Pętla (informatyka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Diagram pętli for typu C

W programowaniu pętla to jedna z trzech podstawowych konstrukcji programowania strukturalnego (obok instrukcji warunkowej i instrukcji wyboru). Umożliwia cykliczne wykonywanie ciągu instrukcji określoną liczbę razy, do momentu zajścia pewnych warunków, dla każdego elementu kolekcji lub w nieskończoność.

Pętle licznikowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Pętla iteracyjna.

Zawartość pętli licznikowych bądź iteracyjnych wykonuje się ustaloną liczbę razy. W najprostszym przypadku na początku pętli specjalna zmienna sterująca (licznikowa) jest ustawiana na wartość początkową, następnie przy każdym obiegu pętli jej wartość jest zwiększana o jeden, aż do osiągnięcia górnego limitu. Często pętla taka może odliczać w dół lub zmienna może być modyfikowana o wartość inną niż 1. Przykładami są tutaj pętle for z takich języków jak Pascal[1][2], Ada[3] (ale nie C[4][5] i C-podobne[6]).

Pętle warunkowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Pętla repetycyjna.

Ogólniejszą konstrukcją jest pętla warunkowa, nazywana również repetycyjną, która jest wykonywana, aż do odpowiedniej zmiany warunków. Przeważnie wyrażenie testujące sprawdzane jest na początku lub na końcu pętli. W niektórych językach (C-podobne) pętla jest wykonywana dopóki warunek jest spełniony[4][5][6], w innych, np. w Pascalu pętla repeat...until, dopóki warunek nie jest spełniony[1][2]. Przykładami są instrukcje while, do...while, repeat...until[1][2][4][5][6].

Istnieją języki w których warunek (lub warunki) zakończenia mogą być umieszczone wewnątrz pętli na przykład w Adzie pętla loop z konstrukcją exit when[3].

Pętla ogólna[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Pętla ogólna.

To pętla stosowana w językach rodziny C[4][5] i C-podobnych, jak np. C++[6]. Umożliwia definiowanie zarówno pętli repetycyjnej (ze sprawdzeniem warunku na początku pętli), jak i pętli iteracyjnej, jednak w porównaniu do niej pętla ta jednak definiowana jest na niższym poziomie abstrakcji, co oznacza, że programista musi sam definiować warunek jej zakończenia i operację zmiany wartości zmiennej sterującej przy kolejnym przebiegu pętli.

Pętle "po kolekcji"[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Pętla foreach.

Często pożądane jest, aby instrukcje pętli zostały wykonane dla każdego elementu tablicy, kolekcji itp. Można to zrobić za pomocą powyższych pętli, ale często szybszym i bardziej przejrzystym sposobem jest użycie pętli typu foreach, która zwalnia programistę z obowiązku ręcznego iterowania po kolekcji.

Pętla o określonej liczbie powtórzeń[edytuj | edytuj kod]

W pewnych językach programowania zdefiniowano w ich składni konstrukcję pętli, w której programista podaje ilość powtórzeń iteracji. Nie specyfikuje się przy tym ani zmiennej sterującej, ani wartości początkowej i końcowej licznika, co stanowi zasadniczą różnicę w stosunku do pętli iteracyjnej (licznikowej).

Pętle o określonej liczbie powtórzeń w językach programowania
Cobol[7][8] Jean[9][10] Logo[11]
PERFORM PROC N TIMES.
1.1 instrukcja, N TIMES
repeat N instrukcja

Pętla nieskończona[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Pętla nieskończona.

W niektórych zastosowaniach, np. systemy operacyjne, serwery, środowiska sterowane zdarzeniami pożądane jest, aby główna pętla wykonywała się praktycznie w nieskończoność. Można to uzyskać wstawiając do pętli warunkowej odpowiedni niezmienny warunek, ale niektóre języki dostarczają środków, którymi można wyrazić to bezpośrednio np. w języku Ada[3], Forth[12][13], Icon[14].

Inne konstrukcje[edytuj | edytuj kod]

Istnieją także języki programowania zawierające w swojej składni instrukcje pętli zrywające z podanym wyżej podziałem. Przykładem takiego języka jest PL/1 i zdefiniowana w nim instrukcja DO. Instrukcja ta może (ale nie musi) zostać użyta z odpowiednimi frazami, definiującymi szczegółowo sposób iteracji, przy czym poszczególne frazy mogą być ze sobą zestawiane łącznie, co umożliwia bardziej złożone sterowanie w programie. I tak[15][16]:

DO;
  ...
END;
  • pętla iteracyjna
DO I=''w_p'' TO ''w_k'' BY ''step'', ''w_p1'' TO ''w_p2'' BY ''step2'', ...;
  ...
END;

przy czym frazy TO oraz BY są opcjonalne, można więc podać listę wartości, którą ma przyjmować zmienna sterująca, a przecinek umożliwia definicję kontynuacji iteracji dla kolejnego zestawu wartości.

  • pętla repetycyjna
DO WHILE ''warunek'';
  ...
END;
DO UNTIL ''warunek'';
  ...
END;
DO REPEAT ''wyrażenie'';
  ...
END;
  • pętla złożona – możliwość składania poszczególnych fraz iteracyjnych i repetycyjnych, np.
DO WHILE C>A, I=1 TO 20 BY 3 UNTIL A<B, 31, 32, 36, 39 TO 41, REPEAT A/2 WHILE A>3;
  ...
END;

Modyfikowanie przebiegu pętli[edytuj | edytuj kod]

Z pętlami w językach programowania związane są konstrukcje programistyczne umożliwiające modyfikowanie standardowego przebiegu realizacji pętli. Modyfikacja ta dotyczy takich elementów jak zmiana wartości zmiennej sterującej, wyjście z pętli, przejście do kolejnej iteracji itp.. Do modyfikowania przebiegu realizacji pętli służą:

  • albo istniejące danym języku konstrukcje, tj. instrukcje, które są stosowane także poza pętlą, np.:
  • albo specjalne konstrukcje dedykowane tylko do modyfikacji działania pętli, tj. takie które mogą być stosowane tylko w obrębie pętli, np.

Instrukcje modyfikujące działanie pętli wymienione w drugiej grupie, zostały opracowane i uwzględnione w definicjach języków programowania, jako substytut instrukcji skoku, której użycie jest krytykowane w literaturze przedmiotu. Każda z operacji realizowanych przez tę grupę instrukcji może bowiem zostać zrealizowana za pomocą instrukcji skoku i etykiety umieszczonej w określonym miejscu. Instrukcja skoku pozwala w przeciwieństwie do tych instrukcji na przejście do dowolnego miejsca, natomiast instrukcje modyfikujące pętle z góry narzucają miejsce, do którego nastąpi przekazanie sterowania, co w pewnym stopniu zwiększa czytelność programu (kodu źródłowego) w porównaniu do instrukcji skoku[17].

Przykład – pętla iteracyjna[edytuj | edytuj kod]

Poniżej przykład pętli w języku Pascal:

var licznik : integer;
 
begin
  for licznik := 1 to 10 do
    WriteLn('Wiersz numer ', licznik);
end.

Przykład w C++:

for (int i = 0; i < 10; ++i)
  std::cout << i << "-ta iteracja." << std::endl;

Przykład w C:

int i;
 
for (i = 0; i < 10; ++i)
  printf("%d-ta iteracja.", i);

Przykład w PHP:

for ($i = 0; $i < 10; ++$i)
  echo $i . "-ta iteracja.<br />\n";

Przykład w JavaScripcie:

var i;
 
for (i = 0; i < 10; ++i)
  document.write(i + "-ta iteracja.<br />");

Przykład w Vb6 z Textboxem

Dim i As Integer
Text1.Text = ""
 
For i = 0 To 10
  Text1.Text = Text1.Text & i
Next i

Przykład w Vb6 z Debugwindow

Dim i As Integer
 
For i = 0 To 10
  Debug.Print i
Next i

Przykład w Pythonie:

for i in range(1, 10):
  print(i, '. iteracja', sep = '')

Pętle w językach programowania[edytuj | edytuj kod]

Pętle w językach programowania
język programowania pętla specjalne konstrukcje modyfikujące pętle
iteracyjna repetycyjna ogólna po kolekcji powtórzeniowa złożona nieskończona opuszczenia kontynuacji powtórzenia pomijania
ABAP[18] link= N link= T link= N link= T link= T link= N link= T link= T link= T link= N link= T
Ada[3][19] link= T link= T link= N link= T link= N link= N link= T link= T link= N link= N link= N
Algol 60[7][20][21] link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= N link= N link= N link= N link= N
Algol 68[7][22] link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N link= N link= N
APL[a][23] link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
AWK[24] link= N link= T link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
B[25] link= N link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= T link= N link= N link= N
Basic[26][27][28][29] link= T link= N | link= T[b] link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
BCPL[30] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= T link= N | link= T[c] link= N
Boo[31] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
C[4][5][6][32] link= N link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
C++[6] link= N link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
C--[a][33] link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
C#[34][35] link= N link= T link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
Clipper[36] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
Cobol[8][37] link= T link= T link= N link= T link= T link= N link= T link= T link= T link= N link= N
Comal[26] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
D[38][39][40] link= N link= T link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
dBase[41][42], FoxBase[41] link= N link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
Eiffel[43][44][45] link= N link= N link= T link= N link= N link= N link= T link= N link= N link= N link= N
Forth[d][12][13][26][46][47] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= N | link= T[c] link= N link= N link= N
Fortran IV, 66[7][20] link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
Fortran 77[48] link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
Fortran 90/95[49][50][51] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= T link= N link= N
Icon[14] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= T link= N link= N
Java[52][53][54] link= N link= T link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
JavaScript[55][56] link= N link= T link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
Jean[9][10] link= T link= N link= N link= N link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N
Logo[26][11] link= N link= T link= N link= N link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N
MCPL[57] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= T link= N | link= T[c] link= N
Modula-2[58] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N link= N
Oberon[59] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N link= N
Pascal[26][1][2] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
Perl[60][61][62] link= N link= T link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= T link= N
PHP[63][64][65] link= N link= T link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
PL/I[7][15][16] link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= N link= T link= N link= N link= N
PL/M[66][67] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
Prolog[e][26][68] link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
Python[69][70][71][72] link= N link= T link= T link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
REXX[73][74] link= T link= T link= N link= N | link= T link= T link= N link= T link= T link= T link= N link= N
Ruby[75][76][77][78] link= N link= T link= N link= T link= N link= N link= N link= T link= T link= T link= N
Simula 67[79] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
Snobol[e][80] link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N link= N
Turbo Pascal[2] link= T link= T link= N link= N link= N link= N link= N link= T link= T link= N link= N
Visual Basic[81][82], VBA[83] link= T link= T link= N link= T link= N link= N link= N link= T link= N link= N link= N

Uwagi

  1. 1,0 1,1 W językach niskiego poziomu oraz asemblerowych językach wysokiego poziomu, oraz innych nielicznych językach, przy braku odpowiednich konstrukcji specjalnych (np. braku instrukcji pętli), programowanie odpowiedniego sterowania realizuje się w kodzie źródłowym za pomocą innych konstrukcji sterujących, np. instrukcji warunkowych i skoku; jest to także możliwe w pozostałych językach programowania (także w tych, w których dostępne są odrębne konstrukcje, takie jak instrukcje pętli), lecz przez literaturę przedmiotu zdecydowanie niezalecane.
  2. Od momentu opracowania języka Basic powstało wiele jego implementacji i wersji różniących się między sobą. Duża część tych implementacji, szczególnie wczesnych, nie zawierała w swoim repertuarze konstrukcji pętli repetycyjnej. Dopiero kolejne wersje języka zawierały pętle warunkowe np. while warunek ... wend, która jako zaszłość w Visual Basic-u została zastąpiona konstrukcją do ... loop.
  3. 3,0 3,1 3,2 Dana konstrukcja modyfikująca działanie pętli w określonym języku jest dostępna wyłącznie dla wybranego rodzaju pętli, a nie dostępna dla pozostałych rodzajów.
  4. Jedną z podstawowych idei języka FORTH jest jego rozszerzalność. W języku tym można więc definiować (za pomocą instrukcji niskopoziomowych skoków warunkowych i bezwarunkowych, o adresacji bezwzględnej i względnej) nowe instrukcje sterujące, w tym instrukcje pętli oraz instrukcje modyfikujące działanie pętli. Zdefiniowane instrukcje poddawane są natychmiastowej kompilacji, umieszczane we wskazanym słowniku i dostępne tak samo jak standardowe instrukcje sterujące. Można więc stworzyć nowe instrukcje obejmujące pozostałe przypadki pętli i instrukcji modyfikujących.
  5. 5,0 5,1 W językach takich jak Snobol czy Prolog realizacja wielokrotnych operacji wykonywana jest automatycznie przez odpowiedni mechanizm: w Snobolu jest to mechanizm uzgadniania z wzorcem oraz skoki warunkowe i bezwarunkowe, w Prologu jest to aparat wnioskowania, którego działanie może być modyfikowane przez specjalne predykaty, ich działanie jest analogiczne do odpowiednich instrukcji dostępnych w imperatywnych językach programowania, a tym samym mają (np. w Turbo Prolog) analogiczne nazwy (identyfikatory).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Michał Iglewski, Jan Madey, Stanisław Matwin: Pascal. Język wzorcowy – Pascal 360. Wyd. wydanie trzecie – zmienione. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1984, seria: Biblioteka Inżynierii Oprogramowania. ISSN 0867-6011. ISBN 83-85060-53-7. (pol.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Andrzej Marciniak: Borland Pascal 7.0. Poznań: Nakom, 1994, seria: Biblioteka Użytkownika Mikrokomputerów. ISSN 0867-6011. ISBN 83-85060-53-7. (pol.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 A. Nico Habermann, Dewayne E. Perry: Ada dla zaawansowanych. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1989, seria: Biblioteka Inżynierii Oprogramowania. ISBN 83-204-1058-4. (pol.)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Brian W. Kernighan, Dennis M. Ritche: Język C. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1988, seria: Biblioteka Inżynierii Oprogramowania. ISBN 83-204-1067-3. (pol.)
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Jan Bielecki: Turbo C z grafiką na IBM PC. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1990, seria: Mikrokomputery. ISBN 83-204-1101-7. (pol.)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Jan Bielecki: Od C do C++, programowanie obiektowe w języku C. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1990. ISBN 83-204-1332-X. (pol.)
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 John E. Nicholls: Struktura języków programowania. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1980, seria: Informatyka. ISBN 83-204-0246-8. (pol.)
  8. 8,0 8,1 Eugeniusz Kurzydrem, Andrzej Macieliński, Urszula Szmidt, Eugeniusz Więcek: COBOL. Język programowania.. Wyd. drugie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1978. (pol.)
  9. 9,0 9,1 Jerzy Bettek, Bronisław Rudak, Barbara Rudakowa: Język konwersacyjny JEAN. Wrocław: Wydawnictwo Politechniki Wrocławskiej, 1975, seria: Skrypt wydany w serii Biblioteka WASC. (pol.)
  10. 10,0 10,1 Kazimierz Orlicz: Język konwersacyjny JEAN z elementami programowania w Fortranie. Wrocław: Wydawnictwo Politechniki Wrocławskiej, 1977, seria: Skrypt wydany w serii Biblioteka WASC. (pol.)
  11. 11,0 11,1 Stanisław Waligórski: LOGO na Sinclair Spectrum. Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, seria: Seria 12+12=102. (pol.)
  12. 12,0 12,1 Jan Bielecki: Język FORTH. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1988, seria: Mikrokomputery. ISBN 83-204-0930-6. (pol.)
  13. 13,0 13,1 Jan Ruszczyc: Poznajemy FORTH. Warszawa: SOETO, 1987, seria: Informatyka mikrokomputerowa. (pol.)
  14. 14,0 14,1 Ralph E. Griswold, Madge T. Griswold: Icon. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1987, seria: Biblioteka Inżynierii Oprogramowania. ISBN ISBN 83-204-0871-7. (pol.)
  15. 15,0 15,1 Jan Bielecki: Rozszerzony PL/I i JCL w systemie OS/RIAD. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, seria: Biblioteka Informatyki. ISBN 83-01-06146-4. (pol.)
  16. 16,0 16,1 M. I. Auguston i inni: Programowanie w języku PL/1 OS JS. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. ISBN 83-01-07463-9. (pol.)
  17. Michael Marcotty, Henry Ledgord, tłumaczenie: Krystyna Jerzykiewicz: W kręgu języków programowania. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1980, seria: Biblioteka Inżynierii Oprogramowania. ISBN 83-204-1342-7. (pol.)
  18. Loops (ang.). W: ABAP Programming (BC-ABA) [on-line]. help.sap.com – SAP Library. [dostęp 2011-08-03].
  19. Michał Morawski, Antoni M. Zajaczkowski: Wstep do programowania w jezyku Ada’95. Wyd. drugie. Łódz: 2004. [dostęp 2011-01-29]. (pol.)
  20. 20,0 20,1 Joanna Jonkisz, Jan Makuch, Stanisław Starzak: Programowanie w językach Algol 60 i Fortran 1900. Łódź: Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Politechnika Łódzka, Ośrodek Elektronicznej Techniki Obliczeniowej, 1982, seria: Skrypty dla szkół wyższych. (pol.)
  21. PN-75/T-42110, Język programowania Algol 60, Wydawnictwa Normalizacyjne (Polski Komitet Normalizacyjny), Warszawa 1976, opracowanie Polskiej Normy: Jowita Koncewicz, Maria Łącka, Instytut Maszyn Matematycznych w Warszawie
  22. Jan Małuszyński, Krzysztof Pisecki, A. van Wijngaarden, B.J. Mailloux, J.E.L. Peck, C.H.A. Koster, M. Sintzoff, .H. Lindsey, L.G.L.T. Meertens, R.G. Fisker, w tłumaczeniu Jana Małuszyńskiego i Krzysztofa Piseckiego: Algol 68. Wprowadzenie do języka Algol 68. Zmieniony raport o języku algorytmicznym Algol 68. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1980, seria: Informatyka. ISBN 83-204-0161-5. (pol.)
  23. Andrzej Jerzy Krzysztof Plewic: Język programowania APL/360. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1977, seria: Biblioteka informatyki. (pol.)
  24. Tomasz Przechlewski: Opis języka AWK (pol.). pinkaccordions.homelinux.org, 2001–2007. [dostęp 2011-08-03].
  25. B. W. Kernighan: A TUTORIAL INTRODUCTION TO THE LANGUAGE B (ang.). cm.bell-labs.com – Bell Laboratories, Murray Hill, New Jersey. [dostęp 2011-08-03].
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 26,5 Mike Ducka, tłumaczenie: Marcin Turski: Języki mikrokomputerów. Przewodnik dla początkujących. Basic, Pascal, Logo, Prolog, Comal, Forth. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1988. ISBN 83-204-0966-7. (pol.)
  27. Zbigniew Czech, Krzysztof Nałęcki, Stanisław Wołek: Programowanie w języku BASIC. Wyd. drugie uzupełnione. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1985. ISBN 83-204-0776-1. (pol.)
  28. Wacław Iszkowski: Nauka programowania w języku BASIC dla początkujących. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1987, seria: Mikrokomputery. ISBN 83-204-0834-2. (pol.)
  29. Małgorzata Kalinowska-Iszkowska, Wacław Iszkowski: Klucze do Basicu, Amstrad – Schneider, Apple II, IBM PC, ZX Spectrum (Plus). Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1987, seria: Mikrokomputery. ISBN 83-204-0809-1. (pol.)
  30. Martin Richards: The BCPL Cintsys and Cintpos User Guide. Cambridge: Computer Laboratory University of Cambridge, January 28, 2011. [dostęp 2011-01-31]. (ang.)
  31. Loops (ang.). W: BOO – Language Guide [on-line]. boo.codehaus.org. [dostęp 2011-08-03].
  32. C Reference Card (ANSI) (ang.). www.digilife.be. [dostęp 2011-08-08]. s. 2.
  33. Norman Ramsey, Simon Peyton Jones, Christian Lindig: The C-- Language Speci�cation, Version 2.0 ( CVS Revision 1.128 ) (ang.). www.cminusminus.org, February 23, 2005. [dostęp 2011-08-03]. s. 65.
  34. Podręcznik języka C# na Wikibooks
  35. C# Language Specification ECMA-334 (ang.). www.ecma-international.org – ECMA International, 4th Edition / June 2006. [dostęp 2011-08-03]. s. 553.
  36. Wojciech Rogowski, Arkadiusz Serodziński: Clipper 5.0. Warszawa: Wydawnictwo PLJ, 1991. ISBN 83-85190-20-1. (pol.)
  37. Gary Cutler: OpenCOBOL 1.1 [06FEB2009 Version Programmer's Guide] (ang.). /opencobol.add1tocobol.com, 2010-09-17. [dostęp 2011-08-08]. s. 259.
  38. Podręcznik języka D na Wikibooks
  39. Table of Contents – D Programming Language (ang.). www.digitalmars.com – DIGITAL MARS. [dostęp 2011-08-04].
  40. Statements (ang.). W: Language Reference – D Programming Language [on-line]. www.d-programming-language.org. [dostęp 2011-08-04].
  41. 41,0 41,1 Tadeusz Mykowiecki: dBase, FoxBase, bazy danych. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1992. ISBN 83-204-1345-1. (pol.)
  42. Piotr J. Jasiński, Zbigniew Królikowski, Jacek Szulczyński: Mikrokomputerowe bazy danych z programowaniem w dBase IV. Warszawa: Poznań, 1992, seria: Biblioteka Użytkownika Mikrokomputerów tom 7. ISSN 0867-6011. ISBN 83-85060-44-8. (pol.)
  43. Bertrand Meyer: CEiffel*: A Language and Environment for Software Engineering (ang.). citeseerx.ist.psu.edu – Interactive Software Engineering Inc., Goleta, California. [dostęp 2011-08-03]. s. 48.
  44. Loop: the only construct for iterative computation (ang.). W: Syntax diagrams SmartEiffel [on-line]. smarteiffel.loria.fr. [dostęp 2011-08-03].
  45. Bertrand Meyer: Eiffel: Analysis, Design and Programming Language; Standard ECMA-367 (ang.). www.ecma-international.org – ECMA International, 2nd Edition / June 2006. [dostęp 2011-08-03]. s. 194.
  46. FORTH Standards Team: FORTH — 79 (ang.). mywebspace.wisc.edu; FORTH Interest Group, 1980. [dostęp 2011-08-05]. s. 50.
  47. 12. REQUIRED WORD SET (ang.). W: FORTH-83 STANDARD [on-line]. forth.sourceforge.net, 1983. [dostęp 2011-08-05].
  48. Ryszard K. Kott, Krzysztof Walczak: Programowanie w języku Fortran 77. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1991. ISBN 83-204-1362-1. (pol.)
  49. Podręcznik języka Fortran na Wikibooks
  50. Michael Goerz: Fortran 90 Reference Card (ang.). michaelgoerz.net, 2008. [dostęp 2011-08-04]. s. 2.
  51. WORKING DRAFT J3/97-007R2 (ang.). j3-fortran.org, October 21, 1997. [dostęp 2011-08-04]. s. 376.
  52. Artur Tyloch: Kurs Java. Opis języka, składni. Polski podręcznik. (pol.). www.webdeveloper.pl. [dostęp 2011-08-04].
  53. Language Basics (ang.). W: The Java Tutorials [on-line]. download.oracle.com – ORACLE. [dostęp 2011-08-04].
  54. Jialong He: JAVA Quick Reference (ang.). www.digilife.be. [dostęp 2011-08-08]. s. 3.
  55. Wojciech Romowicz: HTML i JavaScript. HELION, 1998. ISBN 83-7197-046-3. (pol.)
  56. Kurs języka JavaScript (pol.). Poradnik Webmastera. [dostęp 2011-02-09].
  57. Martin Richards: The MCPL Programming Manual and User Guide. Cambridge: Computer Laboratory University of Cambridge, May 23, 2007. [dostęp 2011-01-31]. (ang.)
  58. Niklaus Wirth: Modula 2. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1987, seria: Biblioteka Inżynierii Oprogramowania. ISSN 0867-6011. ISBN 83-204-0828-8. (pol.)
  59. H. Mössenböck, N. Wirth: 9. Statements (ang.). W: The Programming Language Oberon-2 [on-line]. www-vs.informatik.uni-ulm.de:81 – Institut für Computersysteme, ETH Zürich, October 1993. [dostęp 2011-08-02].
  60. Podręcznik języka Perl na Wikibooks
  61. Loop Control (ang.). W: Perl 5 version 14.1 documentation – Language reference [on-line]. perldoc.perl.org. [dostęp 2011-08-03].
  62. Michael Goerz: Perl Reference Card (ang.). michaelgoerz.net, 2008. [dostęp 2011-08-04]. s. 2.
  63. Podręcznik języka PHP na Wikibooks
  64. Podręcznik PHP (ang.). www.php.net. [dostęp 2011-08-03].
  65. Steven R. Gould: PHP 4 Reference Card (ang.). www.digilife.be. [dostęp 2011-08-08]. s. 2.
  66. Jan Bielecki: PL/M język programowania mikroprocesorów. Wyd. wydanie drugie uzupełnione. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1987, seria: Elektronizacja. zeszyt 25. (pol.)
  67. Jan Bielecki: System operacyjny ISIS-II. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1987, seria: Mikrokomputery. ISBN 83-204-0893-8. (pol.)
  68. Janusz Szajna, Marian Adamski, Tomasz Kozłowski: Turbo Prolog. Programowanie w języku logiki.. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1991, seria: Mikrokomputery. ISBN 83-204-1395-8. (pol.)
  69. Podręcznik języka Phyton na Wikibooks
  70. Michael Goerz: Phyton 2.5 Reference Card (ang.). michaelgoerz.net, 2009. [dostęp 2011-08-04]. s. 2.
  71. The Python Language Reference 2.7 (ang.). docs.python.org, August 04, 2011. [dostęp 2011-08-04].
  72. Laurent Pointal: Python 2.4 Quick Reference Card (ang.). www.digilife.be. [dostęp 2011-08-08]. s. 18.
  73. The REXX language (ang.). killbox.pl. [dostęp 2011-08-02].
  74. Open Object Rexx™: Reference (ang.). www.oorexx.org. [dostęp 2011-08-02].
  75. Podręcznik języka Ruby na Wikibooks
  76. Iterators (ang.). W: Ruby User's Guide [on-line]. www.rubyist.net. [dostęp 2011-08-04].
  77. Containers, Blocks, and Iterators (ang.). W: Programming Ruby. The Pragmatic Programmer's Guide [on-line]. www.ruby-doc.org – Documenting the Ruby Language. [dostęp 2011-08-04].
  78. Ruby Language QuickRef (ang.). www.digilife.be. [dostęp 2011-08-08]. s. 2.
  79. Hanna Oktaba, Wiesław Ratajczak: Simula 67. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1990, seria: Biblioteka Inżynierii Oprogramowania. ISBN 83-204-0128-3. (pol.)
  80. Paweł Gizbert-Studnicki, Jerzy Kaczmarczuk: Snobol4. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1984, seria: Biblioteka Inżynierii Oprogramowania. ISBN 83-204-0546-7. (pol.)
  81. Podręcznik Visual Basic na Wikibooks
  82. VB.NET Quick Reference (ang.). www.digilife.be, 2006. [dostęp 2011-08-08]. s. 1.
  83. John Walkenbach: Excel 2003 PL. Programowanie w VBA.. HELION, 2004. ISBN 837361-504-0. (pol.)