Paul Dessau
Paul Dessau (ur. 19 grudnia 1894 w Hamburgu, zm. 28 czerwca 1979 w Königs Wusterhausen koło Berlina) – kompozytor i dyrygent niemiecki.
Pochodził z muzykalnej rodziny kantorów gminy żydowskiej w Hamburgu.
Paul Dessau już jako dziecko wykazywał wybitne uzdolnienia muzyczne. W wieku sześciu lat rozpoczął naukę gry na skrzypcach. W wieku 11 lat wystąpił po raz pierwszy publicznie, w cztery lata później wystąpił jako solista. Już wtedy opanował wszystkie koncerty skrzypcowe Mozarta. Wskutek wady lewej ręki musiał jednak zrezygnować z kariery wirtuoza.
Paul Dessau przeniósł się do Berlina i rozpoczął 1909 czteroletnią naukę dyrygentury w konserwatorium Klindwortha-Scharwenki. W wieku 16 lat rozpoczął komponowanie opery Giuditta (1910-1912).
W sezonie 1912/1913 został korepetytorem w Operze w Hamburgu, gdzie mógł się zapoznać z dyrygentami Felixem Weingartnerem i Arturem Nikischem.
Na jesieni 1915 został Paul Dessau powołany do wojska. W ciągu 6 miesięcy przebywał w okopach na froncie francuskim. Wtedy został przeciwnikiem militaryzmu. Po odniesieniu ran został Dessau przydzielony do orkiestry wojskowej.
Po I wojnie światowej Dessau wrócił do Hamburga i znalazł pracę w sezonie 1918/1919 w Teatrze Kameralnym (Hamburger Kammerspiele) jako kompozytor i dyrygent. Po roku przeniósł się do Kolonii jako korepetytor w Operze Kolońskiej pod dyrekcją Otto Klemperera. 1923 został Dessau dyrygentem operowym w Moguncji, 1925 w Berlinie u Bruno Waltera.
1925 otrzymał nagrodę wydawnictwa Schott za "Concertino na skrzypce solowe z towarzyszeniem fletu, klarnetu i rogu”. 1927 odbyło się w Pradze prawykonanie jego I Symfonii i Tria smyczkowego.
1927 zrezygnował Paul Dessau z działalnosci w teatrach operowych i zajął się komponowaniem muzyki do filmów niemych. Działał też w prestiżowym berlińskim kinoteatrze „Alhambra”. Od lat 1930-tych komponował muzykę do pierwszych filmów dźwiękowych.
Na festiwalu muzyki kameralnej w Baden-Baden spotkał po raz pierwszy Bertolta Brechta, co zaważyło znacząco na jego przyszłości.
Po dojściu do władzy Hitlera wyemigrował Dessau do Francji.
Dessau powrócił wtedy do swoich etnicznych korzeni i napisał wiele utworów do tekstów w języku hebrajskim oraz oratorium do niemieckiego tekstu „Hagadah szel Persach” (1934-1936 opowiadające o uwolnieniu Izraela z niewoli egipskiej, do libretta Maxa Broda.
Pisał też pod pseudonimem „Peter Daniel“ utwory o lewicowej wymowie politycznej. Śpiewak rewolucyjny Ernst Busch propagował te utwory podczas hiszpańskiej wojny domowej.
Jego przyjaciel, dyrygent René Leibowitz zainteresował go techniką dodekafoniczną.
1938 napisał Dessau muzykę do „Strachu i Nędzy III Rzeszy” Brechta wystawionej w reżyserii Slátana Dudowa.
Uciekając przed wojskami hitlerowskimi wyemigrował Dessau w roku 1940 do USA. Tam utrzymywał się z dorywczych prac, m.in. na kurzej fermie w New Brunswick.
1942 spotkał Dessau ponownie Bertolta Brechta. Stało się to początkiem owocnej współpracy, trwającej do zgonu Brechta w roku 1956.
1943 zamieszkał Dessau w Los Angeles w sąsiedztwie innych emigrantów z opanowanej przez hitlerowców Europy, jak Arnold Schönberg, Otto Klemperer i Hanns Eisler. Wtedy skomponował Dessau muzykę do „Matki Courage” i „Dobrego człowieka z Seczuanu” Brechta.
Dessau został członkiem Komunistycznej Partii USA. W roku 1948 zamieszkał Dessau w Berlinie Wschodnim, mimo niezgody na politykę kulturalna władz NRD.
Napisał muzykę do wielu sztuk wystawianych w teatrze Brechta „Berliner Ensemble”.
W latach 1949-1951 napisał Dessau muzykę do słuchowiska radiowego Brechta „Przesłuchanie Lukullusa”, która wywołała gwałtowny atak władz NRD. Muzykę uznano za „obcą narodowi” i „formalistyczną”.
Z okazji III światowego Festiwalu Młodzieży w Berlinie napisał Dessau kantatę do tekstu Brechta.
Dessau został 1952 członkiem, a 1957 prezesem Akademii Sztuki NRD. W roku 1965 został członkiem zachodnioberlińskiej Akademii Sztuki, z której wystąpił 1968 wraz z Hansem Wernerem Henze w proteście przeciw zachodnioniemieckiej polityce w sprawie Wietnamu.
Dessau stworzył cztery opery: Puntila (1956-1959), Lanzelot (1967-1969), Einstein (1969-1973) i Leonce und Lena (1976-1978), wystawione w Państwowej Operze Unter den Linden w Berlinie w reżyserii czwartej żony Ruth Berghaus.
W roku 1961 uczestniczył Dessau w „Kronice Żydowskiej” napisanej wspólnie z Borisem Blacherem, Karlem Amadeusem Hartmannem, Hansem Wernerem Henze i Rudolfem Wagner-Régeny do tekstu Jensa Gerlacha.
Dessau był krytykowany przez władze NRD za stosowanie techniki dodekafonicznej, z tej samej przyczyny stał się wzorem dla młodych kompozytorów NRD. Utrzymywał kontakty z najwybitniejszymi kompozytorami tych czasów, jak Witold Lutosławski, Alfred Schnittke, Boris Blacher, Hans Werner Henze i Luigi Nono.
Paul Dessau był czterokrotnie żonaty:
- 1924 z aktorką Gudrun Kabisch (do 1936)
- 1943 z pisarką Elisabeth Hauptmann
- 1952 z Antje Ruge
- 1954 z choreografką Ruth Berghaus.
Z pierwszego małżeństwa pochodzą córka Ewa (ur. 1926) i syn Peter (ur. 1929), z czwartego małżeństwa syn Maxim (ur. 1954), obecnie reżyser filmowy.
Bibliografia [edytuj]
- Fritz Hennenberg: Dessau - Brecht. Musikalische Arbeiten. Henschel, Berlin 1963.
- Fritz Hennenberg: Paul Dessau. Eine Biographie. VEB Deutscher Verlag für Musik, Leipzig 1965.
- Paul Dessau: Notizen zu Noten. Hrsg. v. Fritz Hennenberg. Reclam, Leipzig 1974.
- Paul Dessau: Aus Gesprächen. VEB Deutscher Verlag für Musik, Leipzig 1974.
