Paleolit

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Paleolit (gr. παλαιός, palaiós 'stary', λίθος, líthos 'kamień'), starsza epoka kamienia, epoka kamienia łupanego[1] – pierwszy okres epoki kamienia, jedna z epok prahistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce).

Termin paleolit wprowadził w roku 1865 angielski uczony John Lubbock[2].

Paleolit dzieli się na:

Paleolit dolny (ok. 2,5 mln lat – ok. 120 tys. lat temu)[edytuj | edytuj kod]

Paleolit dolny to okres trwający ok. 3 mln lat. W tym czasie, ok. 2,5 mln lat temu, przedstawiciele form przedludzkich zaczynają wytwarzać prymitywne narzędzia kamienne (narzędzia otoczakowe). Najstarsza znana kultura to kultura Olduvai rozwijająca się w północno-zachodniej Tanzanii; tam otoczaki i rozłupce znaleziono obok szczątków Homo habilis.

W Etiopii znaleziono narzędzia otoczakowe wyprodukowane prawdopodobnie ok. 2,5 mln lat temu przez Australopithecus afarensis. Świadczyłoby to o tym, że obok gatunków Homo także australopiteki posiadały umiejętność wytwarzania narzędzi. Prawdopodobnie już 1,6 mln lat temu człowiek posiadł umiejętność wykorzystywania ognia. Kultura Olduvai przetrwała ok. 2-1,5 mln lat i została zastąpiona przez kulturę aszelską. Z kulturą aszelską wiąże się umiejętność wznoszenia pierwszych schronień mieszkalnych. Ok. 1 mln lat temu znikają z powierzchni Ziemi ostatnie australopiteki, od tego momentu Ziemię zamieszkuje szybko rozprzestrzeniający się rodzaj Homo[3].

Ekspansja Homo[edytuj | edytuj kod]

Około 1,8 mln lat temu rozpoczyna się wielka migracja rodzaju Homo z Afryki, początkowo do Azji i Europy, później na pozostałe kontynenty. Najstarsze znaleziska z tego okresu pochodzą z Gruzji (1,7 mln lat), Chin (1,9 mln lat), Hiszpanii (1,2 mln lat) i z Izraela (900 tys. lat temu). Prawdopodobnie już 700-400 tys. lat temu człowiek posiadł umiejętność wykorzystywania ognia. W Europie kultura ta pojawia się dopiero ok. 500 tys. lat temu. Około 200 tys. lat temu pojawiła się kultura mustierska i trwa do ok. 40 tys. lat temu.

Zdobycze ewolucyjne[edytuj | edytuj kod]

  • australopiteki zdobywają umiejętność posługiwania się najprostszymi narzędziami (narzędzia otoczakowe)
  • formy przedludzkie ewoluują, co prowadzi do powstania rodzaju Homo
  • człowiek paleolitu rozwija umiejętność posługiwania się narzędziami, powstaje pierwszy przemysł otoczakowy (kultura Olduvai)
  • człowiek zaczyna się rozprzestrzeniać na inne kontynenty
  • człowiek zaczyna szukać schronienia przed niesprzyjającymi warunkami zewnętrznymi – wykorzystuje jaskinie i zaczyna budować pierwsze schronienia
  • człowiek poznaje przydatność ognia

Paleolit środkowy (ok. 250 lub 200 tys. – ok. 40 tys. lat temu)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kultura mustierska.

W paleolicie środkowym paleoantropy (Homo neanderthalensis) udoskonaliły techniki obróbki kamienia, używały broni miotanej (dzidy, oszczepy) i stworzyły zalążki kultury duchowej, obrządek pogrzebowy, przechowywanie czaszek przodków, rytualny kanibalizm.

Według najnowszych badań datowany jest na 200 tysięcy lat[4].

Paleolit górny (ok. 40 tys. – ok. 14 tys. lat p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Muszle Nassarius kraussianus znalezione w jaskini Blombos, z widocznymi otworami wykonanych narzędziem. Muszle znalezione w jakini Blombos w warstwie mułu sprzed 75000 lat

W paleolicie górnym pojawiły się neoantropy (Homo sapiens fossilis) odpowiadające zarówno pod względem budowy fizycznej, jak i potencjalnych możliwości umysłowych człowiekowi współczesnemu[5].

Nastąpił wówczas gwałtowny rozwój technik krzemieniarskich, rozkwitł przemysł rogowy i kościany, rozpoczęto stosowanie wyszukanych strategii myśliwskich (m.in. zaczęto używać łuku do polowania) i nowych form budownictwa mieszkalnego. Powstała sztuka, plastyka figuralna, zdobnictwo i ornamentacja na narzędziach[6].

Paleolit późny (ok. 14 tys. lat p.n.e. do 8 tys. lat p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Ostatni etap paleolitu, ograniczony do Niżu Środkowoeuropejskiego i sąsiadującego z nim pasma wyżyn. Cofnięcie się lądolodu skandynawskiego pobudziło wówczas żyjące na tym obszarze grupy ludzi do ekspansji na obszary położone na nizinach. Doszło do wykształcenia nowych kultur:

Około 12 tysięcy lat temu dochodzi do udomowienia psa, 10 tysięcy lat temu zaczyna się rozwijać rolnictwo i hodowla zwierząt, a 8 tysięcy lat temu powstają pierwsze miasta, dając początek wielkim cywilizacjom, a tym samym kończąc prehistoryczny etap rozwoju ludzkości[7].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Michel Brézillon: Encyklopedia kultur pradziejowych. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1981, s. 148–150. ISBN 83-221-0143-0.
  2. Paul G. Bahn Archeologia – Przewodnik, Wydawnictwo "Arkady" Sp. z o.o., 2006, ss. 140, ISBN 83-213-4293-0
  3. B.Gintner, j.Kozłowski, s.78.
  4. J.Wolf, Z.Burian, s.75.
  5. J.Wolf, Z.Burian, s.86.
  6. J.Wolf, Z.Burian, s.90.
  7. J.Wolf, Z.Burian, s.129.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bolesław Ginter, Janusz K. Kozłowski: Technika obróbki i typologia wyrobów kamiennych paleolitu, mezolitu i neolitu. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 1990.
  • Josef Wolf, Zdeněk Burian: Pradzieje człowieka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982. ISBN 83-09-00536-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]