Rytel

Rytel
Brda w Rytlu
Państwo	Polska
Województwo	pomorskie
Powiat	chojnicki
Gmina	Czersk
Liczba ludności (2008)	2 004
Strefa numeracyjna	(+48) 52
Kod pocztowy	89-642
Tablice rejestracyjne	GCH
Położenie na mapie Polski Rytel
53°45′15″N 17°46′32″E

Rytel (niem. Rittel) – duża wieś borowiacka w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, w gminie Czersk zamieszkana przez Borowiaków przy drodze krajowej nr 22.

W latach 1934-1954 i 1973-1976 miejscowość była siedzibą gminy Rytel. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bydgoskiego.

Rytel to stara osada pomorska, położona nad rzeką Brdą (217 km). Wśród znalezisk archeologicznych z tego terenu dominują wyroby z przełomu epok brązu i żelaza datowane na 1700 - 1200 p.n.e. Najprawdopodobniej nazwa Rytel pochodzi od nazwiska karczmarza Retel.

Za umowną datę powstania miejscowości można przyjąć rok 1430, kiedy to ówczesny komtur krzyżacki z Tucholi, Jost Hohenkircher, wystawił Marcinowi Retel, karczmarzowi oraz jego spadkobiercom przywilej nadawczy na karczmę. Obiekt ten występował w lustracji dóbr królewskich z 1570 r., gdzie mowa jest "o karczmie należącej do starostwa tucholskiego... położonej w puszczy, na gościńcu chojnickim do Gdańska".

Kościół neobarokowy w Rytlu, zbudowany w latach 1909-11

W latach 1842 - 1847 wybudowano kosztem 1,5 mln marek Wielki Kanał Brdy długości 21 km (14 km w wykopie, 7 km w nasypie), rozpoczynający się w Mylofie, a kończący przy Barłogach. Zadaniem kanału było doprowadzenie wody z Brdy do nawodnienia kompleksu łąk w rejonie Czersk - Barłogi. Szerokość kanału w koronie to 16 m, a w okresie szczytowym doprowadza średnio 9 m3 wody na sekundę. W 1870 r. Rytel otrzymał linię kolei dwutorowej i ekspedycję pocztową, zamienioną w 1885 r. na stałą pocztę. W 1899 r. zakończono budowę szkoły z czerwonej cegły (obecnie siedziba gimnazjum). W 1885 r. mieszkało w Rytlu 605 katolików, 57 ewangielików i 9 Żydów. W 1891 r. Niemiec N. Splet wybudował w Rytlu drugi tartak i młyn parowy, sprzedając później całość Kreńskiemu. Dwa lata później rozparcelowano majątek Klińskiego z Kłodni, położony na prawym brzegu Brdy. Z parcel skorzystali mieszkańcy Rytla. Gmina ewangielicka w 1891 r. wybudowała dla swoich parafian drewnianą kaplicę, a w 1909 r. kościół murowany, który w latach powojennych służył jako magazyn sklepu przemysłowego GS-u. Kościół ten został rozebrany w latach 1968-70 a cegły z rozbiórki wykorzystano do rozbudowy szkoły podstawowej. W latach 1897 - 1899 wybudowano kaplicę katolicką z drewna. 15 września 1899 r. utworzono z parafii czerskiej kurację, której pierwszym proboszczem został ks. A. Kowalkowski, były wikary z Czerska, autor pieśni "Kiedyś o Jezu chodził po świecie". W latach 1909 - 1911 w miejsce drewnianej kaplicy wybudowano neobarokowy, masywny kościół z wieżą, pod wezwaniem Królowej Różańca Świętego.

W okresie międzywojennym istniały w Rytlu dwa tartaki parowe, z których M. Kreńskiego należał do największych na Pomorzu. W 1933 r. zatrudniał ok. 200 robotników i przetwarzał miesięcznie 3300 m3 drewna. Tarcicę zbywał w 70% w Anglii, resztę wysyłając do Wolnego Miasta Gdańska oraz całego kraju. Jako nieliczny skutecznie konkurował z firmami z Finlandii i ZSRR. We wsi istniały trzy oberże oraz 6 sklepów spożywczych i przemysłowych. W 5-klasowej szkole powszechnej uczyło się ok. 200 dzieci. W 1933 r. Rytel zostaje siedzibą władz gminy zbiorczej.

W dniu 3 września 1939 r. wkroczyły do Rytla wojska niemieckie. Jedną z pierwszych ofiar był kierownik szkoły, Władysław Reszka. Szkoła rozpoczęła nauczanie dopiero na początku 1940 roku. Już w 1941 r. zorganizowała się w Rytlu gminna grupa Związku Walki Zbrojnej. Na czele gminnej komendy TOW "Gryf Pomorski" stanął Konrad Nałęcz ps. "Orlik". Bunkry partyzanckie zbudowano nad jeziorem Kociołek, położonym niedaleko Rytla. W okresie okupacji działał w Rytlu konspiracyjny punkt biblioteczny, którym kierował nauczyciel Kazimierz Korda. Dnia 22 lutego 1945 r. wojska radzieckie 49 Armii 2 Frontu Białoruskiego wyzwoliły Rytel. W walkach wyzwoleńczych na terenie gminy poległo 82 żołnierzy radzieckich. Ciała poległych ekshumowano 8 listopada 1946 r. i przewieziono na cmentarz w Czersku.

Po wojnie nastąpiła szybka odbudowa wsi ze zniszczeń. Od kwietnia 1945 r. działała już szkoła, a w lipcu powstała Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska". W lutym 1948 r. uruchomiono przystanek osobowy PKP Rytel Wieś, a w następnym roku otwarto bibliotekę gminną. W 1973 r. po likwidacji gminy, wieś powróciła do roli sołectwa. W latach 1969 - 1970 nastąpiła rozbudowa szkoły podstawowej, czego uwieńczeniem była budowa w 1995 r. jednej z najnowocześniejszych w województwie sali gimnastycznej. Na Brdę powraciły, po dłuższej nieobecności krajowe i międzynarodowe spływy kajakowe. Liczne sekcje Domu Kultury, zwłaszcza wokalno - instrumentalna, tworzone od podstaw przez p. Halinę Mayer oraz nieżyjącego już byłego kierownika Wiejskiego Domu Kultury p. Henryka Korzeniewskiego, reprezentują Rytel podczas uroczystości i imprez okolicznościowych oraz festiwali. Istnieje też drużyna piłkarska Brda Rytel, która pełni funkcję propagatora sportu. W 2002 r. oddano do użytku nowoczesną oczyszczalnię ścieków. Rytel liczy teraz ok. 2000 mieszkańców. Wieś posiada szkołę podstawową, gimnazjum, ośrodek zdrowia, restaurację, bar, kilkanaście sklepów spożywczo - przemysłowych. Mieszkańcy znajdują zatrudnienie w lokalnych, niewielkich zakładach produkcyjnych oraz utrzymują się z rolnictwa. Znaczna większość zatrudniona jest w zakładach pracy w okolicznych miastach Chojnicach i Czersku. Otoczona lasami wieś, położona malowniczo nad rzeką Brdą przyciąga turystów z kraju i z zagranicy. Okolice Rytla to mekka dla wędkarzy i zbieraczy runa leśnego. To także miejsce do wędrówek rowerowych i pieszych.

Zobacz też

• Inne miejscowości o nazwie Rytel: Rytele Suche, Rytele Święckie, Rytele-Olechny, Rytele-Wszołki
• Gutowiec
• Krojanty
• Legbąd
• Lutom
• Rezerwat przyrody Mętne
• Mylof
• Brda