Powstanie sipajów
Powstanie sipajów (ang. Great Mutiny, zwłaszcza w historiografii indyjskiej; także Sepoy Mutiny) – masowe antybrytyjskie wystąpienia zbrojne w Indiach w latach 1857-1859.
Od początku istnienia Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska werbowała żołnierzy do swych wojsk piechoty wśród miejscowych plemion, głównie Gurkhów i Sikhów. Zwano ich sipajami (miejscowi), przy czym oficerami byli wyłącznie Anglicy. Powodowało to niejednokrotnie wzajemne konflikty.
Bezpośrednią przyczyną wybuchu buntu sipajów w 1857 r. była sprawa papierowych ładunków do nowych karabinów. Ładunki te przed rozpoczęciem ładowania odprzodowego karabinu wpierw musiały zostać otwarte — tradycyjnie polegało to na przegryzieniu papieru przez żołnierza. W celu ochrony prochu przed zawilgoceniem w warunkach polowych papier był nasycany smarem, w skład którego wchodzić mógł między innymi smalec wieprzowy lub łój wołowy. Konieczność przegryzania papieru nasyconego między innymi łojem wołowym stanowiła obrazę uczuć religijnych żołnierzy wyznających hinduizm, podobnie było w przypadku smalcu i muzułmanów. Władze brytyjskie zdawały sobie sprawę z tego, dlatego pierwotnie planowano po pierwsze do koszar przesyłać ładunki nienasycone smarem (na miejscu na oczach żołnierzy miał być sporządzany smar bez smalcu i łoju, a następnie pokrywane nim ładunki), a po drugie zmienić sposób postępowania żołnierzy podczas ładowania broni, aby wyeliminować przegryzanie ładunków. Jednakże, kiedy w styczniu 1857 r. zaczęto wprowadzać na uzbrojenie nowe karabiny nie zastosowano żadnego z tych rozwiązań — przesyłano ładunki pokryte smarem, a oficerowie brytyjscy karali żołnierzy odmawiających przegryzania ich; później (kiedy żołnierze zaczęli coraz bardziej się buntować) zastosowano pierwotnie planowane rozwiązania, ale było już za późno.
29 marca żołnierz z bengalskiego pułku piechoty, Mangal Pandey, zabił pierwszego angielskiego oficera. Bunt ostatecznie objął ok. 80 tys. żołnierzy w północnych i środkowych Indiach. Wymordowano oficerów wraz z ich rodzinami. Zbuntowani żołnierze zdobyli stolicę Delhi.
Rebelia wzmocniona została przez lokalne powstania chłopskie i ogłoszenie przez ludność muzułmańską świętej wojny (dżihad) przeciwko Brytyjczykom. Opanowali oni sytuację dopiero po roku, po ściągnięciu znacznych sił z metropolii. Brytyjczycy zakończyli bunt równie okrutnie, jak sipajowie go zaczęli.
Kontrowersyjnym zagadnieniem jest uwiecznione przez Wasilija Wierieszczagina masowe rozstrzeliwanie przez Brytyjczyków wziętych do niewoli powstańców poprzez przywiązywanie ich do luf armatnich i odpalanie dział. Obraz został namalowany w 1884 r. (zatem 27 lat później; Brytyjczycy na tym obrazie noszą mundury używane w 1884 r., a nie w 1857 r.) i malarz korzystał z relacji, które niekoniecznie odpowiadały w pełni prawdzie. Takie rozstrzeliwanie jest żmudne i powolne — wpierw należy załadować odprzodowe działo, przywiązać jeńca i dopiero wtedy odpalić działo; tradycyjne rozstrzelanie przez pluton egzekucyjny jest szybsze. Poza tym takie rozstrzeliwanie jest także nieprzyjemne dla artylerzystów — przy wystrzale mogą zostać ochlapani krwią, a potem muszą usuwać szczątki jeńca przed przywiązaniem kolejnego. Fakty takiego rozstrzeliwania są opisywane w źródłach dotyczących zemsty Brytyjczyków po odzyskaniu Kanpuru, gdzie powstańcy okrutnie wymordowali brytyjskie kobiety i dzieci, ale dotyczyły one tylko nielicznych jeńców najbardziej winnych masakry.
Po nieudanym buncie sipajów Wielka Brytania zmuszona została jednakże do zmiany swej dotychczasowej polityki wobec ludności Indii na bardziej liberalną. Przede wszystkim w 1858 r. zlikwidowano Kompanię Wschodnioindyjską, jak również brytyjską Radę Kontrolną. Administracja kolonii uzależniona została bezpośrednio od parlamentu i rządu brytyjskiego, a gubernator otrzymał tytuł wicekróla. Nową patriarchalną politykę miała gwarantować królowa Anglii, Wiktoria, która w 1877 w Delhi koronowana została na cesarzową Indii.
Ceremoniom koronacyjnym cesarzowej Wiktorii towarzyszył iście wschodni przepych, który jednak spotkał się z ogólną krytyką, gdyż panował wtedy w Indiach wielki głód, spowodowany przez suszę w 1876 r. i powodzie w roku następnym. W ich wyniku zmarło 5 mln ludzi. Podobna klęska suszy i głodu oraz śmierć dalszych 5 mln osób powtórzyły się jeszcze w latach 1896-97.
Zobacz też[edytuj]
