Pleszka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pleszka zwyczajna
Phoenicurus phoenicurus[1]
(Linnaeus, 1758)
Samiec
Samiec
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Rodzina muchołówkowate
Rodzaj Phoenicurus
Gatunek pleszka zwyczajna
Synonimy
  • Motacilla Phoenicurus Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • P. p. phoenicurus (Linnaeus, 1758)
  • P. p. samamisicus (Hablizl, 1783)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     lęgowiska

     zimowiska

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Pleszka zwyczajna, pleszka (Phoenicurus phoenicurus) – gatunek małego ptaka wędrownego z rodziny muchołówkowatych (Muscicapidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się dwa podgatunki[4][2].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkuje niemal całą Europę, środkową Azję i Bliski Wschód. Migruje na duże odległości. Zimuje w Afryce na północ od równika i na Półwyspie Arabskim (przeloty od kwietnia do maja i od września do października).

W Polsce szeroko rozpowszechniony na całym niżu, ale nieliczny ptak lęgowy.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

Ptak o smukłej sylwetce i długich nogach. U samców część twarzowa głowy i gardło są czarne, czoło i brwi białe (białe plamy). Wierzch głowy i grzbiet niebieskoszare. Skrzydła brązowe z beżowymi brzegami piór. Pierś i boki rude, brzuch biały, pokrywy podogonowe pomarańczowe. Kuper, pokrywy nadogonowe i ogon jaskrawe rdzawoczerwone, z tym że wewnętrzne sterówki są ciemnobrązowe. Mają bardziej charakterystyczny wygląd od spokrewnionych z nimi szaroczarnych kopciuszków o rdzawym ogonie.

Samice są podobne do samic kopciuszka, różnią się przede wszystkim rudawym lub płowopomarańczowym spodem ciała. Z wierzchu są jednolicie brązowoszare, od spodu bladorude. Ogon taki sam jak u samców. Gardło i obrączka oczna białe. Łatwo odróżnić samice kopciuszka od pleszki - po bardziej ciemnym upierzeniu tej pierwszej. Młode mają ogon ubarwiony jak u dorosłych, ale są rdzawo-brązowo i beżowo nakrapiane z wierzchu i prążkowane od spodu, podczas gdy młode kopciuszki są podobne do ciemniejszych rodziców. Różnice pomiędzy tymi dwoma gatunkami wynikają też z innych wymagań środowiskowych - pleszki niechętnie opuszczają tereny zadrzewione, a kopciuszki zasiedlają budynki na których nierzadko zakładają gniazda (stąd to one są bardziej znane wśród ludzi niż pleszki, choć niegdyś gnieździły się tylko w niedostępnych półkach skalnych i w wysokich górach). Osobniki z podgatunku P. phoenicurus samamisicus są ciemniejsze z wierzchu, mają białą wstawkę na lotkach 2. rzędu u obu płci i mniej bieli na czole u samca.

Samica pleszki

Rozmiary[edytuj | edytuj kod]

długość ciała 
ok. 14–15 cm,
rozpiętość skrzydeł 
ok. 20–24 cm

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 15–20 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Wabi miękkim, wysokim "fuit" od którego zaczyna się pieśń, po nim następuje głębokie staccato, a koniec stanowią różne elementy trelu. Często melodia połączona jest z głosem alarmowym w "fuit tik tik". Śpiew melancholijny, szybki, często z wplecionymi naśladownictwami śpiewu innych ptaków. Każda zwrotka zaczyna się tym samym wysokim, ostrym gwizdem "fuit", potem następują 2–3 niższe, zmienne trelowe motywy, a kończy się często metalicznym, zgrzytliwym trelem. Śpiewa często ze szczytu drzewa, najintensywniej o świcie. Melodia pleszki jest bardziej złożona i rozbudowana niż w wykonaniu kopciuszka. Podgatunek Ph. phoenicurus samamisicus śpiewa wolniej i bardziej zgrzytliwie.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Ma postawę wyprostowaną, często regularnie kiwa ogonem i przykuca. Gdy przysiada zawsze energicznie potrząsa rdzawymi sterówkami. To zachowania obserwuje się również u kopciuszka i wynika ono z głęboko wrodzonego instynktu. Już młode osobniki bowiem wykazują ten odruch, choć dopiero zaczyna wyrastać im ogonek. Dają w ten sposób sygnał o przynależności do określonego gatunku. Wędruje przeważnie nocą.
Pomimo barwnego upierzenia w terenie nie rzuca się w oczy. Jest nieco mniejsza od wróbla.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie pleszki zamieszkiwały przerzedzone fragmenty różnorodnych lasów iglastych, mieszanych i liściastych, prześwietlone sośniny, a zwłaszcza wiatrołomy, poręby, miejsca popożarowe, skraje lasu. Szczególnie przydatne do zakładania gniazd były stare drzewa. Obecnie występuje najliczniej w parkach, ogrodach, sadach i innej zieleni urządzonej miejskiej i wiejskiej blisko człowieka (ale unikają budynków), a także w widnych lasach liściastych i borach iglastych, a na północy w tajdze. W żadnym biotopie nie występuje licznie.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Pleszki żywią się głównie owadami, które chwytają w locie ze stałego stanowiska lub zbierają z liści i ziemi. Ponadto jesienią zjadają też jagody i inne owoce.

Owady zbiera z pni, gałęzi i liści. Może zawisać przy nich w powietrzu lub wypatrywać swoje ofiary z odpowiedniego miejsca. Po jej schwytaniu wraca z powrotem do niego, gdzie ją zjada.

Przeprowadzone badania wykazały, że ten 15-gramowy ptak w ciągu 8 godzin potrafi zjeść 24 g owadów przy temperaturze 7 stopni Celsjusza. W sytuacji gdy było o 5 stopni cieplej pleszka zjadała 16 g owadów dziennie, choć gdy eksperymentatorzy obniżyli racje żywieniowe do 10 g ptaki ginęły z głodu. Dla wykarmienia swych piskląt pleszki przylatują ze złapaną zdobyczą do gniazda aż 400 razy dziennie, zabierając ze sobą parę owadów na raz[5].
Phoenicurus phoenicurus - feeding poster(js).jpg

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Jaja pleszki
Dwudniowe pisklęta

W ciągu roku wyprowadza jeden-dwa lęgi: pierwszy w maju, a ewentualny drugi w czerwcu.

Toki[edytuj | edytuj kod]

W okresie godowym pleszka wykazuje charakterystyczne zachowania, po których łatwo ją zauważyć. Samiec ma bardzo wytworne, czarno-biało-rdzawe upierzenie godowe, które w czasie zalotów eksponuje wabiąc samicę do odpowiedniej dziupli. Swą obecność w danej dziupli sygnalizuje wystawieniem przez otwór wlotowy raz wyrazistego rdzawego ogona, a raz błyszczącego na czarnej głowie, białego czoła.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Budują gniazda w obszernych dziuplach o szerokim wejściu, skrzynkach lęgowych z dość dużym otworem wlotowym (np. rozkutym przez dzięcioły) lub ewentualnie w niszach budynków stojących w lesie lub parku. Czasem gnieżdżą się w połamanych gałęziach. Gniazdo w warstwie zewnętrznej ma liście, mech i inny materiał roślinny, a wyściełane jest piórami i włosiem. W bardziej zantropomorfizowanych okolicach zmieniają swe zwyczaje lęgowe i zamieszkuje budki lęgowe lub nawet wyjątkowo szczeliny w murach budynków, a nie dziuple. Zdarzało się nawet wyprowadzać im lęgi w skrzynkach pocztowych, które nie były zbyt często używane. Dla wielu miłośników ornitologii obserwacja pary pleszek jest ciekawym doświadczeniem i rzadko zdarza się usuwać gniazda w nietypowych lokalizacjach.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Samica składa 6–7 turkusowych jaj, które następnie wysiaduje przez 12–14 dni. W powtarzanych lęgach jest już tylko 4–5 jaj. Część pleszek wysiaduje podrzucone jajo kukułki. Musi być to jednak jajo złożone przez samicę kukułki wychowaną w gnieździe pleszki, gdyż tylko wtedy jest ono jednolicie niebieskie – podobne do jaj gospodarza[6].

Pisklęta[edytuj | edytuj kod]

Po wykluciu oboje rodzice od rana do wieczora prześcigają się w dostarczaniu owadów potomstwu. Młode, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po około 15 dniach, a po kolejnych dwóch tygodniach usamodzielniają się i opuszczają terytorium rodziców.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Gatunek nie jest zagrożony wg danych IUCN (status LC – Least Concern).

W Polsce jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[7].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Istnieje wiele starych, ludowych nazw dla tego gatunku: słowik murowy, pokrzewka czarnousta, piegża czarnoszyja, owadożer czarnogardły, ludarka rudochwost[8].

Przypisy

  1. Phoenicurus phoenicurus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 Common Redstart (Phoenicurus phoenicurus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-11-25].
  3. Phoenicurus phoenicurus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. Frank Gill, David Donsker: Family Muscicapidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.2. [dostęp 2012-11-26].
  5. Henryk Szarski: Historia zwierząt kręgowych. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998.
  6. Andrzej G. Kruszewicz: Ptaki Polski, cz. II. Warszawa: Multico, 2005, s. 81. ISBN 83-7073-360-3.
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237
  8. Dariusz Graszka-Petrykowski: Ptaki. Profesjonalny przewodnik dla początkujących obserwatorów. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2005, s. 214. ISBN 83-7404-128-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, PTPP "pro Natura", Wrocław 2003, ISBN 83-919626-1-X, s. 592-594
  • Andrzej G. Kruszewicz Ptaki Polski. T. 2, Multico, Warszawa 2005, ISBN 83-7073-360-3, s. 79-82
  • Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany, Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-826-8, s. 292
  • Lars Jonsson Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, Muza SA, Warszawa 2006, ISBN 83-7319-927-6, s. 390
  • Dariusz Graszka-Petrykowski Ptaki. Profesjonalny przewodnik dla początkujących obserwatorów, Klub dla Ciebie, Warszawa 2005, ISBN 83-7404-128-5, s. 214-215
  • Peter Hayman, Rob Hume Rozpoznawanie ptaków, Muza SA, Warszawa 2005, ISBN 83-7319-639-0, s. 186
  • Pavel Vasak: Ptaki leśne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-28-X.
  • Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]