazwyczaj określającego zakres znaczeniowy), część zaś podpowiada sposób odczytania. Pierwiastki mogą znajdować się w znaku w jednej z siedmiu pozycji:

  • hen – lewa strona
  • tsukuri – prawa strona
  • kammuri – góra
  • ashi – dół
  • tare – okalający z góry i lewej strony lub z góry i z prawej strony
  • nyō – okalający z lewej strony i z dołu
  • kamae – najwięcej wariantów: okalający z wszystkich stron, z 3 stron: lewo, góra, prawo; lewo, dół, prawo; lewo i prawo; góra i dół

W trakcie pisania znaków bardzo ważne jest zachowanie odpowiedniej kolejności stawiania kolejnych kresek. W przeciwnym razie znak będzie trudno zapisać i będzie on wyglądał nieestetycznie.

Kolejność stawiania kresek w znakach kanji określają reguły, tzw. hitsujun[3]:

  • od góry do dołu (dotyczy pojedynczych kresek, jak również komponentów znaku)
  • od lewej do prawej (j.w.)
  • najpierw kreski poziome, potem pionowe, np. w znaku „十” lub „土”
  • najpierw kreska środkowa, potem boczne w znakach takich jak „小”, „氷”, „当”
  • jeśli jest część okalająca, rysuje się ją najpierw, np, „国”
  • spośród kresek krzyżujących się, pierwsza ta skręcająca ku lewej, np. „文”
  • linie pionowe lub poziome przecinające kilka innych linii rysuje się na końcu, np. „女”, „中”
  • ukośna kreska krótsza od przecinającej ją poziomej jako pierwsza, np. „有”, w przeciwnym wypadku na odwrót, np. „友”
  • elementy okalające z lewa-dołu (tzw. „nyō”) rysowane na końcu: „道”, „建”, „直”, a na początku: „起”, „勉”, „題”, „処”

Istnieją wyjątki od tych reguł.

Style pisma[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz też: kaligrafia chińska.
Kilka przykładów uproszczeń znaków w piśmie odręcznym w stosunku do kształtów kaisho

Ze względu na ich walory plastyczne, kaligrafia znaków chińskich jest często uprawiana jako sztuka w krajach, w których są używane. Podobnie jak przy posługiwaniu się alfabetem łacińskim, wygląd znaków pisanych ręcznie jest wynikową różnych cech i preferencji piszącego (czyli potocznie – zależy od „charakteru pisma”), w przypadku znaków występuje dużo większa możliwość różnicowania ze względu na zwykle większe skomplikowanie kształtu.

Zasadniczo w Japonii wyróżnia się trzy podstawowe style pisma:

  • kaisho (楷書), „pismo znormalizowane” – odpowiadające pismu znormalizowanemu z klasycznej kaligrafii chińskiej, zawiera w sobie wszelkie sposoby pisma z kwadratowymi, wysoko czytelnymi znakami bez skrótów, obserwujemy te kształty np. w większości czcionek komputerowych i w druku;
  • gyōsho (行書), „pismo bieżące” – w porównaniu z kaisho bardziej uproszczone, używanego do szybkiego pisania odręcznego;
  • sōsho (草書), „pismo trawiaste” – dalekowschodni odpowiednik europejskiej stenografii, o walorach artystycznych; jeszcze bardziej abstrakcyjne niż gyōsho.

Kategoria pisma odręcznego wykazuje wielkie zróżnicowanie wewnętrzne. Ludzie zaczynający naukę znaków zwykle na początku piszą je w sposób możliwie dokładnie oddający wygląd danego glifu czcionki z wykorzystywanej książki czy programu komputerowego. Dla czytelności cechują się one zwykle wysoką „kanciastością” i nie skracają bardziej skomplikowanych kształtów, co jest bardzo powszechne w piśmie odręcznym.

Typowe skróty w piśmie odręcznym to np. zastępowanie serii równoległych kresek jednym pociągnięciem w kształcie zygzaka, rysowanie elementów okalających za pomocą jednego-dwóch pociągnięć, generalnie płynne przechodzenie od jednego kształtu do drugiego bez odrywania pióra od papieru, gdzie to tylko możliwe. Dodatkowo często występuje pewne odchylenie linii poziomych i pionowych od płaszczyzny nominalnej.

Porządkowanie znaków kanji[edytuj | edytuj kod]

Pisma alfabetyczne i sylabiczne mają tę zaletę, że można ułożyć zapisane nimi wyrazy w pewnej kolejności, którą łatwo zapamiętać (A-B-C, układ gojū-onzu w japońskim), aby następnie szybko wyszukać nieznany wyraz w słowniku.

Żeby wyszukać znak kanji, jeśli nie zna się jego wymowy ani znaczenia, nie można zastosować tej metody, powstało jednak kilka innych. Wszystkie opierają się na podzieleniu znaków na zestawy i sortowaniu wewnątrz zestawu na podstawie liczby kresek. Do metod tych należą:

  • metoda pierwiastków – kanji dzieli się na zestawy według pierwiastków (kluczy). Pierwiastków jest 214 i każdy znak ma przypisany jakiś klucz: bądź to jakaś część znaku jest jego pierwiastkiem, bądź cały kanji jest pierwiastkiem. Wadą tej metody jest to, że poza tradycyjnym wydzielaniem pierwiastków powstają też wyodrębnienia alternatywne. Dobrym przykładem jest słownik Nelsona, w którym autor wydzielił dla wielu znaków inne pierwiastki. Często te nowe klucze są bardziej intuicyjne. Jednakże osoba, która przyzwyczai się do Nelsona, może mieć kłopoty z wyszukaniem znaku w słownikach posługujących się podziałem tradycyjnym.

Po znalezieniu właściwego pierwiastka należy policzyć kreski w pozostałej części znaku i na tej podstawie odnaleźć w słowniku żądany kanji.

  • metoda kodów SKIP – każdy kanji oznacza się kodem złożonym z trzech liczb:
    • pierwsza liczba jest równa 1 dla znaków dzielących się wyraźnie na część lewą i prawą. Druga liczba jest wtedy równa liczbie kresek z lewej strony, a trzecia – liczbie kresek z prawej strony;
    • pierwsza liczba jest równa 2 dla znaków dzielących się wyraźnie na część górną i dolną. Druga liczba jest wtedy równa liczbie kresek u góry, a trzecia – liczbie kresek u dołu;
    • pierwsza liczba jest równa 3 dla znaków mających wyraźne części zewnętrzną i wewnętrzną. Druga liczba jest wtedy równa liczbie kresek w części zewnętrznej, a trzecia – liczbie kresek w części wewnętrznej;
    • pierwsza liczba jest równa 4 dla pozostałych znaków. Druga liczba jest wtedy równa całkowitej liczbie kresek. Trzecia jest równą:
      • 1 - jeśli znak ma linię poziomą na górze,
      • 2 - jeśli znak ma linię poziomą na dole,
      • 3 - jeśli znak przecina linia pionowa,
      • 4 - w pozostałych przypadkach.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Znak Czytanie japońskie Znaczenie Kod SKIP Liczba kresek
hachi osiem 1-1-1 2
kawa rzeka 1-1-2 3
nani? co? 1-2-5 7
ni dwa 2-1-1 2
kotoba słowo 2-1-6 7
yama góra 3-2-1 3
hi ogień 3-3-1 4
ko dziecko 4-3-1 3
tsuchi ziemia 4-3-2 3
naka środek 4-4-3 4
hito człowiek 4-2-4 2

Nauka[edytuj | edytuj kod]

Aby być biegłym w języku japońskim, należy poznać znaki kanji, ale ich poznanie wydaje się często zadaniem przekraczającym możliwości i odstrasza chętnych od nauki języków azjatyckich, które używają chińskich znaków. Przyczynia się do tego niewiedza i rozpowszechnione stereotypy. Bez wątpienia jednak nauka znaków jest jednym z trudniejszych i bardzo pracochłonnych zadań w przyswajaniu języka japońskiego[styl do poprawy].

Istnieją różne metody ułatwiające lub systematyzujące ten proces. Odzwierciedlają one zwykle osobiste upodobania i uwarunkowania ich zwolenników. Ze względu na zróżnicowanie preferowanych metod nauki w zależności od osoby, wskazane jest[przez kogo?] próbowanie różnych sposobów i odnalezienie tego, który nam najbardziej odpowiada (daje najlepsze wyniki).

Zasadniczo można wyróżnić dwie podstawowe grupy metod:

Pierwsza z metod stosowana jest w japońskiej szkole. Znaki są wprowadzane stopniowo, po czym uczniowie utrwalają ich znajomość przez wielokrotne pisanie. Kolejność wprowadzania znaków uwarunkowana jest przez ich pozycję w zestawie jōyō. Obcokrajowcy stosują ją zwykle tworząc listy znaków lub tzw. fiszki (małe kartki z zapisanym po jednej stronie znakiem, po drugiej znaczeniem/odczytem) które następnie często się przegląda i przeprowadza przy ich pomocy testy, w nadziei że w ten sposób uda się je utrwalić w pamięci. Często jednak okazuje się że po pewnym czasie coraz ciężej zapamiętywać nowe znaki, podczas gdy stare są zapominane.

Druga metoda opiera się o tworzone w wyobraźni możliwie żywe historie/obrazy, powiązane z elementami podstawowymi znaku. Jak wcześniej wspomniano, chociaż znaków są tysiące, wszystkie można rozbić na pewną liczbę elementów podstawowych (których tradycyjnie wyróżnia się tylko około 200). Dla przykładu: znak „結” (łączyć, wiązać) składa się ze stojącego po lewej stronie elementu nitka, po prawej na górze samuraj/mędrzec, na dole usta. Teraz tylko własna wyobraźnia ogranicza skojarzenia, które mogą pomóc w zapamiętaniu (np. „samuraj wypowiada ustami przyrzeczenie które wiąże go niczym nić). Wzrokowcy mogą na przykład wyobrażać sobie samuraja z ustami obwiązanymi nitką. Problemem w tej metodzie bywa czasem nietrwałość budowanych obrazów, gdy nie zostały one dość ostro „wyryte” w pamięci lub też czasem niemożliwość zbudowania nawet bardzo abstrakcyjnego obrazu zawierającego wszystkie elementy.

Zwykle uczący się stosują pewne elementy z obydwu metod. W przypadku dzieci ze słabo wykształconą wyobraźnią abstrakcyjną metody mnemotechniczne mogą być zawodne. Metody te dodatkowo najlepiej sprawdzają się, gdy jest stosowana odpowiednia kolejność wprowadzania znaków, tak że każdy następny znak składa się ze znaków wprowadzonych przed nim. Ponieważ taka kolejność jednocześnie nie odpowiada ustawieniu znaków od najczęściej spotykanych, krytycy tych metod twierdzą, że nauka w ten sposób nie jest wydajna, zwolennicy – że ich inne zalety przeważają nad tym faktem[potrzebne źródło]. Metoda mnemotechniczna i stosowna kolejność znaków przedstawiona jest w książce Remembering the Kanji Jamesa Heisiga.

Stwierdzono również[kto?], że nie używanych znaków stopniowo się zapomina. Należy przynajmniej od czasu do czasu czytać i pisać po japońsku, aby zachować uzyskaną biegłość.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło kanji w Wikisłowniku

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Redirect to ../afaq/how-many-kanji.html.
  2. Hironari Nozaki, Shoichi Yokoyama, Nobuko Chikamatsu. Shinbun to Zasshi ni okeru Kanji Shiyō Hindo no Bunseki [Analiza częstości występowania kanji w gazetach i czasopismach]. „Japan Society for Educational Technology”. 21, s. 21-24, 1997-08-20. Tokio. ISSN 03855236. OCLC 318327761 (jap.). 
  3. Bogusław Nowak – Słownik znaków japońskich. Wiedza Powszechna.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]