Człowiekowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Człowiekowate
Hominidae[1]
Gray, 1825
Homo sapiens
Homo sapiens
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada łożyskowce
Rząd naczelne
Podrząd Haplorrhini
Nadrodzina małpy człekokształtne
Rodzina człowiekowate
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Człowiekowate, hominidy (Hominidae) – rodzina ssaków naczelnych obejmująca największe wśród naczelnych gatunki wykazujące dużą inteligencję, skłonność do przyjmowania spionizowanej, dwunożnej postawy oraz zdolność do wytwarzania i używania narzędzi. Gatunkiem typowym rodziny jest Homo sapiens Linnaeus, 1758. Najstarszy znany z zapisów kopalnych hominid Sahelanthropus tchadensis pochodzi z miocenu, 7 mln lat temu.

Historia klasyfikacji[edytuj | edytuj kod]

Kryteria klasyfikowania gatunków do rodziny Hominidae są kontrowersyjne[2]. Przez wiele lat za główne kryteria odróżniające ludzi od małp przyjmowano dwunożność, różnie rozumianą inteligencję, zdolność do wytwarzania narzędzi, mowy i kultury. Niedostateczna wiedza o ekologii i etologii poszczególnych gatunków małp powodowała, że w historii taksonomii zwierząt ścierały się dwa poglądy.

  1. Według pierwszego, konserwatywnego poglądu podkreślającego szczególną pozycję człowieka w przyrodzie, do człowiekowatych zaliczany był tylko człowiek i blisko z nim spokrewnione gatunki wymarłe. Pozostałe wielkie małpy wraz z gibonami zaliczano do rodziny Pongidae rozumianej jako małpy człekokształtne, dawniej zwane ludomałpami[3].
  2. Drugi pogląd opierający się na wynikach badań molekularnych uznaje bliskie pokrewieństwo człowieka ze współcześnie żyjącymi gatunkami wielkich małp naczelnych: orangutana, szympansa i goryla – i wraz z człowiekiem (współczesnym i jego wymarłymi formami) klasyfikuje je w rodzinie człowiekowatych[4]. Badania wykazują, że pokrewieństwo pomiędzy tymi gatunkami człowiekowatych jest znacznie bliższe niż pomiędzy którymkolwiek z nich a innymi gatunkami naczelnych.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Człowiekowate są dużymi ssakami lądowymi. Najmniejsze bonobo ważą 30–60 kg, a największe osobniki goryli zachodnich osiągają do 275 kg masy ciała. Od pozostałych człekokształtnych odróżnia je skłonność do przyjmowania postawy wyprostowanej (pionowej) i dwunożnej lokomocji, długotrwały rozwój osobniczy, a przede wszystkim znacznie bardziej rozwinięty mózg.

Ciało człowiekowatych jest masywne, z dobrze rozwiniętymi ramionami i barkami, których budowa umożliwia zawieszanie się na gałęziach. Większość gatunków (poza człowiekiem) dobrze się wspina po drzewach, ale jedynie orangutan prowadzi w pełni nadrzewny tryb życia. Spionizowana postawa wymusiła szereg modyfikacji szkieletu, głównie esowaty kształt kręgosłupa, wydłużenie tylnych kończyn, przekształcenie miednicy, zmianę funkcji rąk. Kciuk i paluch są przeciwstawne (z wyjątkiem człowieka, u którego paluch utracił przeciwstawność, przez co palce stopy straciły pierwotną chwytność). Wszystkie palce są zakończone płaskimi paznokciami. Żaden z gatunków człowiekowatych nie ma ogona ani nagniotów pośladkowych, wszystkie natomiast mają dużą puszkę mózgową. Najważniejszymi zmysłami człowiekowatych są wzrok i słuch. Oczy przesunięte na przednią część głowy umożliwiają widzenie stereoskopowe.

Pomiędzy samcem a samicą większości człowiekowatych wyraźnie zaznaczony jest dymorfizm płciowy. Np. u goryli samce są znacznie większe i masywniejsze od samic, i w grupie jest zwykle jeden dominujący samiec, wokół którego skupionych jest kilka samic. Jest to cecha odróżniająca gatunki należące do człowiekowatych od człowieka. Nie występuje ona u szympansów, natomiast w trakcie wykopalisk w 2007 r. w Ileret w Kenii odkryto ją u hominida homo erectus, uznawanego do tej pory za najbliższego ludziom[5][6]. U samic występuje menstruacja.

Wzór zębowy I C P M
32 = 2 1 2 3
2 1 2 3

Człowiekowate są wszystkożerne, żywią się głównie owocami i liśćmi, niektóre również owadami, a szympansy i ludzie – także mięsem upolowanych przez siebie dużych kręgowców. Wszyscy przedstawiciele rodziny wyróżniają się wśród naczelnych złożonością zachowań socjalnych. Żyją w grupach rodzinnych, budują gniazda. Ciąża trwa 8-9 miesięcy. Samice rodzą zazwyczaj jedno młode, rzadko więcej. Nowo narodzony osobnik jest bezradny, nieprzystosowany do samodzielnego życia i przez długi okres wymaga opieki matki.

Umiejętność wytwarzania narzędzi – do niedawna przypisywana wyłącznie człowiekowi – została potwierdzona badaniami terenowymi u przedstawicieli wszystkich współcześnie żyjących wielkich małp.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

W rodzinie człowiekowatych wyróżniane są podrodziny Ponginae i Homininae. (Według niektórych systematyków do rodziny człowiekowatych należy zaliczyć cztery podrodziny: Ponginae, Gorillinae, Paninae i Homininae[7]). Do pierwszej zaliczany jest tylko jeden rodzajorangutan, do drugiej pozostałe 3 rodzaje żyjące współcześnie i kilka wymarłych. Do żyjących współcześnie zaliczono szympansa, goryla i człowieka. Wszystkie wymienione rodzaje były wcześniej klasyfikowane w randze gatunków. Badania wykazały jednak istotne różnice pomiędzy populacjami każdego z nich, co doprowadziło do rewizji systematycznej, w wyniku której obecnie wyróżnia się po dwa gatunki orangutanów, goryli i szympansów, natomiast klasyfikacja gatunków z rodzaju Homo nie została jednoznacznie ustalona.

Systematyka rodziny (bez taksonów wymarłych)
Podrodzina Rodzaj Gatunki
Ponginae orangutan
(Pongo)
orangutan sumatrzański (Pongo abelii) • orangutan borneański (Pongo pygmaeus)
Homininae goryl
(Gorilla)
goryl wschodni (Gorilla beringei) • goryl zachodni (Gorilla gorilla)
szympans
(Pan)
szympans karłowaty (Pan paniscus) • szympans zwyczajny (Pan troglodytes)
człowiek
(Homo)
człowiek rozumny (Homo sapiens)

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Odkrycia paleoantropologiczne i badania molekularne wskazują, że człowiekowate pochodzą z Afryki. Większość skamieniałości hominidów znaleziono w Afryce wschodniej, ale w roku 2002 francuski paleontolog Michel Brunet wraz z międzynarodowym zespołem badaczy odkrył w suchych pokładach dna jeziora Czad (leżącego w centralnej Afryce) skamieniałości datowane na 6-7 mln lat. Mogą one należeć do najwcześniejszego znanego hominida[8]. Nie wiemy jeszcze, w jakim stopniu człowiekowate żyjące w Afryce były ze sobą skoligacone. Nie wiemy też, czy znamy już wszystkie żyjące tam gatunki. W ciągu 4,5 milionów lat swej historii hominidy uczłowieczyły się, stały się w pełni dwunożne, zaczęły zespołowo uprawiać łowiectwo, korzystać w razie potrzeby z jaskiń, posługiwać się systematycznie prymitywnymi narzędziami i w końcu je produkować. Stopniowo wywędrowały z Afryki do Azji (najstarsze znaleziska pochodzą sprzed 1,6 mln lat), Europy (najstarsze znaleziska pochodzą sprzed 1,3 mln lat) i na inne kontynenty tworząc pierwsze kultury myśliwsko-zbierackie. W ciągu ostatniego miliona przyswoiły sobie umiejętność rozniecania ognia i budowania domostw. Z czasem usprawniły techniki zbieracko-łowieckie, nauczyły się rybołówstwa, produkcji broni, odzieży, ceramiki, tkactwa, aż ostatecznie przeszły do gospodarki opierającej się na rolnictwie i pasterstwie, udomowiły najpierw psa, a później inne zwierzęta, zdobyły umiejętność rozpoznawania minerałów, praktykowania górnictwa, wytwarzania sztuki i muzyki.

← mln lat temu
Człowiekowate
←4,6 mld 541 485 443 419 359 299 252 201 145 66 23 2


Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]





Pongo pygmaeus



Pongo abelii





Sivapithecus indicus



Sivapithecus sivalensis



Sivapithecus parvada





Giganthopithecus blacki





Ankrapithecus







Gorilla gorilla



Gorilla beringei





Pan troglodytes



Pan paniscus





Sahelanthropus tchadensis





Orrorin tugenensis





Ardipithecus ramidus



Ardipithecus kadabba





Australopithecus afarensis



Australopithecus africanus



Australopithecus anamensis



Australopithecus bahrelghazali



Australopithecus garhi





Paranthropus aethiopicus



Paranthropus boisei



Paranthropus robustus





Kenyanthropus platyops





Homo habilis



Homo rudolfensis



Homo ergaster



Homo erectus



Homo floresiensis



Homo antecessor



Homo heidelbergensis



Homo neanderthalensis



Homo rhodesiensis



Homo cepranensis



Homo helmei



Homo sapiens





Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Hominidae w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Gyula Gyenis, New findings – new problems in classification of hominids, Acta Biol Szeged 46(1-2):57-60 (2002) format pdf (en)
  3. Mały słownik zoologiczny: ssaki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  4. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.): Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) (ang.). Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 21 maja 2008].
  5. Por.Rozmowa Małgorzaty Minty z Fredem Spoor'em, członkiem zespołu badającego znaleziska Ileret, profesorem anatomii ewolucyjnej University College w Londynie (dostęp 10-08-2010), w: Fałszywy przodek człowieka, gazeta Dziennik z 2007-08-09, cytat: Traktowaliśmy Homo erectusa jako gatunek już dość "ludzki", tj. u którego dymorfizm płciowy był dość słaby. Teraz jednak dowiedzieliśmy się, że było odwrotnie – samce i samice Homo erectusa mocno się między sobą różniły, a człowiekowi wyprostowanemu bliżej było do małp niż do ludzi.
  6. Por. Komentarz na temat publikacji wyników pracy zespołu z Ileret w tygodniku Nature, (wyd. Aug. 9, 2007) dwóch członków zespołu, geologów z Uniwersytetu Utah, Franka Browna, profesora geologii i geofizyki i dziekana College'u Nauk Górniczych i Ziemi uniwerystetu Utah oraz Patricka Gathogo Early human fossils change concepts of human evolution
  7. "Hominid Adaptations and Extinctions" Reviewed by MONTE L. McCROSSIN. [dostęp 14-02-2010].
  8. Biologia. Czesław Jura, Jacek Godula (redaktorzy). Wyd. VII (przekład). Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2007, s. 410-411. ISBN 978-83-7073-412-1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]