Plątawa różowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Plątawa różowa
Lapageria rosea CBM.png
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd liliowce
Rodzina Philesiaceae
Rodzaj plątawa
Nazwa systematyczna
Lapageria rosea Ruiz & Pav.
Fl. Peruv. 3: 65 (1802)
Mapa zasięgu
Lapageria rosea range map.png
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Pokrój
Kwiat

Plątawa różowa (Lapageria rosea Ruiz & Pav.) – gatunek niskopączkowych pnączy z monotypowego rodzaju plątawa (Lapageria) z rodziny Philesiaceae, endemiczny dla środkowego i południowo-środkowego Chile[2]. Jest to roślina o dużych, jadalnych, słodkich i soczystych owocach, uprawiana również jako pnącze ogrodowe.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Wijące liany[3], osiągające wysokość 3 metrów[4] (według niektórych autorów 10 metrów[5]).
Pędy
Rośliny tworzą krótkie podziemne kłącza. Pędy naziemne silnie rozgałęzione, przeważnie zdrewniałe, wijące[3].
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe, naprzemianległe lub skrętoległe. Liście siedzące lub krótkoogonkowe, u nasady tworzące pochwę liściową[3]. Blaszki liściowe ostre, jajowato-lancetowate[3], o długości do 13 cm[4]. Użyłkowanie pierwszorzędowe złożone z od trzech do pięciu równoległych nerwów, dalsze siatkowate[3].
Kwiaty
Kwiaty obupłciowe, promieniste, podzalążniowe, zwisające, pojedyncze lub zebrane w kwiatostan, wyrastające wierzchołkowo lub pachwinowo w górnym odcinku pędu[3]. Okwiat pojedynczy, dzwonkowaty, o długości do 8,75 cm[4]. Listki okwiatu położone w dwóch okółkach niemal równej wielkości. Listki wewnętrznego okółka z miodnikami u nasady, czerwone lub białe, często nakrapiane. Pręciki położone w dwóch okółkach po trzy. Nitki pręcików nitkowate, wolne. Główki pręcików dwupylnikowe. Słupek zbudowany z trzech zrośniętych owocolistków. Zalążnia jednokomorowa. Szyjka słupka wzniesiona, nitkowata. Znamię słupka główkowate. Zalążki anatropowe lub amfitropowe, powstające w dwóch rzędach ze ściennych łożysk[3].
Owoce
Jajowate, czerwone jagody. Nasiona kuliste, żółtobrązowe[3].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Wieloletnie, wiecznie zielone, pnące chamefity[2]. Rośliny te w naturze kwitną jesienią. Ich kwiaty są zapylane głównie przez kolibry z gatunku fernandezik chilijski (Sephanoides sephaniodes) oraz trzmiele z gatunku Bombus dahlbomii[6].
Siedlisko
Rośliny z tego gatunku występują w lasach waldiwijskich, na wysokości od 0 do 2000 m n.p.m. Rosną w miejscach wilgotnych, o niemal ciągłych opadach, w głębokim cieniu. Zasiedlają bagna, torfowiska, brzegi jezior i rzek[5].
Cechy fitochemiczne
W tkankach tych roślin obecne są saponiny[3]. Czerwony kolor listków okwiatu wynika z obecności cyjanidyno-3-O-ramnozylglukozydu i cyjanidyno-3-O-glukozydu. U roślin o kwiatach różowych obecny jest jedynie ten drugi antocyjan, podczas gdy żaden z nich nie jest obecny u roślin o kwiatach białych[7].
Genetyka
Kariotyp plątawy różowej jest asymetryczny i bimodalny 2n = 2x = 30, z trzema metacentrycznymi, sześcioma submetacentrycznymi i sześcioma subtelocentrycznymi parami chromosomów. Zaobserwowano również jedną parę chromosomów B. Całkowita długość chromosomu (2n) wynosi 131,3 + 0,22 mikrometrów[8].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja rodzaju według APWeb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj wyróżniony jest w rodzinie Philesiaceae, zaliczanej do rzędu liliowców w kladzie roślin jednoliściennych (monocots)[1].

Pozycja rodzaju w innych systemach
W systemie Cronquista z 1981 roku rodzaj zaliczany był do rodziny kolcoroślowatych (Smilacaceae) w rzędzie liliowców, podklasie liliowych w klasie jednoliściennych[9]. W systemie Takhtajana z 1997 roku rodzaj zaliczony został do rodziny Philesiaceae, zaklasyfikowanej do rzędu Smilacales w nadrzędzie Dioscoreanae, w podklasie liliowych wyróżnionej w klasie jednoliściennych[10]. W ostatniej wersji tego systemu, opublikowanej w roku 2008, autor zmienił jedynie klasyfikację rzędu Smilacales do nadrzędu Lilianae w tej samej podklasie[11].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Toponimia nazwy naukowej
Nazwa naukowa rodzaju upamiętnia cesarzową Józefinę, pochodzącą z domu de la Pagerie, małżonkę Napoleona Bonaparte[12], która jako pierwsza sprowadziła tę roślinę do ogrodów Europy[13]. Epitet gatunkowy w języku łacińskim oznacza różowa.
Polska nazwa zwyczajowa
W roku 1852 Ignacy Rafał Czerwiakowski w pracy Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych opisał tę roślinę pod nazwą plątawa różowa[14]. W Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich... Erazma Majewskiego z roku 1894 polska nazwa rodzaju Lapageria jest tożsama z podaną przez Czerwiakowskiego[15]. Sześć lat później, w Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, Józef Rostafiński oprócz nazwy plątawa podał jako oboczną nazwę lapażerya, powołując się na pracę Edmunda Jankowskiego z 1891 roku Ogrodnictwo przemysłowe[16].
Obce nazwy zwyczajowe
W Chile roślina ta określana jest nazwą copihue, która bywa czasem używana również w literaturze angielskojęzycznej.
Synonimy[2]
  • synonimy nomenklatoryczne:
    • Philesia rosea (Ruiz & Pav.) D.Dietr.
  • synonimy taksonomiczne:
    • Lapageria hookeri Bridges ex Hook.
    • Lapageria alba Decne.
    • Lapageria rosea var. albiflora Hook.
    • Lapageria rosea var. rubra Schelle

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny spożywcze
Owoce tej rośliny, osiągające wielkość kurzego jaja, są jadalne. Ich miąższ jest biały, słodki i soczysty[17].
Rośliny ozdobne
Plątawa różowa jest uprawiana jako pnącze ogrodowe. Jest rośliną trudną w uprawie. Wymaga żyznej, przepuszczalnej ziemi liściowej, stanowiska lekko zacienionego i stałej temperatury. Nie jest mrozoodporna strefy mrozoodporności 9–10). W krajach klimatu umiarkowanego może być uprawiana jedynie w szklarniach[13]. W uprawie spotyka się kultywary uzyskane w Wielkiej Brytanii: 'Nash Court' o kwiatach dużo większych niż gatunek botaniczny i 'Flesh Pink' o kwiatach różowych, oraz kultywary chilijskie, takie jak 'Nahuelbuta' o kwiatach białych z lekko fioletowym odcieniem wnętrza, 'Collinge' i 'Arco de Iris de la Cascada' o kwiatach białych z czerwonymi brzegami, 'Flor de Oro' o kwiatach koloru kości słoniowej, 'Cobquecura' o kwiatach biało-łososiowych, czy 'Quelipichum' o kwiatach czerwonych, których okwiat składa się z 9 listków[18].

Obecność w kulturze i symbolice[edytuj | edytuj kod]

Plątawa różowa została uznana za narodowy kwiat Chile[19].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-04-13].
  2. 2,0 2,1 2,2 Rafaël Govaerts: World Checklist of Selected Plant Families (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2011-04-13].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 J.G. Conran i H.T. Clifford: Philesiaceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 409-411. ISBN 3-540-64060-6. (ang.)
  4. 4,0 4,1 4,2 Sharon R. Chester: A wildlife guide to Chile: continental Chile, Chilean Antarctica, Easter Island, Juan Fernandez Archipelago. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2008, s. 89. ISBN 978-0-691-12976-1. (ang.)
  5. 5,0 5,1 Description and images of Lapageria rosea (ang.). Flora Chilena. [dostęp 2011-04-17].
  6. Carlos E. Valdivia (et al.). Depressed pollination of Lapageria rosea Ruiz et Pav. (Philesiaceae) in the fragmented temperate rainforest of southern South America. „Biodiversity and Conservation”. 51 (5), s. 1845-1856, 2006. doi:10.1007/s10531-004-6683-4 (ang.). 
  7. C. Vergara (et al.). Anhocyanins that confer characteristic color to red copihue flowers (Lapageria rosea). „Journal of the Chilean Chemical Society”. 54 (2), s. 194-197, 2009 (ang.). 
  8. Pedro Jara-Seguel i Cristina A. Zúñiga. El cariotipo de Lapageria rosea Ruiz et Pav. (Liliales: Philesiaceae). „Gayana Botánica”. 61 (2), s. 76-78, 2004 (hiszp.). 
  9. Arthur Cronquist: An integrated system of classification of flowering plants. New York: Columbia University Press, 1981, s. 1228. ISBN 0-231-03880-1. (ang.)
  10. The Taxonomicon (ang.). [dostęp 2011-04-14].
  11. Armen Leonovich Takhtadzhi͡an: Flowering plants. [New York]: Springer, 2009, s. 643. ISBN 978-1-4020-9608-2. (ang.)
  12. D. Gledhill: The names of plants. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2008, s. 230. ISBN 978-0-521-86645-3. (ang.)
  13. 13,0 13,1 Praca zbiorowa: Botanica. Könemann, 2005, s. 509. ISBN 3-8331-1916-0. (pol.)
  14. Ignacy Rafał Czerwiakowski: Botanika szczególna. T. 2: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: 1852, s. 617-618. (pol.)
  15. Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2. : Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 425. (pol.)
  16. Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 328. (pol.)
  17. Stephen Facciola: Cornucopia: a source book of edible plants. Vista, CA: Kampong Publications, 1990. ISBN 978-0-9628087-0-8. (ang.)
  18. Noel Gieleghem: The "Copihue" or Chilean Bellflower, Lapageria rosea. [dostęp 2011-04-14].
  19. Salvatore Bizzarro: Historical dictionary of Chile. Lanham, Md.: Scarecrow Press, 2005, s. 185. ISBN 978-0-8108-4097-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]