To jest dobry artykuł

Pałłada (1911)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pałłada (Паллада)
Pałłada (Паллада)
Klasa krążownik pancerny
Typ Bajan
Historia
Stocznia Admiralicji, Petersburg Rosja
Początek budowy 4 maja?/17 maja 1905[1]
Położenie stępki 28 października?/10 listopada 1906 (oficjalne)[2]
Wodowanie 28 października?/10 listopada 1906[2]
 WMF Rosji
Wejście do służby 2 lutego?/15 lutego 1911[3]
Los okrętu zatopiony 11 października 1914 przez okręt podwodny U-26
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 7890 t normalna
8250 t pełna[1]
Długość 138,8 m[1]
Szerokość 17,5 m[1]
Zanurzenie 6,6 m[1]
Napęd
2 maszyny parowe VTE o mocy 16 500 KM, 26 kotłów parowych, 2 śruby napędowe[1]
Prędkość 21 węzłów
Uzbrojenie
2 działa 203 mm L/45 (2×I),
8 dział 152 mm L/45 (8×I),
22 działa 75 mm L/50 (22×I),
8 km 7,62 mm,
2 wyrzutnie torped 450 mm (2×I)[1]
Opancerzenie
pas burtowy do 175 mm[1] (stal Kruppa)
wieże 132 mm
kazamaty 50 mm
wieża dowodzenia 136 mm
pokład 30 mm
Załoga 594[a]
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Pałłada (ros. Паллада) – rosyjski krążownik pancerny z okresu I wojny światowej, typu Bajan. Był drugim rosyjskim krążownikiem noszącym tę nazwę (pochodzącą od Pallas Ateny), po krążowniku pancernopokładowym "Pałłada" z okresu wojny rosyjsko-japońskiej. Wchodził w skład Floty Bałtyckiej, został zatopiony na początku wojny 11 października 1914 przez niemiecki okręt podwodny U-26.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

"Pałłada" należała do krążowników pancernych ulepszonego typu Bajan, zaprojektowanych dla floty rosyjskiej we Francji, których pierwowzorem był "Bajan", zamówiony w 1898 roku. Udane działania tego okrętu pod Port Artur podczas wojny rosyjsko-japońskiej oraz straty ponoszone przez rosyjską marynarkę podczas tej wojny spowodowały zamówienie kolejnej jednostki we Francji ("Admirał Makarow") oraz podjęcie 10 listopada 1904 decyzji o budowie dwóch dalszych okrętów tego typu w Rosji (daty w tym rozdziale w starym stylu). 2 kwietnia 1905 oba krążowniki wciągnięto na listę floty; otrzymały one nazwy "Pałłada" i "Bajan" (II) na cześć krążowników utraconych w Port Artur[4].

Prace nad oboma krążownikami prowadzone były równolegle w Stoczni Admiralicji w Petersburgu ("Pałładę" budowano na odkrytej pochylni stoczni). Budowę na pochylni rozpoczęto 4 maja 1905 roku[2]. Kontraktowy koszt budowy kadłuba "Pałłady" miał wynieść 9 927 348 rubli, maszyn, wykonywanych przez Towarzystwo Zakładów Francusko-Rosyjskich – 3 035 000 rubli[4]. Budowę prowadzono według otrzymywanych z Francji planów ulepszonego krążownika typu Bajan - "Admirała Makarowa", lecz stocznia wprowadzała do nich drobne zmiany, częściowo z powodu braku szczegółowych rysunków wykonawczych[4].

Oficjalne położenie stępki i zarazem wodowanie "Pałłady" miało miejsce 28 października 1906 r. (starego stylu)[2]. Gotowość okrętu przewidywano pierwotnie na wrzesień 1907[4], ale jego ukończenie znacznie się opóźniało, częściowo z powodu opóźnień dostawy maszyn i pancerza, wykonywanego przez Zakłady Iżorskie[2]. 14 września 1909 "Pałłada" rozpoczęła kampanię[3], po czym przeszła do Kronsztadu w celu dalszego wyposażania, które się również przedłużało[2]. 1 czerwca 1910 prowadzono próby prędkości, podczas których uzyskano średnią prędkość 21 węzłów (maksymalną, przy lekkim wietrze, 22,3 w)[3]. Oficjalny akt odbioru okrętu sporządzono, po dalszych próbach i poprawkach, 2 lutego 1911[3].

W toku budowy rozważano przeprojektowanie okrętu pod napęd turbinami parowymi oraz osobno przezbrojenie w postaci zamiany wszystkich dział kalibru 75 mm na 4 działa 152 mm lub 10 dział 100 mm, lecz nie przyjęto tych planów do realizacji[5]. Od końca 1913 rozważano doświadczalne wyposażenie "Pałłady" w spuszczany na wodę wodnosamolot, ale do wybuchu wojny nie opracowano planów takiej modyfikacji[6].

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: krążowniki typu Bajan.

Uzbrojenie główne w postaci dwóch dział kalibru 203 mm o długości lufy 45 kalibrów (L/45), umieszczone było w dwóch jednodziałowych wieżach na pokładzie dziobowym i rufowym, w osi podłużnej okrętu. Kąt podniesienia luf wynosił 22°[7]. Przy kącie podniesienia 18° donośność pocisków burzących o masie 87,73 kg wynosiła 13,1 km, a pocisków półpancernych o masie 106,9 kg – 15,9 km (stosowano też inne pociski)[8]. Zapas amunicji wynosił 110 pocisków na działo. Artylerię średnią stanowiło 8 dział 152 mm L/45 systemu Canet rozmieszczone w opancerzonych kazamatach na burtach. Uzbrojenie pomocnicze obejmowało 22 działa 75 mm L/50 systemu Canet – po 11 na każdej z burt, z tego cztery w opancerzonych kazamatach na śródokręciu, jedno w burtowym stanowisku na rufie (w pomieszczeniach admiralskich) i sześć na pokładzie, z tarczami ochronnymi[7]. Do kierowania ogniem służyły dalmierze optyczne Barr & Stroud o bazie 4,5 stopy (1372 mm), zamienione przed wojną na 9-stopowe (2743 mm)[9].

"Pałłada" w latach 1911–1914

Okręt miał dwie podwodne stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 450 mm, umieszczone w burtach, z zapasem 6 torped (w tym dwie szkolne)[8].

Pancerz pionowy wykonany był ze stali Kruppa. Opancerzenie burt obejmowało główny pas pancerny na linii wodnej, rozciągający się od dziobu za wieżę rufową, o grubości maksymalnej 175 mm na śródokręciu, zmniejszającej się do 100 mm w kierunku dziobu i rufy oraz malejącej w dolnej części pasa. Nad pasem głównym był krótszy pas górny na śródokręciu o grubości 50 mm; taką samą grubość pancerza miały kazamaty dział znajdujące się ponad nim. Wewnętrzny pokład pancerny miał grubość 30 mm. Wieże dział miały pancerz pionowy 132 mm (dach 44 mm), a wieża dowodzenia miała pancerz grubości 136 mm (dach 75 mm)[10].

Napęd stanowiły dwie czterocylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania, napędzające bezpośrednio po jednej śrubie, o łącznej kontraktowej mocy indykowanej 16 500 KM. Parę dla maszyn dawało 26 kotłów wodnorurkowych systemu Belleville, rozmieszczonych w czterech kotłowniach[10]. Spaliny odprowadzane były przez cztery wysokie, proste, szeroko rozstawione w równych odstępach kominy. Zapas paliwa – węgla – wynosił 750 ton, maksymalnie 1000 ton[10].

Do "Pałłady" bardzo zbliżony był drugi krążownik budowy rosyjskiej, "Bajan" (II), w stosunku do którego główną różnicę wizualną stanowił mostek nawigacyjny nad wieżą dowodzenia: "Pałłada" miała mostek z lekkimi rozbieranymi ścianami, a "Bajan" jedynie osłonę z płótna żaglowego z szybami (mostek nawigacyjny był używany jedynie poza walką, gdyż zasłaniał częściowo pole widzenia znajdującej się za nim wieżyczki dalmierza)[2]. Z elementów konstrukcji i wyposażenia odróżniających je od pozostałych dwóch okrętów budowy francuskiej, otrzymały one znacznie obszerniejszą pancerną wieżę dowodzenia (szerokości 4,57 m), wyposażoną jako nowość na rosyjskich okrętach w wieżyczkę dalmierza na dachu[10]. Okręty budowy rosyjskiej posiadały dwa wysokie maszty, ze stanowiskami obserwacyjnymi do kierowania ogniem, zastosowanymi po raz pierwszy w rosyjskiej flocie. Nietypową cechą tych masztów było to, że stanowisko obserwacyjne było w teorii podnoszone, wraz z ruchomą stengą masztu, od 25,3 m nad wodą w położeniu marszowym do 30,5 m w położeniu bojowym. Rozwiązanie to jednak w praktyce okazało się nieudane z uwagi na wibracje i stengi unieruchomiono w dolnym położeniu[11]. Okręty miały 3 reflektory o średnicy 75 cm, z tego dwa na skrzydłach mostka i jeden na platformie na maszcie rufowym[11]. Nie posiadały sieci przeciwtorpedowych. Okręty miały kotwice Halla. W skład łodzi okrętowych "Pałłady" wchodził jeden kuter parowy i jeden motorowy (długości 9,75 m) i 8 łodzi wiosłowych różnej wielkości[12].

Służba[edytuj | edytuj kod]

Daty w kalendarzu gregoriańskim, w nawiasach – w kalendarzu juliańskim (starego stylu)
"Pałłada" w latach 1911-14

W 1911 roku wszystkie trzy krążowniki typu Bajan weszły w skład nowo sformowanej Brygady Krążowników Floty Bałtyckiej w Rewlu (późniejszej 1. Brygady). W czasie pokoju okręty uczestniczyły w kampaniach od wiosny do zimy, a zimą były wycofywane do zbrojnej rezerwy z uwagi na zalodzenie. W czerwcu i lipcu 1911 okręty eskadry gościły w Kronsztadzie eskadrę amerykańskich pancerników. We wrześniu "Pałłada" wraz z Brygadą Krążowników i innymi okrętami złożyła wizytę w Køge w Danii[13]. W dniach 24-28 (11-15) września 1912 "Pałłada" w składzie eskadry głównych sił Floty Bałtyckiej przebywała w Kopenhadze w Danii w związku z wizytą tam cesarzowej-wdowy Marii Fiodorowny z okazji urodzin jej bratanka, króla Chrystiana X[b]. We wrześniu 1913 "Pałłada" z głównymi siłami Floty Bałtyckiej odwiedziła Portland, Brest i Stavanger[c]. Dowódcą okrętu był początkowo komandor A.G. Butakow I[14], a od 1913 roku komandor Siergiej Magnus[15].

Po wybuchu I wojny światowej, krążowniki pancerne 1. Brygady dozorowały i patrolowały przed wejściem do Zatoki Fińskiej na wypadek próby przedarcia się w głąb zatoki okrętów niemieckich. 10 sierpnia (28 lipca) 1914 "Pałłada" w składzie sił Floty wypłynęła w morze w gotowości do ewentualnego zniszczenia szwedzkiej floty, na wypadek przystąpienia Szwecji do wojny, lecz operacja została następnego dnia odwołana przez głównodowodzącego armii rosyjskiej (Szwecja pozostała w wojnie neutralna)[16].

26 (13) sierpnia 1914 "Pałłada" i "Bogatyr'" ostrzelały niemiecki krążownik "Magdeburg", który wcześniej utknął na skałach oraz przejmujący z niego załogę niszczyciel V 26, który został uszkodzony jednym pociskiem, po czym wycofał się. W następstwie tego, Rosjanie zdobyli na "Magdeburgu" niemieckie szyfry. Krążowniki zabiły 35 ludzi załogi na obu okrętach i raniły 17[17].

6 września (24 sierpnia) dozorujące "Pałłada" i "Bajan" wykryły podchodzące przeważające siły niemieckie, po czym wycofały się na centralną pozycję artyleryjsko-minową w stronę Rewla[18], ostrzelane przy tym nieskutecznie przez krążownik pancerny "Blücher"[17].

25 (12) września wszystkie trzy krążowniki typu Bajan i flagowy krążownik pancerny "Ruryk" odbyły rejs rozpoznawczy ku ujściu Zatoki Fińskiej, nie napotykając niemieckich okrętów[18]. W dniach 27-29 (14-16) września "Pałłada" i "Ruryk" pod flagą admirała Essena przeprowadziły daleki rejs rozpoznawczy w rejon Gotlandii, również bez starć z przeciwnikiem[18].

Wizja artystyczna zatopienia "Palłady" na niemieckiej pocztówce

11 października (28 września) 1914 o 11.30 (czasu berlińskiego) powracająca z dozoru do Rewla "Pałłada" została storpedowana przez niemiecki okręt podwodny SM U-26. Torpeda trafiła z lewej burty w śródokręcie i spowodowała wybuch amunicji, a następnie kotłów[19], po czym okręt zatonął w ciągu dwóch minut na pozycji 59°36′30″N 22°49′00″E/59,608333 22,816667[17]. Mimo obecności krążownika "Bajan", płynącego w szyku torowym za "Pałładą", a następnie przybycia niszczycieli, nie zdołano nikogo uratować z załogi liczącej 594 ludzi, w tym 29 oficerów łącznie z dowódcą S. Magnusem[17]. Wobec braku widocznych rozbitków, "Bajan" nie spuszczał łodzi i wycofał się, ostrzeliwując domniemaną pozycję okrętu podwodnego, który nie powtórzył ataku[19].

W 2012 roku ujawniono, że fińscy nurkowie odkryli w 2000 roku wrak "Pałłady", spoczywający na głębokości 60 m[20].

O ile Bajan stanowił udany typ krążownika pancernego umiarkowanej wielkości przełomu XIX i XX wieku, to w momencie zamówienia dalszych okrętów tego typu, w tym "Pałłady", był on już przestarzały, tym bardziej biorąc pod uwagę długi czas budowy okrętów tego typu budowanych w Rosji[21]. Mimo to, okręty tego typu pełniły aktywną i użyteczną służbę podczas I wojny światowej[21], aczkolwiek "Pałłada" została krótko po wybuchu wojny zatopiona przez okręt podwodny, dzieląc tym samym los kilku krążowników pancernych innych państw, utraconych w taki sam sposób, wskazujący na nowe realne zagrożenie dla dużych okrętów[d].

Uwagi

  1. Liczebność załogi wahała się - 594 osoby liczyła w momencie zatopienia. W. Kriestjaninow, S. Mołodcow, Bronienosnyje..., s.26
  2. W skład zespołu wchodziły jacht cesarski "Polarnaja Zwiezda", pancerniki "Cesariewicz", "Sława", "Imperator Pawieł I", "Andriej Pierwozwannyj", krążowniki "Ruryk" (flagowy), "Gromoboj", "Admirał Makarow", "Pałłada", "Bajan", "Bogatyr'", stawiacze min "Amur", "Jenisej", transportowiec "Okiean" i trzy dywizjony niszczycieli – S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"... ss.156-157
  3. W skład zespołu wchodziły pancerniki "Cesariewicz", "Sława", "Imperator Pawieł I", "Andriej Pierwozwanyj", krążowniki pancerne "Ruryk" (flagowy), "Gromoboj", "Admirał Makarow", "Pałłada", "Bajan", transportowiec "Riga" i półdywizjon niszczycieli – S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier Ruryk ss.92-94
  4. W początkowym okresie I wojny światowej okręty podwodne zatopiły brytyjskie krążowniki pancerne "Aboukir", "Hogue" i "Cressy", francuski "Leon Gambetta" oraz włoski "Giuseppe Garibaldi".

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 J.W. Apalkow. Rossijskij Impieratorskij Fłot 1914-1917 gg., Morskaja Kollekcja nr 4/1998.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.103-107
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 W. Kriestjaninow, S. Mołodcow, Bronienosnyje..., ss.22-23
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., s.99
  5. S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.100-103
  6. S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.161-162
  7. 7,0 7,1 S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.118-123
  8. 8,0 8,1 S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.124-125
  9. S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.129-131
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.131-133
  11. 11,0 11,1 S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.134-135
  12. S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.138-139
  13. S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.152-154
  14. S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., s.157
  15. A.K. Wiejs: Na kriejsierie "Bajan" w gody Pierwoj mirowoj wojny. „Gangut” nr 44, 2007, ss.35, 54 (ros.)
  16. S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier Ruryk ss.97-100
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 W. Kriestjaninow, S. Mołodcow, Bronienosnyje..., ss.25-26
  18. 18,0 18,1 18,2 S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier Ruryk ss.102-104
  19. 19,0 19,1 S. Winogradow, A. Fiedieczkin, Bronienosnyj kriejsier "Bajan"..., ss.170-172
  20. Meritutkijat pitävät Pallada-löytöä merkittävänä w serwisie Helsingin Sanomat (fiń.) [dostęp 6-12-2012]
  21. 21,0 21,1 W. Kriestjaninow, S. Mołodcow, Bronienosnyje..., s.19

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • (ros.) W. Kriestjaninow, S. Mołodcow (В. Я. Крестьянинов, С.В. Молодцов): Bronienosnyje kriejsiera tipa "Bajan" (Броненосные крейсера типа "БАЯН"), Morskaja Kollekcja 3/1997
  • (ros.) Siergiej Winogradow, Aleksiej Fiedieczkin: Bronienosnyj kriejsier "Bajan" i jego potomki. Od Port-Artura do Moonzunda. Moskwa: Jauza / EKSMO, 2011. ISBN 978-5-699-51559-2.
  • (ros.) Siergiej Winogradow, Aleksiej Fiedieczkin: Bronienosnyj kriejsier "Ruryk". Fłagman Bałtijskogo fłota. Moskwa: Jauza / Kollekcija / EKSMO, 2010. ISBN 978-5-699-44352-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]